Бір дауыс қанша тұрады: Мәслихат сайлауының ақшасы қайдан келіп, қайда кетіп жатыр
Қазақстанда 29 қарашада кезектен тыс мәслихат сайлауы өтеді. Биыл 228 мәслихаттың 3 447 мандатына 10 971 кандидат таласып жатыр, сайлауды өткізуге республикалық бюджеттен 35,8 млрд теңге бөлінген. Stan.kz редакциясы науқан ақшасының қайдан түсіп, қайда жұмсалатынын талдап, 2023 жылғы бір округтің деректерімен бір дауысқа шаққандағы шартты шығынды есептеп көрді. Үгіт әлі жүріп жатқандықтан, 2026 жылғы деректер 18 қарашадағы жағдай бойынша толық емес, ал соңғы сан нақты баға емес, жорамалға сүйенген есеп екенін алдын ала ескертеміз.
Сайлау қаржысы қалай бөлінеді?
Сайлауға қатысты қаржыны үш бөлікке бөліп қарастырған жөн: сайлауды ұйымдастыруға арналған бюджет, кандидаттардың үгіт шығынын өтеу және жеке сайлау қорлары.
- Біріншісі — сайлауды ұйымдастыруға арналған жалпы бюджет. Сайлауды өткізуге бөлінген 35,8 млрд теңге Орталық және жергілікті сайлау комиссияларының жұмысына, учаскелерді жабдықтауға, бюллетень әзірлеуге және басқа да ұйымдастыру жұмыстарына жұмсалады. ОСК мәліметінше, оның шамамен 25,1 млрд теңгесі сайлау комиссиялары мүшелерінің еңбекақысына бағытталады. Бұл қаражат кандидаттардың үгітіне берілмейді.
- Екіншісі — кандидаттардың кейбір үгіт шығынын өтеу. 2026 жылғы сайлауда облыстық және республикалық маңызы бар қалалар мәслихатына кандидаттарға 700 мың теңгеге дейін, қалалық мәслихаттарға кандидаттарға 650 мың теңгеге дейін, аудандық мәслихаттарға кандидаттарға 500 мың теңгеге дейін қарастырылған. Аталған сома кандидатқа тікелей берілетін ақша емес, заңда көрсетілген шығынды өтеудің ең жоғары мөлшері.
- Үшіншісі — жеке сайлау қоры. Бірмандатты округтен түсетін кандидат жеке қор ашады. Оған кандидаттың өз ақшасы және Қазақстан азаматтары мен ұйымдарының ерікті ақшалай көмегі түседі. Заңда мұндай көмекті “ерікті қайырмалдық” деп атайды.
2023 жылы облыстық және республикалық маңызы бар қалалар мәслихатына кандидаттардың кейбір үгіт шығынын өтеу шегі 550 мың теңге болған. 2026 жылы ол 700 мың теңгеге дейін өсті. Айырмасы — 150 мың теңге немесе шамамен 27 пайыз. Бұл сома әр кандидатқа міндетті түрде толық беріледі дегенді білдірмейді: ол — өтеуге болатын шығынның ең жоғары мөлшері.
ОСК қаулысына сәйкес, 700 мың теңгелік өтем мынадай шығындарға арналған:
- БАҚ-та сөз сөйлеуге және баспасөзде не интернет-басылымда екі мақала жариялауға — 410 мың теңге (58,5%);
- көпшілік алдындағы сайлауалды шаралар мен үгіт материалдарына — 180 мың теңге (25,7%);
- көлік шығынына — 110 мың теңге (15,7%).
Қалалық мәслихат кандидаттары үшін осы шығындарға 400 мың, 170 мың және 80 мың теңге; аудандық мәслихат кандидаттары үшін 290 мың, 130 мың және 80 мың теңге қарастырылған.
Жеке қор мен бюджеттен өтелетін шығын — бірмандатты кандидаттың науқанына қатысты бөлек қаржы көздері. Ал партиялық тізімнің үгіт шығыны партияның сайлау қорынан төленеді.
Жарияланған өңірлік есептерде Жамбыл облысындағы “Әділет” партиясының қорынан 46,8 млн теңге жұмсалғаны көрсетілген. Қарағанды облысындағы есептер бойынша партиялардың жалпы шығыны 37,2 млн теңге болған: оның 36,5 миллионын “Әділет”, 720 мыңын “Ақ жол” жұмсаған.
Ал Атырау облысында “Әділет” партиясының қорына 66 млн теңге түскені хабарланған. Оның 15,5 миллионы белгіленген шектен асуына байланысты қайтарылған. Солтүстік Қазақстан облысында 10 қарашадағы есепте “Әділет” партиясының қорына 67,3 млн теңге түскені, ал сол күнге дейін шығын көрсетілмегені жазылған. Демек, қорға түскен ақшаны жұмсалған ақша деп көрсетуге болмайды.
Партия қорындағы соманы бірмандатты округтегі жеке кандидаттың шығыны деуге болмайды. Партия мен кандидаттың сайлау қорлары бөлек есептеледі.

2023 жылғы сайлау: 20 өңірдегі көрініс
Қазақстандағы соңғы жалпыұлттық мәслихат сайлауы 2023 жылғы 19 наурызда өтті. Биылғы сайлау әлі аяқталған жоқ. Кандидаттардың қорытынды қаржы есептері мен дауыс нәтижелері дауыс беруден кейін жарияланады. Сондықтан бірмандатты округтердегі бәсекені салыстыру үшін редакция 2023 жылғы деректерді негізге алды.
