Қазақстанда неге бензин қымбаттап, сапасына шағым көбейді
Қазақстанда бензин бағасы қымбаттап, жанармай сапасына қатысты шағымдар көбейді. Сарапшылар бағаның өсуіне акциз мөлшерлемесінің өзгеруі, бюджет тапшылығы және мұнай өнімдерін өндіру мен жеткізу шығындары әсер етуі мүмкін екенін айтады. Ал жанармай сапасына қатысты тексерулер қандай заңбұзушылықтарды анықтады және жүргізушілер сапасыз отыннан келген шығынды қалай өтете алады? Stan.kz тілшісі анықтап көрді.
Жанар-жағармай неге қымбаттады?
Соңғы апталарда бензин бағасының өсуі көлік иелерінің қалтасына салмақ түсірді. Жаздың соңында АИ-92 маркалы бензиннің литрі 249 теңге болса, 25 қыркүйекте 251 теңгеге, 1 қазанда 253 теңгеге дейін қымбаттады. Қазір кейбір жанармай құю бекеттерінде оның бағасы 255 теңгеге жеткен. Осылайша, бірнеше аптаның ішінде ең көп тұтынылатын бензиннің бір литрі 6 теңгеге өсті.
Бұл өсім Қазақстанда жанармай бағасын мемлекеттік реттеуден біртіндеп бас тарту үдерісімен тұспа-тұс келді. Үкімет бір жылдан астам уақыт бойы әлеуметтік маңызы бар АИ-92 бензині мен дизель отынының бағасын әкімшілік жолмен реттеп келді. Алайда 2026 жылғы 1 сәуірде осы отын түрлерін белгіленген шектен жоғары бағамен сатуға тыйым салған мораторий аяқталды. Осыдан кейін Энергетика министрлігі нарықты біртіндеп еркін баға белгілеу тетігіне көшіруді қолға алды. Нәтижесінде жанармай құнына сұраныс пен ұсыныс, мұнай өнімдерін өндіру және жеткізу шығындары сияқты нарықтық факторлардың ықпалы күшейді.
Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмаиловтың болжамынша, АИ-92 бензинінің литрі 260 теңгеге дейін қымбаттауы мүмкін. Оның айтуынша, Қазақстанда мұнай өнімдері өз ішінде өндірілгенімен, бағаға сыртқы нарықтағы өзгерістер мен Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы отын жеткізілімі әсер етеді. Бұған қоса, бензин мен дизель отынына қатысты акциз мөлшерлемесінің өзгеруі салық жүктемесін арттырып, жанармай құнына қосымша қысым түсіруі ықтимал. Сарапшы жыл соңына дейін бағаның өсу қарқыны жеделдеуі мүмкін екенін де ескерткен.
Исмаилов бензин мен дизель отынына салынатын акциздің есептік коэффициентінің 50-ден 95%-ға дейін өзгеруін бағаның өсуіне әсер ететін факторлардың бірі ретінде атаған.
"Жанармай бағасының өсуі жалғасуы ықтимал. Бұған бензин мен дизель отынына салынатын акциздің есептік коэффициентінің 50-ден 95%-ға дейін күрт артуы негіз болып отыр. Премьер-министрдің мұнай өңдеу саласын дамыту және төртінші мұнай өңдеу зауытын салу мәселелеріне арналған кеңесін ескерсек, жыл соңына дейін бағаның өсу қарқыны тіпті жеделдеуі мүмкін", – дейді сарапшы.
Оның айтуынша, тағы бір фактор мемлекеттік бюджеттің жағдайына байланысты.
"Биыл Қазақстан бюджетіне шамамен 1,7 триллион теңге түспей қалды. Оның ішінде салық түсімдері бойынша тапшылық шамамен 730 миллиард теңгені құрады. Бюджетті азаматтардың есебінен толықтыруға тырысатыны анық. Бұл жағдайда жанармай бағасын одан әрі көтеру және акциз арқылы қосымша маржаның басым бөлігін, яғни дерлік барлығын алып қою көзделуі мүмкін", – деп атап өткен Исмаилов.
Ұзақ мерзімді болжамында Исмаилов АИ-92 бензинінің бағасы литріне 1 АҚШ долларының баламасына жақындауы мүмкін екенін айтқан.
