Қазақстан оқушылары басқа елдермен салыстырғанда қаншалықты жақсы оқиды?

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы PISA-2025 халықаралық зерттеуінің нәтижесін жариялады. Қазақстанда зерттеу 2025 жылдың сәуір-мамыр айларында өткен. Оған еліміздің барлық өңіріндегі 643 білім беру ұйымынан 15 жастағы 22 680 оқушы қатысқан. Зерттеудің жаңа кезеңіне барлығы 91 ел мен аумақ және 15 жастағы 760 мыңнан астам оқушы кірген. Осыған орай Stan.kz зерттеуде көш бастаған және ең төмен нәтиже көрсеткен елдерді салыстырып көрді. 

PISA деген не?

PISA (Programme for International Student Assessment) – Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы ұйымдастыратын халықаралық зерттеу. Ол 15 жастағы оқушылардың білімін ғана емес, оны күнделікті өмірде қолдана алу қабілетін бағалайды. Демек оқушының формуланы жатқа білуі жеткіліксіз. Оны күнделікті өмірдегі мәселені шешуге қолдана алуы да маңызды.

Зерттеу дәстүрлі түрде жаратылыстану, математика және оқу сауаты бойынша жүргізіледі. Әр кезеңде зерттеуге жаңа бағыттар қосылып, бағалау мазмұны өзгеруі мүмкін. PISA-2025 кезінде оқушылардың цифрлық ортада білімді қолдануы мен мәселе шеше алуына да ерекше назар аударылды.

PISA-2025 зерттеуіне “Цифрлық әлемде оқу” атты жаңа бағыт енгізілді. Оның аясында оқушылардың цифрлық ортада есептерді шешу қабілеті және оқуын өз бетінше ұйымдастыра білу дағдысы бағаланады.

Зерттеудің жаратылыстану-ғылыми, математикалық және оқу сауаты, есептерді шешу қабілеті бойынша негізгі нәтижелері 8 қыркүйекте жарияланды. Ал оқушылардың цифрлық ортада өздігінен білім алуына қатысты нәтижелер 2027 жылы хабарланады.

PISA нәтижесі елдерді рейтингке бөлу үшін ғана қажет емес. Зерттеу оқушылардың алған білімін өмірде қолдана алу қабілетін көрсетіп, білім беру жүйесінің балаларды болашаққа қаншалықты дайындап жатқанын бағалауға мүмкіндік береді.

Қазақстанның нәтижесі қандай?

Қазақстандық оқушылар төрт бағыт бойынша мынадай нәтиже көрсетті:

• жаратылыстану – 420 балл;
• математика – 414 балл;
• оқу сауаты – 385 балл;
• есептеу арқылы мәселе шешу – 449 балл.

Ең жоғары нәтижені Қытайдың төрт өңірі көрсетті

Кестедегі білім беру жүйелерінің ішінде ең жоғары нәтижені Бейжің, Шанхай, Цзянсу және Чжэцзян (Қытай) көрсетті.

Бұл өңірлердегі оқушылар жаратылыстанудан 597 балл, математикадан 612 балл, оқу сауатынан 527 балл, ал есептеу арқылы мәселе шешуден 560 балл жинаған. Жаратылыстану мен математика бойынша көрсеткіш бұл зерттеудегі ең жоғары нәтижелер. Әсіресе математикадағы 612 балл барлық қатысушы елдер арасында ең жоғары көрсеткіш болды.

Қытайдың төрт өңірінен кейін кестеде Сингапур тұр. Бұл елдің оқушылары жаратылыстанудан 560, оқу сауатынан 535, математикадан 563 және есептеу арқылы мәселе шешуден 563 балл жинаған. Сингапур оқу сауатынан әлемде бірінші орынға шықты. Бұл бағыттағы 535 балл Қытайдың төрт өңірінің көрсеткішінен де жоғары.