2023 жылы 20 өңірде 334 бірмандатты округ құрылды. Сайлаушылар тізіміне 12 миллионнан астам адам енгізіліп, бірмандатты округтер бойынша 1 451 кандидат тіркелді. Әр округке орта есеппен 4,3 кандидаттан келді. Алматы мен Астанада бір мандатқа жеті-сегіз үміткер таласты.

Орташа көрсеткіш өңірдегі сайлаушылардың жалпы санын бірмандатты округтер санына бөлу арқылы есептелді. Бұл әр округтегі сайлаушылардың нақты саны емес, жуық орташа көрсеткіш.
Астана қаласындағы №17 округ: бір дауысқа шаққандағы шығын
2023 жылғы сайлау нәтижесі мен қаржы есебін салыстыру үшін редакция Астана қаласының №17 округін мысалға алды.
Округте Жандос Рахмет жеңіске жетіп, 4 294 дауыс жинаған. Астана қаласы әкімдігінің сайтында жарияланған ОСК есебінде оның сайлау қорынан 5 582 902,96 теңге жұмсалғаны көрсетілген. Құжаттағы есептік кезең — 2023 жылғы ақпан айы. Сондықтан бұл соманы бүкіл науқанның шығыны деп санауға болмайды.
2023 жылы бюджеттен өтелетін 550 мың теңгелік шек толық пайдаланылды деп шартты түрде алсақ, оны жеке қордың көрсетілген шығынына қосқанда жалпы сома 6 132 902,96 теңге болады. Бұл соманы Рахметтің 4 294 дауысына бөлсек, бір дауысқа шаққандағы шартты шығын шамамен 1 428 теңге шығады.
Бұл — нақты шығын емес, шартты есеп. Мұнда ақпан айындағы есепте көрсетілген шығын және бюджет өтемінің 550 мың теңгелік шегі толық пайдаланылды деген жорамал алынған. Өтемнің толық төленгенін растайтын дерек жоқ. Сондықтан 1 428 теңгені бір дауысқа шаққандағы нақты шығын немесе мандаттың нақты бағасы деп түсінуге болмайды.
Жеке қордағы шектер мен донорларға қойылатын талаптар
Бірмандатты округте бақ сынайтын кандидаттың жеке қорына түсетін қаражат заңмен қатаң шектелген. 2026 жылы ең төменгі жалақы 85 мың теңге болғандықтан, облыстық және республикалық маңызы бар қала мәслихатының кандидаты қорға өз қалтасынан 8,5 млн теңгеге дейін сала алады. Ал азаматтар мен ұйымдардан қабылданатын ерікті көмектің жалпы шегі — 17 млн теңге (бір азамат — 850 мың теңгеге дейін, бір ұйым — 2,125 млн теңгеге дейін).
Аудандық және қалалық мәслихат үміткерлері үшін бұл меже екі есе төмен: жеке қаражат шегі — 4,25 млн теңге, сырттан түсетін көмектің жалпы лимиті — 8,5 млн теңге (бір азаматтан — 425 мың теңге, бір ұйымнан — 1,275 млн теңге). Дегенмен бұл — заң рұқсат ететін ең жоғары шек қана, қорға осынша сома жиналуы немесе оның түгел жұмсалуы міндетті емес.
Қорға кімдер ақша аудара алмайды?
Заң бойынша сайлау қорына шетелдік мемлекеттерден, ұйымдар мен азаматтардан, жарғылық капиталында шетелдік үлесі бар қазақстандық компаниялардан, сондай-ақ аты-жөні белгісіз донорлардан қаражат қабылдауға қатаң тыйым салынған. Мемлекеттік органдар мен ұйымдар, қайырымдылық қорлары мен діни бірлестіктер де донор бола алмайды. Сонымен қатар кандидат үгіт шығынын қордан тыс төлей алмайды және тегін қызмет алуына да рұқсат жоқ. Сондықтан отандық кәсіпкердің сайлау қорына ресми түрде ақша аударуы заң бұзушылықты білдірмейді.
Сайлаудан кейін не белгілі болады?
Қордағы барлық қаржы арнайы банк шотында сақталып, тек БАҚ пен интернеттегі жарнамаға, кездесулерге, баспа өнімдері мен көлік шығындарына ғана жұмсалады. Интернеттегі жарнама да осы қордан төленуге тиіс, бірақ жарияланған есептерде бұл шығындар көбіне жалпы баптардың ішінде кетіп, жеке жол болып бөлінбеуі мүмкін.
29 қарашадағы дауыс беру аяқталып, кандидаттар мен партиялар қорытынды қаржы есептерін тапсырған соң ғана науқанның толық картинасы ашылады. Сол кезде кез келген сайлаушы өз округіндегі жеңімпаздың жинаған дауысы мен жұмсаған нақты қаржысын өзара бөліп, бір дауыстың шығынын дәл есептей алады. Әзірге басты қорытынды біреу: науқан шығынын дауыс санына бөлу — дауыстың “нарықтық бағасын” емес, үгіт-насихаттың қаржылық ауқымын көрсететін құрал ғана.
Еске салсақ, Тоқаев 29 қарашада өтетін мәслихат сайлауында кандидаттарға тең жағдай жасау қажет екенін айтты.
Алматының ауызсуын қайнату керек пе: Судан табылған бактерияға қатысты мамандар не дейді