Сонымен, бензин құнына нарықтық тетіктердің ықпалы артып, салықтық жүктеме мен сыртқы экономикалық факторлар да маңызды рөл атқаруы мүмкін.
Қазіргі таңда жанармай бағасы қандай?
2026 жылы Қазақстанда жанармай құнына қатысты өзгерістер ірі қалалардағы баға айырмашылығынан да байқалады.
Алматы қаласы мен Алматы облысында АИ-92 бензинінің литрі 250–255 теңге, АИ-95 бензині 320–329 теңге, дизель отыны 348–351 теңге, ал автогаз 112 теңге тұрады.
Астанада АИ-92 бензинінің бағасы 250–253 теңге, АИ-95 315–321 теңге, дизель отыны 340–343 теңге, автогаз 112 теңге аралығында.
Шымкент қаласы мен Түркістан облысында АИ-92 бензині 234–241 теңге, АИ-95 304–305 теңге, дизель отыны 340–349 теңге, ал автогаз 102 теңге тұрады.
Солтүстік және Шығыс Қазақстан өңірлерінде, соның ішінде Өскемен, Семей, Павлодар және Петропавл қалаларында АИ-92 бензинінің литрі 245–249 теңге, АИ-95 314–319 теңге, дизель отыны 342–346 теңге, автогаз 110–115 теңге аралығында сатылады.
Орталық Қазақстан мен Қостанай өңірінде, атап айтқанда Қарағанды, Қостанай және Көкшетау қалаларында АИ-92 бензині 246–249 теңге, АИ-95 315–320 теңге, дизель отыны 341–345 теңге, ал автогаз 110–112 теңге тұрады.
Батыс Қазақстан өңірлерінде – Атырау, Ақтөбе, Ақтау және Орал қалаларында – жанармай бағасы салыстырмалы түрде төмен. Мұнда АИ-92 бензинінің литрі 228–243 теңге, АИ-95 294–308 теңге, дизель отыны 320–335 теңге, автогаз 85–95 теңге аралығында.
Оңтүстік өңірлерде, Тараз, Қызылорда және Талдықорған қалаларында АИ-92 бензинінің бағасы 240–249 теңге, АИ-95 305–315 теңге, дизель отыны 338–345 теңге, ал автогаз 100–105 теңге шамасында.
Ақпарат бюросының, ҚР Ұлттық статистика бюросының және ірі жанармай құю желілерінің ашық деректері бойынша, АИ-92 және АИ-95 бензині мен дизель отынының бағасы Батыс өңірлерде салыстырмалы түрде төмен, ал Алматыда жоғарырақ. Автогаздың ең төмен бағасы да Батыс Қазақстанда тіркелген – литріне 85–95 теңге.
Дегенмен, жанармай нарығындағы мәселе тек бағаның өсуімен шектелмейді. Соңғы кездері жүргізушілер отын сапасына қатысты да шағымдарын жиі айтып жүр. Бағасы қымбаттаған жанармайдың сапасы көңіл көншітпесе, тұтынушы үшін шығын екі есе артады.
Бензин бағасы әрі қарай өсе ме? Экономист пікірі
Экономист Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, Қазақстанда бензин бағасының алдағы уақытта өсу мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды. Бұған мемлекеттік қолдау шығындарының артуы, мұнай өндіру мен өңдеуге кететін шығындар және көршілес елдермен жанармай бағасының айырмашылығы әсер етуі мүмкін.
"Еуразиялық экономикалық одақ аясында ортақ энергетикалық нарық құру жоспары жүзеге асқан жағдайда, Қазақстан мен Ресейдегі жанармай бағасы бір-біріне жақындауы ықтимал. Алайда бұл Қазақстандағы бензин бағасы міндетті түрде Ресей деңгейіне жетеді дегенді білдірмейді.
Алдағы уақытта бағаның нақты қаншаға өзгеретінін алдын ала айту қиын. Бұл мұнай бағасына, ішкі нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа, импорт көлеміне және мемлекеттік баға саясатына байланысты болады”, – дейді экономист.
