Алматының жаңа Бас жоспары жарияланды: 2040 жылға дейін қала қалай өзгереді?

29.09.26 / 18:04

Биыл 28 қыркүйекте Алматы мәслихатының депутаттары қаланың Бас жоспарына өзгерістер енгізуді мақұлдады. Ал 29 қыркүйекте “Вечерний Алматы” газетінде оңтүстік мегаполистің басты құжатына өзгерістер енгізу туралы Үкімет қаулысының жобасы жарияланды.

Ұсынылған өзгерістерге қарағанда, жаңа құжат қолданыстағы Алматының Бас жоспарын іс жүзінде толық жаңартады. Құжатта “Алматы қаласының Бас жоспары (негізгі ережелерін қоса алғанда) жаңа редакцияда жазылсын” деп көрсетілген.

Алматыда қанша тұрғын үй салынады?

Бас жоспар – Алматы мен Алматы агломерациясының алдағы даму бағыттарын айқындайтын негізгі қала құрылысы құжаты.

Құжатта мынадай көрсеткіштер берілген:

2025 жылы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қала халқы – 2,2 миллион адам. Тұрғын үй қоры – 57,4 миллион шаршы метр. Әр тұрғынға орта есеппен 25,06 шаршы метрден келеді;
2030 жылға қарай халық саны 2,7 миллион адамға жетеді деп болжанып отыр;
2040 жылға қарай қала халқы 3,6 миллион адамға дейін өседі деп жоспарланған. Бұл кезде бір адамға шаққандағы тұрғын үй көлемін 26,48 шаршы метрге жеткізу жоспарланған.

2025–2040 жылдар аралығында 45,9 миллион шаршы метр жаңа тұрғын үйді пайдалануға беру көзделген.

Оның ішінде:

жеке ауласы бар үйлер – 1,147 миллион шаршы метр;
жер телімі жоқ аз қабатты үйлер (2–3 қабат) – 1,024 миллион шаршы метр;
орта қабатты үйлер (4 қабат және одан жоғары) – 16,456 миллион шаршы метр;
көппәтерлі көп қабатты үйлер – 27,280 миллион шаршы метр.

Жоспар бойынша:

бос аумақтарда 2030 жылға дейін – 4,7 миллион шаршы метр, 2040 жылға дейін – тағы 4,6 миллион шаршы метр тұрғын үй салынады;
қолданыстағы құрылыс орындарын қайта жаңғырту есебінен 2030 жылға дейін – 11,8 миллион шаршы метр, 2040 жылға дейін – 24,3 миллион шаршы метр тұрғын үй пайда болады.

Бас жоспардың алғашқы кезеңін, яғни 2030 жылға дейінгі жобаларды іске асыруға қажет инвестиция көлемі 11,3 триллион теңге деп бағаланған.

қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуына – 2,1 триллион теңге;
жаңа тұрғын үй құрылысына – 4,9 триллион теңге;
газбен жабдықтауға – 48,2 миллиард теңге;
электрмен жабдықтауға – 295 миллиард теңге;
жылумен жабдықтауға – 1,2 триллион теңге;
байланыс саласына – 82,44 миллиард теңге;
сумен жабдықтауға – 562,4 миллиард теңге;
кәріз жүйесіне – 737 миллиард теңге;
көлік инфрақұрылымына – 1,2 триллион теңге;
аумақты инженерлік тұрғыдан дайындауға – 6,4 миллиард теңге.

Алматыда бес полицентр дамытылады

Жаңа Бас жоспар бойынша қаладағы қолайсыз аумақтарда тұратын тұрғындарды экологиялық жағдайы тұрақты әрі абаттандырылған аудандарға көшіру көзделген.

Үлкен Алматы айналма автомобиль жолына іргелес аумақтар болашақта “жасыл” кластерлер құру үшін резервке қалдырылады. Қаланың орталығында тарихи мұра нысандары мен қалыптасқан қалалық орта сақталады. Тарихи бөлікте жаяу жүргіншілерге арналған байланыстар жүйесі қайта жандандырылады.

Жоспар авторлары Алматыны “бақ-қала” мәртебесіне қайта келтіруді көздеп отыр.