Кестедегі келесі орындарда Жапония мен Оңтүстік Корея орналасқан. Жапония жаратылыстанудан 538, оқу сауатынан 503, математикадан 525, есептеу арқылы мәселе шешуден 557 балл жинады.

Оңтүстік Кореяның нәтижесі тиісінше 526, 501, 522 және 538 балл болды.

Одан кейін Эстония келеді. Елдің көрсеткіштері – жаратылыстанудан 527, оқу сауатынан 499, математикадан 508 және есептеу арқылы мәселе шешуден 541 балл.

Ұлыбритания мен Жаңа Зеландияның нәтижелері де Қазақстаннан едәуір жоғары. Ұлыбритания төрт бағыт бойынша 511, 494, 488 және 523 балл жинаса, Жаңа Зеландияның көрсеткіштері – 509, 497, 480 және 531 балл. Демек кестедегі алғашқы жеті білім беру жүйесінің барлығы төрт бағыттың үшеуінде ғана емес, төрт көрсеткіштің бәрінде де Қазақстаннан жоғары нәтиже көрсеткен.

Қазақстанның нәтижесі қандай?

Қазақстандық оқушылар жаратылыстанудан 420 балл, оқу сауатынан 385 балл, математикадан 414 балл, ал есептеу арқылы мәселе шешуден 449 балл жинады.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің орташа көрсеткіші жаратылыстанудан – 482, оқу сауатынан – 461, математикадан – 463, есептеу арқылы мәселе шешуден 500 балл.

Осылайша Қазақстан төрт бағыттың ешқайсысында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы орташа көрсеткішіне жете алмады.

Ең үлкен алшақтық оқу сауатында байқалады, Қазақстанның нәтижесі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы орташа көрсеткішінен 76 балл төмен.

Жаратылыстануда айырмашылық – 62 балл, математикада – 49 балл, ал есептеу арқылы мәселе шешуде – 51 балл.

Сонымен бірге Қазақстанның көрсеткіші барлық бағытта бірдей төмен емес. Мәселен, есептеу арқылы мәселе шешудегі 449 балл оқу сауатындағы 385 балдан әлдеқайда жоғары. Алайда бұл көрсеткіштің өзі ұйымның орташа деңгейінен 51 балл төмен.

Қазақстан кестедегі қай елдерден жоғары?

Қазақстаннан жоғары орналасқан елдердің қатарына Украина мен Өзбекстан да кіреді. Бірақ олардың нәтижесін салыстыру кезінде деректердің толықтығын ескеру қажет.

Украина PISA-2025 зерттеуіне елдің барлық аумағымен емес, 17 өңірімен қатысты. Бұл өңірлердің көрсеткіші жаратылыстанудан 448, оқу сауатынан 455, математикадан 443, есептеу арқылы мәселе шешуден 443 балл болды. Демек Украинадағы зерттеуге қатысқан 17 өңірдің нәтижесі Қазақстаннан жаратылыстану, оқу сауаты және математика бойынша жоғары, ал есептеу арқылы мәселе шешуде Қазақстанның 449 балы Украина көрсеткішінен 6 балл жоғары.

Бұл жерде “Украина Қазақстаннан барлық бағыт бойынша жоғары” деп айтуға болмайды. Керісінше, төрт бағыттың үшеуінде Украина өңірлері алда, ал цифрлық мәселе шешуде Қазақстан алда.

Өзбекстан Қазақстаннан бір бағытта ғана жоғары

Өзбекстанның PISA-2025 бойынша кестеге енгізілген екі көрсеткіші бар: жаратылыстанудан – 438 балл, есептеу арқылы мәселе шешуден – 402 балл.

Жаратылыстануда Өзбекстан Қазақстаннан 18 балл жоғары нәтиже көрсеткен. Ал есептеу арқылы мәселе шешуде керісінше Қазақстан 449 баллмен Өзбекстаннан 47 балл алда. Өзбекстанның оқу сауаты мен математика бойынша нәтижелері кестеде көрсетілмегендіктен, бұл екі бағытта Қазақстанмен салыстыра алмаймыз. 

