Зейнетақы қаражатын алудың жаңа ережесі: Қазақстанда ең төменгі жеткілікті шекті не үшін көтерді?

Қазақстанда биыл 5 маусымнан бастап зейнетақы жинақтарын мерзімінен бұрын алу үшін ең төменгі жеткіліктілік шектері (ПМД) жаңартылды. Сарапшылар бұл шешім не үшін қабылданды және оның болашақ зейнетақыға қандай әсері бар екенін түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Ranking.kz порталына сілтеме жасап хабарлайды.

Қазақстанда зейнетақы жүйесі ішінде ең маңыздысы – әр азаматтың жеке зейнетақы шоты. Себебі болашақтағы төлем көлемі дәл осы жинақтың мөлшеріне тікелей байланысты. Мұнда қанша көп ақша жиналса, зейнетке шыққаннан кейінгі табыс та соғұрлым жоғары болады. 

Жас буын үшін жинақтаушы зейнетақы жүйесі өте маңызды. Өйткені оларда 1998 жылға дейінгі еңбек өтілі жоқ, сондықтан негізгі зейнетақы табысы жеке жинаққа сүйенеді. Сонымен бірге, жарналар базалық зейнетақының мөлшеріне де әсер етеді. Яғни болашақ зейнетақы әр адамның өз жинағына байланысты, ал ақшаны ерте алу бүгінгі қажеттілікті өтесе де, кейінгі қаржылық қауіпсіздікті төмендетуі мүмкін.

Бұл өзгеріс не үшін қажет болды?

Сарапшылардың дерегінше, мемлекетке зейнетақы жинағындағы ақшаны ерте алуға болатын шекті қайта қарау керек болды. Себебі бұрынғы есептеу тәсілі шынайы жағдайды толық көрсетпеген. Біріншіден, ол жалақы, табыс, инвестиция сияқты ұзақ мерзімді болжамдарға сүйенді. Сондықтан бұл шек жыл сайын өзгеріп, тұрақсыз болып келді.

Екіншіден, бұрынғы жүйе адам зейнетке дейін үнемі жарна төлеп отырады деп есептеді. Бірақ өмірде олай болмайды: кейде адам жұмыссыз қалады, бейресми жұмыс істейді немесе мүлде үзіліс болады. Сол кезде зейнетақы жарналары да азаяды немесе тоқтап қалады.

Сондықтан кей адамдар ерте ақша алып қойса, кейін зейнетақысы жеткіліксіз болып қалу қаупі болады. Тіпті жарна тұрақты болса да, бұрынғы есеппен болашақ зейнетақы өте аз болып шығуы мүмкін еді. Жаңа тәсіл осы жағдайларды көбірек ескеріп жасалған. Мақсаты – адамдар ерте ақша алғанымен, кейін зейнетке шыққанда қаражатсыз қалмауын қамтамасыз ету.

Жаңа шек адамның зейнетақы шотында ерте ақша алғаннан кейін де жеткілікті қаражат қалуын қамтамасыз ету болашақта зейнетақының жоғарырақ болуына мүмкіндік беру үшін жасалған. Сонымен қатар, бұл өзгеріс адамның зейнетке шыққаннан кейін бұрынғы табысының қанша бөлігін сақтап қалатынын көрсететін коэффициентті арттыруға бағытталған. Халықаралық еңбек ұйымының талабына сай, бұл көрсеткіш кемінде 40% болуы керек.

Жаңа шек қандай болды?

Жаңа әдістеме енгізілгеннен кейін ең төменгі жеткіліктілік шегі орта есеппен 79%-ға өсті. Кей жас топтарында бұл көрсеткіш одан да жоғары. Яғни адам зейнет жасына жақындаған сайын талап та күшейеді. Себебі оның болашақ зейнетақысы тікелей жинағына байланысты. Зейнет жасына жақын азаматтар үшін бұл өсім екі еседен де асып отыр. Бұл олардың ақшасының көбірек бөлігі шотта қалып, инвестиция арқылы көбейе беруіне мүмкіндік береді.

Оқыңыз

Қазақстанда қызметкерлердің жалақысынан бірыңғай төлем енгізу жоспарлануда: Мән-жайы белгілі болды Оқыңыз

 “Салыстырмалы түрде айтсақ, бұрынғы жүйеде ерте ақша алғаннан кейін болашақ зейнетақы адамның орташа жалақысының шамамен 15%-ын ғана құрауы мүмкін еді. Ал жаңа жүйе бойынша бұл көрсеткіш шамамен 40%-ға дейін жетеді. Яғни болашақтағы зейнетақы айтарлықтай жоғары болады.

Қорытындылай айтқанда, жаңа шектер жүйені түсінікті, тұрақты және ұзақ мерзімге бағытталған етеді. Негізгі мақсат – адамдар зейнетке шыққанда тұрақты табыс алуы және жинағы жетпей қалу қаупінің азаюы”, – делінген хабарламада.

Басылым сарапшылары зейнетақы ақшасын ерте алу болашақта қанша шығынға әкелетінін әр жастағы адамдар арқылы қарапайым мысалдармен түсіндірді.

• 40 жастағы адам 10 миллион теңгені ерте алып қойса, ол зейнетке дейін өсе келе шамамен 42–53 миллион теңгеге айналуы мүмкін еді;
• 30 жаста 7 миллион теңге алған адам үшін бұл сома уақыт өте 56–76 миллион теңгеге дейін жетуі ықтимал;
• ал 50 жаста 12 миллион теңге алған азаматтың қаражаты 27–31 миллион теңгеге дейін көбейе алар еді.

Яғни ақша неғұрлым ерте алынған сайын, оның болашақта өсіп, көбейіп кету мүмкіндігінен соғұрлым көп қаражат жоғалады.

Қазақстанда зейнетақының ең төменгі жеткіліктілік шегін көтеру зейнетақы жинақтарын басқарудағы жүйенің қатаңырақ әрі ұзақ мерзімге бағытталғанын көрсетеді. Бұл адамның зейнетақы капиталын ерте және шамадан тыс азайтып алмауына арналған "қорғаныс шегі".  Әсіресе жас және орта жаста бұл өте маңызды. Себебі дәл осы кезеңде ақша инвестиция арқылы көбірек өседі. Қазір жинақтаушы зейнетақы жүйесі көптеген азаматтар үшін негізгі табыс көзіне айналып келе жатыр.