Қоғамдық орталықтар “15 минуттық қала” қағидаты бойынша қалыптасады. Демек тұрғындар күнделікті қажет ететін негізгі нысандарға жаяу жетуі керек.

Сонымен қатар су қорғау белдеулері мен аймақтарындағы құрылысқа қатаң шектеу қойылады. Таулы беткейлерде құрылыс салуға жол берілмейді. Бұл табиғи ландшафтарды қалпына келтіріп, таулы-аңғарлы жел айналымын сақтауға және қаладағы қолайлы микроклиматты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Алматыда бұрын жоспарланған бес полицентрлік аумақты дамыту жоспары сақталады:

“Солтүстік” – өндірістік аймақтар мен тозығы жеткен тұрғын үй қорын жаңарту, демалыс орындары мен жасыл желектерді дамыту, қызмет көрсету саласын кеңейту;
“Шығыс қақпасы” – логистикалық хаб, көрме және ойын-сауық орталықтары, медицина мен фармацевтика;
“Тарихи орталық” – туризм, мәдениет және қызмет көрсету саласы;
“Батыс” – ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар мен көлік-логистикалық хаб;
“Оңтүстік-батыс” – шағын индустриялық парктер, сауда және логистика.

“Солтүстік” полицентрі: зауыттар мен базарлар тұрғын аймағынан шығарылады

Бұл аумаққа Жетісу мен Түрксіб ауданының бір бөлігі кіреді. Бас жоспар бойынша полицентрлік модельді дамыту жұмыстары алдымен осы жерден басталмақ.

Жоспар авторларының айтуынша, бұл аумақта өзгерістерді бастау көлік жүйесіне байланысты тиімді. Атап айтқанда, көлік инфрақұрылымы “Алматы-1” теміржол станциясымен байланыстырылады. “Алматы-2-ге” дейін екінші теміржол жолдарын салу және көлік айырбастау торабын құру жоспарланған.

Бұл аумақтағы өндіріс орындары мен базарлар тұрғын аймақтарынан шығарылып, олардың орнына жаңа үлгідегі кварталдық құрылыс пайда болады. Мұнда көше желісі тығыз орналасып, скверлер салынады және ғимараттардың бірінші қабатында коммерциялық нысандар орналасады.

“Шығыс қақпасы”: Алматының өз “Венециясы” пайда болуы мүмкін

“Шығыс қақпасы” полицентрінде құрылыс бос аумақтарда жүргізіледі.

Мұнда қала құрылысының сатылы қағидаты қолданылады: орталықта көп қабатты үйлер, одан әрі орта қабатты ғимараттар, ал шеткері аумақтарда аз қабатты үйлер мен жеке сектор орналасады.

Инженерлік желілер үшін жерасты техникалық жолдары салынады.

Сонымен қатар мультимодальды көлік айырбастау торабы құрылмақ. Оның құрамында LRT станциясы, “Шығыс” автовокзалы, BRT желісі және қала маңындағы көлік жүйесі болады.

“Жетісу” базарын жаңғырту, “Апорт” сауда орталығын, Leroy Merlin нысанын және “Астана Моторс” автосалонын кеңейту жоспарланған.

Көлемі 120 гектар аумақта көлдер мен өзендері бар табиғи аумақтар абаттандырылады.

“Батыс” полицентрі: тектоникалық жарықта құрылыс салынбайды

“Батыс” полицентрінде экологиялық талаптарға сай өндіріс орындарын орналастыру үшін индустриялық аймақты кеңейту жоспарланған.

Мұнда кәсіптік-техникалық колледждер, жас мамандарға арналған жалдамалы тұрғын үй мен жатақханалар салынады. Сонымен қатар жаңа тұрғын үй кешендері, саябақтар, іскерлік және сауда нысандары бой көтереді.

Райымбек даңғылы бойындағы “Алматы-2” мультимодальды хабы “Батыс” пен “Солтүстік” полицентрлерін байланыстырады.

Ал 90 гектар аумақты алып жатқан тектоникалық жарық аймағында құрылыс жүргізілмейді. Оның орнына жасыл желекті аумақтар абаттандырылады. Өнеркәсіптік нысандардың тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін сызықтық саябақ пен “Сақ қорғандары” этнопаркі құрылады.