Қазақстаннан төмен көрсеткіштер де бар

Кестенің төменгі бөлігінде Қырғызстан, Душанбе және Руанда орналасқан.

Қырғызстан жаратылыстанудан 363, оқу сауатынан 344, математикадан 364, есептеу арқылы мәселе шешуден 388 балл жинаған.

Бұл төрт бағыттың бәрінде Қазақстанның көрсеткіші Қырғызстаннан жоғары.

Душанбе бойынша жаратылыстану – 334, оқу сауаты – 368, математика – 382 балл. Бұл нәтижелер де Қазақстаннан төмен. Алайда бұл Тәжікстанның бүкіл ел бойынша көрсеткіші емес, астанасы Душанбенің ғана нәтижесі екенін ескеру қажет.

Ал кестедегі ең төмен нәтиже Руандаға тиесілі. Ел оқушылары жаратылыстанудан 317, оқу сауатынан 301, математикадан 312 балл жинаған.

Үш негізгі пән бойынша Руанданың көрсеткіштері кестедегі барлық білім беру жүйелерінің ішіндегі ең төмен нәтиже болып отыр. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы деректерінде де Руанда жаратылыстану мен оқу сауатында ең төмен көрсеткіштердің бірін көрсеткен. Олар жаратылыстанудан 317 баллмен 90 жүйенің ішінде соңғы орында, оқу сауатынан 301 баллмен 89 жүйенің ішінде соңғы орында тұрған.

Руанда есептеу арқылы мәселе шешу бағытына қатыспаған, сондықтан бұл баған бойынша оның нәтижесі жарияланбаған.

Қазақстанның төрт бағыттағы нәтижесін қалай бағалауға болады?

Кестеге қарасақ, Қазақстанның жағдайы аралас. Бір жағынан, Қазақстан Қырғызстан мен Душанбе көрсеткіштерінен төрт негізгі бағыттың басым бөлігінде жоғары. Есептеу арқылы мәселе шешуде де Қазақстанның 449 балы Қырғызстан мен Өзбекстан нәтижесінен жоғары.

Екінші жағынан, Қазақстанның нәтижесі кестедегі алғашқы жеті білім беру жүйесінен айтарлықтай төмен. Мысалы, жаратылыстанудан Қытайдың төрт өңірі Қазақстаннан 177 балл, математикадан 198 балл, оқу сауатынан 142 балл жоғары нәтиже көрсеткен.

Ең үлкен айырмашылық математикада байқалады: Қытайдың төрт өңірі – 612 балл, Сингапур – 563 балл жинаса, Қазақстан – 414 балл.

Мәселе шешу бойынша Қазақстан қай деңгейде?

PISA-2025-те алғаш рет оқушылардың цифрлық ортадағы есептеу арқылы мәселе шешу қабілеті жеке бағаланды. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы бұл бағытта оқушының модельдеу және бағдарламалау құралдарын пайдаланып, тәжірибе жүргізіп, цифрлық өнім жасау және мәселені шешу қабілетін бағалаған.

Кестедегі ең жоғары нәтиже бұл бағытта Сингапурға – 563 балл, одан кейін Қытайдың төрт өңіріне – 560 балл, Жапонияға – 557 балл тиесілі.

Қазақстан 449 балл жинап, осы көрсеткіш бойынша Қырғызстаннан және Өзбекстаннан жоғары тұрғанымен, ұйымның орташа көрсеткішінен төмен нәтиже көрсетті.

Жалпы нәтиже нені көрсетеді?

Жалпы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы бойынша да білім беру нәтижелерінде қиындық бар. 2015–2025 жылдар аралығында математика нәтижесі орта есеппен 22 баллға, ал оқу сауаты 28 баллға төмендеген. Бірақ соған қарамастан Шығыс Азиядағы бірқатар білім беру жүйелері халықаралық рейтингте жоғары нәтижесін сақтап отыр.