Қазақстанда зейнетақы жинақтарының 30%-ға жуығын жеке компанияларға беру жоспарланып отыр
Қазақстанда зейнетақы активтерін басқару жүйесіне ауқымды өзгерістер енгізу жоспарланып отыр. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2030 жылға қарай зейнетақы жинақтарының 20–30%-ын жеке басқарушы компаниялардың қолына беруді ұсынды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.
Қазіргі таңда еліміздегі жалпы зейнетақы активтерінің көлемі 27 триллион теңгеден асады. Алайда бұл қаражаттың 99%-ға жуығы Ұлттық банктің басқаруында. Жеке басқарушылардың үлесінде небәрі 1% ғана бар — бұл шамамен 268,1 миллиард теңге.
Агенттік таратқан ақпаратқа сәйкес, алдағы уақытта Ұлттық банктің жүктемесін азайтып, нарықтағы бәсекелестікті арттыру көзделіп отыр.
Зейнетақы жинақтарын жеке компанияларға беру қалай жүзеге асады?
Реттеуші орган ұсынған реформа аясында қаражатты жеке басқаруға берудің екі негізгі тетігі қарастырылған:
-
Салымшының өз таңдауы: Азаматтар бұрынғыдай өзіне қолайлы басқарушы компанияны және инвестициялық стратегияны дербес таңдай алады;
-
Мандаттық басқару: Ұлттық банк ашық конкурс арқылы кәсіби нарық қатысушыларын іріктеп, оларға зейнетақы портфелінің бір бөлігін арнайы мандат бойынша береді. Бұл ретте қандай бағалы қағаздарды сатып алуға болатыны, тәуекел деңгейі мен күтілетін табыстылық мөлшері алдын ала бекітілген қатаң ережелермен реттеледі.
Қарапайым тілмен айтқанда, мандаттық басқару кезінде салымшы үшін ештеңе өзгермейді — азаматтарға ешқайда барып өтініш жазудың немесе ақшаны қолмен аударудың қажеті жоқ.
Сонымен қатар реттеуші орган қаражаттың толықтай Ұлттық банктің бақылауында қалатынын және жеке басқарушылардың қызметіне тұрақты мониторинг жүргізілетінін атап өтті. Активтерді беру кезең-кезеңімен, ең алдымен мемлекеттік бағалы қағаздардан бастап жүзеге асырылады.
Бұл реформа не үшін қажет?
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің пайымдауынша, 27 триллион теңгелік орасан зор ресурстың бір ғана құрылымның қолында шоғырлануы қор нарығының дамуын тежеп отыр. Қазір нарықта өтімділік жетіспейді, ал инвестициялық стратегиялар бірсарынды.
Жаңа бастама нарыққа кәсіби ойыншыларды көптеп тартып, қаржы құралдарына деген сұранысты арттыруға бағытталған. Бұл ішкі жинақтарды ел экономикасына белсендірек тартуға мүмкіндік береді.
Айта кетейік, 2026 жылдың басынан бері жеке басқарушыларға сеніп тапсырылған зейнетақы активтерінің көлемі 88,5 миллиардтан 268,1 миллиард теңгеге дейін өсті. Бүгінде бұл қызметті 106 мыңнан астам қазақстандық пайдаланып отыр. Дегенмен бұл көрсеткіш әлі де жалпы активтердің 1%-ы шамасында ғана.
Қандай сұрақтар әлі ашық күйінде қалып отыр?
Реформаның негізгі бағыты белгілі болғанымен, оны іске асыру тетіктеріне қатысты нақты мәліметтер әлі жарияланған жоқ. Атап айтқанда:
-
Басқарушы компанияларды іріктеу конкурсының нақты мерзімі;
-
Іріктеу критерийлері мен қойылатын талаптар;
-
Басқарушылар алатын комиссия мөлшері;
-
Ең бастысы — инвестициялық табыс күтілген деңгейден төмен болған жағдайда жауапкершілікті кім арқалайтыны белгісіз.
Осылайша, бастама зейнетақы жинақтарын тартып алуды емес, алып портфельдің бір бөлігін нарықтық бәсекелестік пен нақты ережелер аясында тиімді басқаруды көздейді. Алайда реформаның табысты болуы алдағы уақытта бекітілетін ережелердің ашықтығына тікелей байланысты болмақ.
Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтарға зейнетақы ақшасын басқарудың үш тәсілі ұсынылды.
