Қазақстанда "инстапсихологтарға" тосқауыл қоятын жаңа заң күшіне енді

Қазақстанда 2 қыркүйектен бастап “Психологиялық қызмет туралы” жаңа заң күшіне енді. Құжат психологиялық көмек көрсету саласын реттеп, өзін психолог ретінде таныстыратын мамандарға бірқатар талап енгізеді. Енді тиісті талаптарға сай келмейтін және мемлекеттік реестрге енгізілмеген адамның өзін психолог деп атауына да, психологиялық қызмет көрсетуіне де шектеу қойылады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жаңа заңның маңызды тұстарының бірі – психологтардың мемлекеттік реестрін қалыптастыру. Бұған дейін әлеуметтік желілерде қысқа мерзімді курс аяқтап немесе ешқандай кәсіби білімі болмаса да, өзін психолог, психотерапевт немесе түрлі “психо-маман” ретінде таныстыратындар аз емес еді. Енді мұндай қызмет заңмен реттеледі.

Заңға сәйкес, психологиялық қызмет көрсеткісі келетін мамандар мемлекеттік реестрде болуы қажет. Мемлекеттік немесе дербес білім беру ұйымдарында жұмыс істейтін психологтар туралы мәліметтер тиісті мемлекеттік цифрлық жүйелер арқылы енгізіледі. Ал жеке практикамен айналысатын немесе белгілі бір ұйыммен еңбек қатынасында жұмыс істейтін мамандар реестрге өздері тіркелуі керек.

Қазір жұмыс істеп жүрген психологтарға жаңа талапқа бейімделу үшін бір жыл уақыт қарастырылған. Яғни олар осы мерзім ішінде мемлекеттік реестрден өтуге тиіс.

Өзін “психолог” деп атаудың өзі талапқа бағынады

Жаңа заң қызмет көрсетуге ғана емес, маманның өзін қалай таныстыратынына да талап қояды.

Мемлекеттік реестрге тіркелмеген азаматтарға психологиялық қызмет көрсетуге, психологиялық көмек ұсынуға және өзін психолог деп атауға болмайды. Сондай-ақ адамдарды шатастыруы мүмкін “психо-” сөзіне қатысты өзге атауларды да қолдануға тыйым салынған. Мәселен, тиісті талапқа сай келмейтін адамның өзін психоаналитик немесе соған ұқсас маман ретінде таныстыруына шектеу қойылады.

Осылайша, әлеуметтік желіде аз ғана оқудан өтіп, өзін бірден “психолог”, “психотерапевт”, “санамен жұмыс істейтін маман” ретінде таныстырып жүргендерге талап күшеймек.

Психолог болу үшін қандай білім қажет?

Құжатта психологтарды кәсіби даярлау психология саласында бейінді кафедрасы бар жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының базасында жүргізілетіні көрсетілген.

Ал 2028 жылғы 1 қаңтардан бастап психологтарды сертификаттау туралы талап күшіне енбек. Сертификаттау маманның кәсіби біліктілігін растауға бағытталады.

Бұдан бөлек, мамандар өз білімін тұрақты түрде жетілдіріп отыруға міндеттеледі. Психологтың кәсіби деңгейі тек бір рет алған дипломмен шектелмей, кейінгі даярлығы мен біліктілігін арттыруы да ескеріледі.

Психолог пен психиатрдың қызметі ажыратылды

Жаңа заңда психологтың немен айналыса алатыны және қандай әрекеттер оның құзыретіне кірмейтіні де нақты көрсетілген.

Психолог психологиялық көмекті дәрі-дәрмексіз әдістер арқылы көрсетеді. Оған алдын алу, психологиялық диагностика, түзету, кеңес беру, сүйемелдеу және қолдау секілді бағыттар жатады. Ал дәрі-дәрмек арқылы емдеу медициналық көмек саласына жатады.

Сондықтан психологтарға медициналық диагноз қоюға, дәрі тағайындауға немесе психобелсенді заттарды қолдануға рұқсат жоқ.

Сондай-ақ адамның санасына әсер ететін психобелсенді әдістерді немесе клиенттің өмірі мен денсаулығына зиян келтіруі мүмкін өзге де тәсілдерді пайдалануға тыйым салынады.

Егер психолог клиенттің жағдайы психиатриялық немесе медициналық көмекті қажет етеді деп есептесе, оны тиісті маманға жіберуге тиіс.

“Бір сеанстан кейін өміріңіз өзгереді” деген уәделерге де шектеу бар

Жаңа талаптардың тағы бірі психологтардың өз қызметін жарнамалауына қатысты.