Сонымен қатар бензин бағасының өсуі инфляцияға да әсер етеді. Жанармай қымбаттаған кезде жүк тасымалының, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің және қызмет көрсету саласының шығындары артады. Кәсіпкерлер осы қосымша шығындардың бір бөлігін тауарлар мен қызметтердің бағасына қосуы мүмкін. Алайда бұл әсер бірден байқалмай, бірнеше аптадан бірнеше айға дейінгі аралықта көрінуі ықтимал, дейді сарапшы.
Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, жанармай бағасын тұрақтандыру үшін оны әкімшілік жолмен төмен деңгейде ұстап тұру жеткіліксіз. Мұнай өңдеу зауыттарының тиімділігін арттыру, ішкі нарықтағы отын ұсынысын қамтамасыз ету, импортқа тәуелділікті азайту және жанармай сапасына бақылауды күшейту маңызды.
Осылайша, бағаның болашағы бірнеше өзара байланысты факторға тәуелді болып қала береді. Қазақстанда бензин бағасының алдағы уақытта өсуі мүмкін, алайда оның нақты көлемін алдын ала айту қиын. Бағаның өзгеруі мұнай нарығындағы жағдайға, өндіріс шығындарына, импорт көлеміне және ішкі нарықтағы сұраныс пен ұсынысқа байланысты болады. Сондықтан жанармай бағасының тұрақтылығын қамтамасыз етумен қатар, оның сапасын бақылау және ішкі нарықты отынмен үздіксіз қамтамасыз ету маңызды.
Жанармай сапасына қатысты шағымдар
Соңғы кездері жанармай сапасына қатысты шағымдар әлеуметтік желілерде жиі кездеседі. Жүргізушілер көліктері оталмай қалғанын, қозғалтқышында ақау пайда болғанын айтып, мұны құйылған бензиннің сапасымен байланыстырады.
Осыдан кейін автоблогер Санат Ауелтай қаладағы жанармай құю бекеттерінен алынған бензинді тексеріп, әртүрлі маркаларын араластыру арқылы октан санын өлшеп көрді.
Блогердің айтуынша, ол сынаманы әл-Фараби даңғылының бойындағы RP (Royal Petrol) жанармай құю бекетінен алған. Алдымен АИ-92 және АИ-98 бензиндерін жеке тексерген, кейін оларды араластырған. Октанометр АИ-92 мен АИ-98 қоспасын 98, ал АИ-92 мен АИ-95 қоспасын 94 деп көрсеткен.
Алайда мұндай тәжірибенің нәтижесін бензин сапасының нақты дәлелі ретінде қабылдауға болмайды. Өйткені өлшеу нәтижесіне қоспаның арақатынасы, отынның бастапқы сипаттамалары және пайдаланылған құрылғының дәлдігі әсер етуі мүмкін. Бензиннің мәлімделген маркаға сәйкестігін нақты анықтау үшін зертханалық талдау қажет.
Сонымен қатар, әртүрлі октан санындағы бензинді араластырған кезде соңғы қоспаның сипаттамасы өзгеретінін ескеру керек. Автокөлік қозғалтқышының қалыпты жұмыс істеуі үшін өндіруші ұсынған ең төменгі октан саны сақталуы маңызды. Егер ол талаптан төмен болса, қозғалтқышқа жоғары жүктеме түскен кезде детонация пайда болуы мүмкін.
Бензин сапасына қатысты ресми тексеру нәтижелері
Жеке тәжірибелер түпкілікті қорытынды жасауға жеткіліксіз болғанымен, ресми тексеру нәтижелері де жарияланды.
Сауда және интеграция министрлігінің Техникалық реттеу және метрология комитеті Алматыда, Қызылорда және Жетісу облыстарында бензиннің октан саны құжатқа сай емес екенін және талаптардың өрескел бұзылғанын ресми растады. Жүргізушілердің қалтасын қаққан бұл схема жанармай бекеттерінің өз табысын заңсыз арттыруға бағытталған экономикалық қылмысымен тең болып отыр.
Жанармай сапасына қатысты шағымдар мен ресми тексерулер тұтынушылар үшін маңызды мәселені алға шығарады: егер сапасыз отын көлікке зиян келтірсе, жөндеу шығынын кім өтейді және оны қалай өндіріп алуға болады?
Сапасыз бензиннен келген шығынды қалай өндіруге болады?