“Оңтүстік-батыс” полицентрі: “Алтын Орда” базары жаңартылады

Бұл аумақта “Алтын Орда” базарын ауқымды түрде қайта ұйымдастыру жоспарланған. Базардың орнына ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін қалалық көтерме-тарату орталығы құрылады. Оған жақын жерде сауда-логистикалық және іскерлік орталықтар орналасады.

Сонымен қатар ірі көлік айырбастау торабы салынады. Оның құрамында “Батыс” автовокзалы, метро және LRT станциялары болады.

“Тарихи орталық”: жаңа жаяу жүргіншілер бағыттары пайда болады

Тарихи орталықта тарихи ғимараттарды қалпына келтіру және мәдени маңызы бар орындарды абаттандыру жоспарланған.

Кеңестік кезеңде салынған тұрғын үйлердегі тозығы жеткен инженерлік желілер де жаңартылады. Қазір олардың тозу деңгейі шамамен 60%-ға жеткен.

Алматы ауыр машина жасау және Киров атындағы зауыттардың, тергеу изоляторы орналасқан аумақтардың бір бөлігі кварталдық құрылыс пен іскерлік кластер құру үшін пайдаланылмақ.

Веложолдар желісін кеңейтіп, ақылы тұрақтар енгізу жоспарланған.

Сонымен қатар қаланың әр бөлігіндегі кеңестік кезеңдегі кварталдар жаңартылып, жаяу жүргіншілерге арналған жаңа бағыттар мен жаяу жүргіншілерге арналған серуен жолдары жасалады. Олардың қатарында Сайын және Бауыржан Момышұлы көшелері бар.

Қалада бірыңғай дизайн-код енгізіліп, ғимараттардың сәулеттік стилін сақтау және құрылыс сапасын біріздендіру көзделген.

Қоғамдық көлікке басымдық беріледі: метро, LRT, BRT және SkyTrain

Көлік және жол инфрақұрылымын дамыту екі кезеңге бөлінген:

бірінші кезең – 2030 жылға дейін;
екінші кезең – 2040 жылға дейін.

Бас жоспар авторларының есебінше, қала халқы 2,29 миллионнан 3,6 миллион адамға дейін өседі. Қала аумағы да кеңейеді. Осыған байланысты тұрғындардың жеке көлікке тәуелділігін азайту үшін қоғамдық көлікті дамытуға басымдық беріледі.

Метро

Метро желісінің ұзындығы:

2030 жылға қарай – 35 шақырымға;
2040 жылға қарай – 123,6 шақырымға жеткізіледі.

Қазір метро желісінің ұзындығы 13,4 шақырым.

LRT

Алматыда алғаш рет жеңіл рельсті көлік жүйесі – LRT іске қосылмақ.

Бірінші желінің ұзындығы 31 шақырым болады. Ол қаланың батыс аудандарын “Алматы-2” вокзалымен және “Батыс”, “Шығыс” көлік айырбастау тораптарымен байланыстырады.

2040 жылға қарай LRT желісінің жалпы ұзындығын 79 шақырымға жеткізу жоспарланған.

BRT және SkyTrain

2025 жылы іске қосылған BRT жүйесіне Райымбек даңғылы бойындағы екінші желі қосылады.

Сонымен қатар Бас жоспарда ұзындығы 42 шақырым болатын SkyTrain монорельсті жүйесіне арналған дәліздер резервке қойылған. Болашақта оның желісін Қаскелең мен Талғарға дейін жеткізу қарастырылған.

Бұдан бөлек, аспалы жолдарды дамыту және қалалық әуе көлігі жүйесін құру үшін вертипорттар желісін орналастыруға негіз қаланады.

Автобустар үшін:

27 соңғы аялдама;
15 бұрылу алаңы;
12 көлік айырбастау торабы салынады.

Троллейбус желісі 240 шақырым көлемінде сақталады. Троллейбус паркін 300 көлікке дейін ұлғайту жоспарланған. Қоғамдық көлікке арналған арнайы жолақтар да сақталады.