Енді маман клиентке белгілі бір нәтижеге міндетті түрде жеткізетінін уәде етпеуі керек. Бұл әсіресе әлеуметтік желілерде кең тараған “үш кездесуде күйзелістен арылтамын”, “бір сеанста қарым-қатынасыңызды өзгертемін”, “бір айда өміріңізді толық өзгертемін” деген сипаттағы жарнамаларға қатысты.

Яғни психологиялық көмектің нәтижесіне алдын ала нақты кепілдік беру кәсіби қызмет талаптарына қайшы келеді.

Бұл өзгеріс, ең алдымен, әлеуметтік желілер арқылы қызметін жарнамалайтын және клиентке қысқа уақыт ішінде нақты нәтиже уәде ететін мамандардың жұмысын реттеуге бағытталған.

Клиенттің келісімінсіз жұмыс бастауға болмайды

Заң психологиялық көмек алатын адамның құқықтарын да қорғайды.

Психолог жұмысын бастамас бұрын клиентке қандай әдістер қолданылатынын, жұмыстың мақсаты қандай екенін түсіндіруі қажет. Сондай-ақ адамның психологиялық көмек алуға келісімі болуы керек.

Егер психолог жеке практикамен айналысса, клиентпен арадағы қарым-қатынас шарт арқылы рәсімделеді.

Ал клиент кез келген уақытта психологиялық көмектен бас тартуға құқылы.

Психологқа айтылған сыр құпия сақталуға тиіс

Заңның маңызды қағидаларының бірі – құпиялық.

Клиенттің психологқа айтқан жеке мәліметтері кәсіби құпия саналады. Психолог жұмыс барысында білген ақпаратты адамның жазбаша келісімінсіз үшінші тұлғаларға тарата алмайды. Бұл талап клиенттің жеке өміріне, отбасылық жағдайына, эмоционалдық күйіне немесе психологпен бөліскен өзге де деректеріне қатысты.

Алайда мұның бір ерекшелігі бар. Егер маман клиенттің өзінің немесе басқа адамның өмірі мен денсаулығына қауіп төніп тұрғанын байқаса, тиісті органдарға дереу хабарлауға міндетті.

Яғни қарапайым жағдайда психолог кәсіби құпияны сақтауға міндетті болғанымен, адам өміріне нақты қауіп төнген кезде бұл талапқа ерекшелік жасалады.

Мемлекеттік реестр не үшін қажет?

Мемлекеттік реестрдің енгізілуі азаматтарға маманның шынымен кәсіби психолог екенін тексеруге мүмкіндік беруге тиіс.

Бұған дейін клиент маманның әлеуметтік желідегі парақшасына, жариялаған сертификаттарына немесе өз тәжірибесі туралы жазған ақпаратына ғана сенуге мәжбүр болатын. Енді оның заң талаптарына сай тіркелген-тіркелмегенін анықтау мүмкіндігі пайда болады.

Мамандардың реестрден шығарылуына да негіздер қарастырылған. Заң талаптарын өрескел бұзу, клиент денсаулығына зиян келтіру немесе кәсіби қызметке кедергі болатын өзге жағдайлар маманның реестрдегі мәртебесіне әсер етуі мүмкін.

Реестрден шығарылған маман бірден қайта тіркеле алмайды. Белгілі бір мерзім өткеннен кейін ғана қайта өтініш беру мүмкіндігі қарастырылған.

Жаңа заң кімдерге әсер етеді?

Заң ең алдымен кәсіби психолог ретінде қызмет көрсететін жеке мамандарға, психологиялық орталықтарда жұмыс істейтін қызметкерлерге және әлеуметтік желі арқылы кеңес беретін мамандарға қатысты.

Кейінгі жылдары Instagram, TikTok және басқа платформаларда өзін психолог, коуч немесе түрлі психологиялық тәжірибе маманы ретінде таныстыратын азаматтар көбейді. Олардың арасында кәсіби білімі бар мамандармен қатар, бірнеше апталық немесе айлық курсты ғана аяқтаған адамдар да кездеседі.

Енді өзін ресми түрде психолог деп таныстыру үшін заңда белгіленген кәсіби талаптарды орындау қажет болады.

Осылайша, жаңа құжат психологиялық қызмет нарығын бір жүйеге түсіруді, азаматтарды кәсіби білімі жоқ мамандардан қорғауды және психологиялық көмек көрсету сапасына қойылатын талаптарды күшейтуді көздейді.