Көлігі сапасыз жанармайдан бұзылған жүргізушілердің көбі "бәрібір ештеңе дәлелдей алмаймын" деп қолдарын бір-ақ сілтеп, жүздеген мың теңге шығынды өз қалтасынан төлеп жатады. Алайда бұл мәселеге Үкімет басшысының өзі араласып, депутаттық сауалға берген жауабында тұтынушылардың құқығы заңмен қатаң шегеленгенін мәлімдеді.
Егер сапасыз бензин көлігіңізді зақымдаса, заң жүзінде шығынды өндірудің тетіктері мынадай:
- Кінәсіз болса да төлейді. "Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы" Заңның 31-бабына және Азаматтық кодекстің 947, 948-баптарына сәйкес, сатушы немесе өндіруші өзінің кінәсі бар-жоғына қарамастан, сапасыз тауардан мүлікке келген шығынды толық өтеуге міндетті.
- Сараптама шығыны да қайтарылады. Егер жанармайдың сапасыздығы ресми расталса, жанармай құю бекеті сіздің көлігіңізді жөндеп қана қоймай, зертханалық сараптама жүргізуге жұмсаған ақшаңызды да толық қайтаруы тиіс.
- Жауапкершілікті бір-біріне сілтей алмайды. Бензиннің қай жерде бүлінгенін – зауытта ма, әлде тасымалдау кезінде ме – анықтау мемлекет пен жанармай құю бекетінің өз шаруасы. Зардап шеккен тұтынушы ретінде сіз талапты тікелей жанармайды сатқан бекетке де, немесе оны шығарған зауытқа да қоюға толық құқығыңыз бар. Олар "кінә бізде емес, зауытта" деп жауапкершіліктен қаша алмайды.
Шығынды өтеу құқығын пайдалану үшін тұтынушы алдымен дәлелдерді жинап, өтініш беру тәртібін сақтауы керек.
Тұтынушы не істеуі керек?
- Чекті сақтаңыз.
Жанармай құю бекетінен алған чек – сіздің сол жерден тауар алғаныңызды растайтын соттағы ең басты дәлел. Чек сатып алу фактісін растайды, ал ақаудың себебін дәлелдеу үшін техникалық құжаттар қажет.
- Техникалық тексеру мен зертханалық сараптама жүргізіңіз.
Көлік бұзылып, сервиске жеткізілгенде, бактағы бензиннен арнайы үлгі алдыртып, химиялық зертханаға өткізу қажет. Шеберлердің "сапасыз жанармайдан бұзылды" деген ресми актісі мен зертхана қорытындысы негізгі құжат болады. Бұл материалдарды жинақтағаннан кейін талапты жанармай бекетіне жолдауға болады.
- Жанармай құю бекетіне ресми талап-арыз беріңіз.
Жиналған құжаттарды тіркеп, жанармай құю бекетінің басшылығына ресми талап-арыз өткізу керек. Көп жағдайда ірі желілер өз абыройын ойлап, дауды сотқа жеткізбей, шығынды өз еркімен өтеп береді.
Тұтынушылардың құқығын қорғау тетіктерімен қатар, жанармай сапасы мен бақылау мәселесі мемлекеттік деңгейде де қарастырылып отыр. Премьер-министрдің мәлімдеуінше, жанар-жағармайдың сапасын бақылау, оның зауыттан бекетке дейінгі бүкіл тізбегін қадағалау және тұтынушы құқығын қорғау мәселесі қазір Үкіметтің ерекше бақылауында тұр.
Осылайша, Қазақстандағы жанармай нарығында бағаның өсуі мен сапаға қатысты шағымдар қатар көтеріліп отыр. Бағаның алдағы бағыты мұнай нарығына, өндіріс шығындарына, импорт көлеміне және ішкі сұраныс пен ұсынысқа байланысты болса, жанармай сапасын бақылау мен тұтынушылардың құқығын қорғау да өзекті болып қала береді.
Айта кетсек, бұған дейін Қазақстанда бензин бағасының қымбаттауы мен жанармай сапасына қатысты жүргізушілердің шағымдары туралы жазған едік. Премьер-министр Олжас Бектенов қазақстандықтардың жанармай сапасына қатысты шағымдарына жауап берді.