Жол желісі қалай өзгереді?

2030 жылға дейін Абай, Рысқұлов және Төле би көшелерін Үлкен Алматы айналма автомобиль жолына дейін ұзарту жоспарланған.

Сонымен қатар Сайын көшесін солтүстікке қарай ұзарту, Райымбек даңғылын Шығыс айналма автомобиль жолына дейін жеткізу, Мөңке би және Хмельницкий көшелерін дамыту көзделген.

2030 жылға дейін жалпы ұзындығы 44,3 шақырым жаңа жол учаскесі, ал 2040 жылға дейін тағы 50,5 шақырым жол салынбақ.

Ең көп жүктеме түсетін теміржол өткелдерін әр деңгейге бөлу жоспарланған. Транзиттік және жүк көліктерінің ағынын қаладан тыс бағыттарға шығару көзделген.

Ал логистикалық кешендер Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы маңында орналастырылады.

Қаланың көлік жүйесі екі айналма жолға сүйенеді:

сыртқы сақина – Үлкен Алматы айналма автомобиль жолы;
ішкі сақина – Рысқұлов көшесі, Шығыс айналма жолы, Әл-Фараби даңғылы және Сайын көшесі.

Теміржол үшін Жетіген – Қазыбек би бағыты бойынша айналма жол қарастырылған.

Қалаға кіретін жолаушылар үшін көлікті ұстап қалатын тұрақтары бар жаңа терминалдар салынады. “Батыс”, “Солтүстік” және “Шығыс” автовокзалдары метро, LRT және BRT жүйелерімен біріктірілген көлік айырбастау тораптарына айналады.

Әуежай қала орталығымен жылдам қоғамдық көлік арқылы байланысады.

Веложолдар да көбейеді

Веложолдардың ұзындығын қазіргі 96 шақырымнан 2030 жылға қарай 262,8 шақырымға дейін жеткізу жоспарланған. Көлік айырбастау тораптарында велотұрақтар мен велосипед жалға беру орындары салынады.

Тұрғын және қоғамдық аймақтарда көлік ағынынан оқшауланған жаяу жүргіншілер көшелері мен бағыттары пайда болады.

Экологиялық жағдайы тұрақсыз аймақтар ретінде қаланың орталығы, Алатау, Әуезов және Алмалы аудандары белгіленген.

Бұл жерлерде көгалдандыру жұмыстары жүріп, көмір жағатын пештерден кезең-кезеңімен бас тарту және ластану көздері мен тұрғын үйлердің арасында жасыл белдеу қалыптастыру жоспарланған.

Қала аумағындағы Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық паркінің 7 652 гектарлық қорғау аймағы сақталады.

Талғар трактісі, Шығыс айналма автомобиль жолы, Әл-Фараби даңғылы, Сайын және Жандосов көшелерінен оңтүстікке қарай құрылыс биіктігі шектеледі. Бұл аумақта жертөле қабатын қоса есептегенде үш қабаттан биік ғимарат салуға рұқсат берілмейді.

Сонымен қатар су қорғау белдеулерінде, яғни су жиегінен 35 метр қашықтықта күрделі құрылыс салуға тыйым салынады.

Кіші және Үлкен Алматы, Есентай, Ақсай және Боралдай өзендерінің жайылмалары тазартылып, абаттандырылады.

Экология саласындағы негізгі жоспарлар:

