2200 жылға қарай Жер халқы 4 миллиардқа дейін қысқаруға тиіс – Ғалымдар

Жер шарындағы халық саны кейінгі жүз жылда бұрын-соңды болмаған қарқынмен өсті. ХХ ғасырдың басында әлемде екі миллиардқа жетпейтін адам өмір сүрсе, бүгінде бұл көрсеткіш 8,3 миллиардтан асты. Осыған байланысты ғалымдар планетаның табиғи ресурстары мұндай өсімді ұзақ уақыт көтере алмайды деген алаңдаушылық білдіріп жатыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Daily Mail-ға сілтеме жасап хабарлайды.

Sustainable Development ғылыми журналында жарияланған жаңа зерттеуде халықаралық ғалымдар тобы Жердегі халық санын 2200 жылға қарай шамамен 4 миллиард адамға дейін біртіндеп азайту қажет деген тұжырым жасады.

Бір қарағанда бұл Marvel фильміндегі Таностың адамзаттың жартысын жою жоспарын еске түсіруі мүмкін. Алайда зерттеу авторлары ешқандай күш қолдану немесе адамдардың өміріне араласу туралы айтып отырған жоқ. Олар бұл өзгеріс бірнеше ұрпақ бойы табиғи жолмен жүзеге асуға тиіс екенін атап өтті.

Неліктен халық санын азайту ұсынылып отыр?

Зерттеу авторларының пікірінше, Жерге түсетін қысым екі негізгі факторға байланысты: әр адамның табиғатты қаншалықты пайдаланатыны және планетада қанша адамның өмір сүретіні.

Қазір жан басына шаққандағы энергия тұтыну, шикізатты пайдалану және қалдық шығару көлемі азайып жатқан жоқ. Сондықтан халық саны өсе берген сайын қоршаған ортаға түсетін салмақ та арта береді.

Ғалымдар кейінгі 50 жылдағы өзгерістерді салыстырып, алаңдатарлық нәтижелерге келген.

Осы уақыт ішінде:

• әлем халқы екі есе көбейді;
• атмосфераға бөлінетін көмірқышқыл газының (CO₂) көлемі екі есе өсті;
• әлемдік биоалуантүрлілік екі есе азайды;
• энергия тұтыну үш есе артты;
• пайдалы қазбаларды өндіру төрт есе көбейді;
• пестицидтерді пайдалану да бірнеше есе өсті.

Зерттеу авторларының айтуынша, адамзаттың табиғатқа тигізіп отырған жиынтық әсері бүгінде тұрақты даму қағидаларынан асып кеткен.

Ең үлкен қауіп – табиғи ресурстардың сарқылуы

Ғалымдардың сөзінше, халық санының өсуі климаттың өзгеруі, ормандардың жойылуы, ауызсу тапшылығы, биоалуантүрліліктің азаюы және табиғи ресурстардың сарқылуы сияқты негізгі жаһандық мәселелердің басты себептерінің бірі болып отыр.

Егер қазіргі үрдіс сақталса, ғасыр соңына қарай жағдай одан әрі күрделене түсуі мүмкін.

Консервативті болжамдарға сәйкес, 2100 жылы Жер халқы 11,4 миллиард адамға жетеді.

Ал Флиндерс университетінің зерттеушілері халық саны 2070-жылдардың соңына қарай 12,4 миллиардқа дейін өсуі мүмкін деген болжам жасап отыр.

Мұндай жағдайда:

• көмірқышқыл газының шығарындылары қазіргі деңгейден екі есе артады;
• энергия тұтыну күрт өседі;
• пластик қалдықтарының көлемі бірнеше есе көбейеді;
• ауыл шаруашылығында химиялық заттарды пайдалану да айтарлықтай ұлғаяды.

Халық санын қалай азайтпақ?

Ғалымдар халық санын қысқарту үшін ешқандай мәжбүрлеу шараларын ұсынбайды.

Олардың пікірінше, ең тиімді жол – әйелдердің білім алуына, медицинаға және отбасын жоспарлау қызметтеріне қолжетімділігін арттыру.

Бүгінде әлемде шамамен 200 миллион әйелдің контрацепция мен отбасыны жоспарлау қызметтеріне тұрақты қолжетімділігі жоқ. Зерттеу авторлары дәл осы мәселені шешу арқылы туу көрсеткішін табиғи жолмен төмендетуге болады деп есептейді.

Олардың айтуынша, әйелдер өздері қанша бала дүниеге әкелетінін еркін шешкен жағдайда туу деңгейі табиғи түрде халықтың өзін-өзі алмастыру деңгейіне дейін немесе одан да төмен түседі.

Бұған дәлел бар ма?

Зерттеуде бірнеше елдің тәжірибесі мысал ретінде келтірілген.

Мәселен, Иранда отбасыны жоспарлау бағдарламалары енгізілгеннен кейін бір әйелге шаққандағы бала саны 1992 жылғы 4,08 көрсеткішінен 2001 жылы 1,94-ке дейін төмендеген.

Ал Оңтүстік Кореяда дәл осындай бағдарламалар іске қосылғаннан кейін небәрі 12 жылдың ішінде туу көрсеткіші 4,07-ден 1,92-ге дейін азайған.

Бұл көрсеткіш халықтың табиғи жаңару деңгейі саналатын 2,1 коэффициентінен де төмен.

Бірақ мұның кері әсері де бар

Ғалымдар халық санының азаюы барлық мәселені шешпейтінін де мойындады.

Туу көрсеткішінің төмендеуі жұмысқа қабілетті жастардың азаюына және қоғамның қартаюына алып келеді.

Мысалы, қазір Оңтүстік Кореяда халықтың 20,7%-ы – 65 жастан асқан адамдар.

Халықаралық валюта қорының (IMF) есебіне сәйкес, егер мұндай үрдіс жалғаса берсе, 2050 жылға қарай еңбекке қабілетті тұрғындар саны төрттен біріне дейін қысқарып, экономикалық өсімнің баяулауына әсер етуі мүмкін.

Яғни халық санының азаюы экономиканың дамуына да белгілі бір қауіп төндіреді.

Ғалымдардың қорытындысы қандай?

Зерттеу авторлары адамзат алдында екі жол тұрғанын айтады: біріншісі – қазіргі тұтыну деңгейін сақтап, табиғи ресурстардың тез сарқылуына жол беру; екіншісі – халық санының өсуін табиғи жолмен баяулатып, ресурстарды ұтымды пайдалану.

Олардың пікірінше, мәселе халық санына ғана тірелмейді. Адамдардың шамадан тыс тұтынуы, табиғатты шектен тыс пайдалану және экономиканың үздіксіз өсуіне негізделген қазіргі модель ұзақ мерзімде тұрақты емес.

Сондықтан ғалымдар әлем елдерін халық санының табиғи өсуін тежеу, әйелдердің құқықтарын кеңейту, отбасыны жоспарлау қызметтерін қолжетімді ету және табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға бағытталған саясатты күшейтуге шақырып отыр.

Зерттеу авторларының айтуынша, мұндай өзгерістер адамдардың өмірін шектеу үшін емес, болашақ ұрпаққа өмір сүруге қолайлы әрі ресурстары жеткілікті планета қалдыру үшін қажет.