автокөліктерде сапасы жоғары, кемінде Еуро-4 стандартына сай отынды пайдалануды арттыру және шығарындылары төмен аймақтарды кезең-кезеңімен енгізу;
кәсіпорындардағы шығарындыларды өндірістік бақылауды күшейту;
Іле Алатауы мұздықтарының жағдайын жыл сайын бақылау;
өнеркәсіп, энергетика және коммуналдық нысандарды заманауи газ, шаң және су тазарту жабдықтарымен қамтамасыз ету;
ауданы 1 000 шаршы метрден асатын нысандарға “жасыл” құрылыс стандарттарын міндетті түрде қолдану;
ақылды көлік жүйесін енгізу;
кемінде 200 шақырымдық велосипед желісін дамыту;
жолдарды жаңғырту кезінде шу сіңіретін жабын қолдану;
жаңа жолдардың бойына шудан қорғайтын экрандар орнату;
көлік дәліздерін көгалдандыру;
қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату және қайта өңдеу зауыттарын салу;
қатты тұрмыстық қалдықтарды міндетті түрде бөлек жинау жүйесін енгізу;
құрылыс қалдықтарын қайта өңдеуді міндеттеу;
ұлттық парктің қорғау аймағының режимін бұзатын нысандарды орналастыруға тыйым салу;
Қызыл кітапқа енген жануарлардың жағдайын кемінде үш жылда бір рет бақылау;
Сиверс алмасын қайта жерсіндіру – жыл сайын кемінде 500 көшет отырғызу;
қаланы көгалдандыруда жергілікті өсімдік түрлеріне басымдық беру;
қала аумағында ядролық және радиациялық қауіпті нысандарды орналастыруға тыйым салу;
радиациялық ластанған аумақтарда толық рекультивация жүргізілгенге дейін тұрғын үй салуға жол бермеу;
Ақсай өзені бассейніндегі селден қорғайтын бөгеттің құрылысын аяқтау.

Коммуналдық желілер не болады?

Сумен жабдықтау

Ауызсу тапшылығын шешу үшін жер асты суларының қорын қайта бағалау жоспарланған. Алматы және Талғар кен орындарынан тәулігіне 200 мың текше метр су өндіру көзделген.

Сонымен қатар:

Ақсай және Қарғалы өзендеріндегі су қабылдайтын нысан мен су тазарту станциясының құрылысын аяқтау;
Нұрлытау су тазарту станциясын іске қосу;
“Барлық” және “Сайран” су қабылдау тораптарын, Ақжар шағынауданындағы “Ақжар-2” су тарату алаңын салу;
Талғар су құбырларының үш тармағын 29-су тарату алаңына дейін қайта жаңарту және салу;
16, 19, 34, 22–27, 40а, “Шаңырақ” су қабылдау тораптары мен 28 және 2-алаңдарды қайта жаңарту;
жаңа құрылыс аудандарына магистральды су желілерін тарту;
1960–1980 жылдары бұрғыланған ескі ұңғымалардың орнына тереңдігі 300 метр болатын 89 жаңа ұңғыма бұрғылау жоспарланған.

Кәріз жүйесі

Қаланың кәріз жүйесі жаңа коллекторлар мен желілер салу және қолданыстағыларын жаңарту арқылы кеңейтіледі. Кәріз тазарту нысандарынан шығатын тұнбаны арнайы резервуарларда жинап, одан биогаз өндіру жоспарланған. Кейін бұл отын электр энергиясын өндіру үшін жағылады.

Негізгі жоспарлар:

жергілікті тазарту нысандарын салу;
Алматының Наурызбай ауданынан ағынды суды бұруға арналған өздігінен ағатын кәріз коллекторының құрылысын аяқтау;
№1, 2, 3 қала сыртындағы коллекторларды, “Меркурград” және “Водник” кәріздік сорғы станцияларын қайта жаңарту;
Бұқтырма көшесі бойымен Спасская көшесіндегі КНС-2 қабылдау камерасына дейін кәріз коллекторын салу;
Түрксіб ауданында Спасская көшесі мен Теректі шағынауданында кәріздік сорғы станцияларын салу;
кәріз тазарту нысандарынан шығатын тұнбалар мен қатты тұрмыстық қалдықтарды өңдейтін нысандар салу;
Сорбұлақ жинақтағышын жөндеу;
жаңа магистральды су құбырлары мен желілерін салу.

Жылумен қамту

Жаңа нысандарды жылумен қамтамасыз ету үшін Жылу электр орталығы-1 және Жылу электр орталығы-2 станцияларын жаңартып, табиғи газға көшіру жоспарланған.

Сонымен қатар бу-газ технологияларын енгізу көзделген.

Жаңа қазандықтар салынбақ:

“Шығыс қақпасы” – 190 Гкал/сағ;
“Алтын Сити” – 100 Гкал/сағ;
“Құлжа” – 180 Гкал/сағ;
“Шұғыла” – 190 Гкал/сағ;
Алатау ауданында – 360 Гкал/сағ қуатты жаңа қазандық.

Орталықтандырылған жылу жүйесі жоқ аумақтарда жергілікті қазандықтар мен автономды жылыту жүйелері салынады. Жылыту пештерін пайдалану да кезең-кезеңімен қысқартылады.

Электр энергиясы

Алматыда электр энергиясының тапшылығы артып келеді. 2025 жылы тапшылық 761 МВт болса, 2040 жылға қарай бұл көрсеткіш 1 317 МВт-қа дейін жетуі мүмкін.

Тапшылықты Қазақстанның бірыңғай электр энергетикалық жүйесінен 220–500 кВ сыртқы желілер арқылы өтеу жоспарланған. Сонымен қатар Жылу электр орталығы-1 және Жылу электр орталығы-2 қайта жаңартылады.

Негізгі жобалар:

220 кВ сыртқы желілерді күшейту;
тұтынушылардың жүктемесін жаңа 110/10 кВ қосалқы станцияларға ауыстыру;
110 кВ желілерін оңтайландыру;
жаңа 220/110 кВ тірек қосалқы станцияларын салу;
жаңа 110 кВ жабық үлгідегі қосалқы станцияларды салу;
ескірген электр желілері мен жабдықтарын жаңарту;
трансформаторларды қуаты жоғары үлгілерге ауыстыру;
35 кВ желілерін кезең-кезеңімен жою;
220 және 110 кВ электр желілерін жаңғырту;
әуе желілеріндегі сымдарды өткізу қабілеті жоғары сымдарға ауыстыру немесе кабельдік жүйеге көшіру;
6 кВ желілерін 10 кВ кернеуге ауыстыру;
“Ақылды қала” тұжырымдамасын дамыту;
тұтынушыларға Smart Meter ақылды есептегіштерін орнату;
Smart Grid жүйесін енгізу;
шалғай аудандарды электрмен қамтамасыз ету үшін шағын жаңартылатын энергия көздерін пайдалану.

Газбен қамту

2040 жылға қарай қаладағы барлық тұтынушыны табиғи газға көшіру жоспарланған.

Газ бірнеше тәуелсіз көзден жеткізіледі:

АГРС-1 “Орбита”;
ЗТК АГРС;
GateCity АГРС;
“Оңтүстік” АГРС;
“Қазақстан – Қытай” магистральды газ құбыры арқылы АГРС-3 “Талғар”.

Газ тарату желілерін осы көздер арасында сақина қағидаты бойынша біріктіру жоспарланған. Сонымен қатар автокөліктер пайдаланатын отынның жалпы көлеміндегі табиғи газдың үлесін 30%-ға дейін жеткізу көзделіп отыр.

Инвесторлардың қаражаты есебінен автомобильдерге арналған газ құю компрессорлық станциялары салынады.

Телекоммуникация

Телефон желісінің сыйымдылығын екі есеге арттыру жоспарланған.

2040 жылға қарай Алматыдағы әр 100 отбасыға:

140 стационарлық телефон нөмірі;
300 ұялы байланыс нөмірі;
100 компьютерлік байланыс нөмірі;
50 спутниктік байланыс нөмірі

тиесілі болуы көзделген.

Сонымен қатар цифрлық телефон станцияларын, 4G және 5G мобильді байланысын, оптикалық кабель желілерін дамыту жоспарланып отыр.

Қысқаша

Бұл – Алматының 2040 жылға дейінгі даму бағытын айқындайтын жаңа Бас жоспар жобасының негізгі тармақтары.

Құжатта қала халқының 3,6 миллион адамға дейін өсуі, тұрғын үй қорын 45,9 миллион шаршы метрге арттыру, бес полицентрді дамыту, метро мен LRT желілерін кеңейту, SkyTrain дәліздерін резервке қою, жасыл аумақтарды көбейту және коммуналдық инфрақұрылымды жаңарту қарастырылған.

Бас жоспарды енді Үкімет бекітуі керек. Құжат ресми жарияланған соң күшіне енеді.