Сингапур моделі Қазақстанды құтқара ма? Сарапшылар зейнетақы реформасына күмән келтірді

Қазақстан Сингапурдың зейнетақы моделіне көз тікті. Алайда Stan.kz тілдескен сарапшылар бұл жүйені сол күйінде көшіру елдегі төмен жалақы, еңбек нарығы және қазіргі зейнетақы жүйесінің проблемаларын шешпейтінін айтады. Тіпті кейбірі мұндай реформа жаңа тәуекелдерге жол ашуы мүмкін деп есептейді.

Қазақстанда зейнетақы жүйесі тағы өзгеруі мүмкін. Еңбек министрлігі Сингапур моделін енгізу мүмкіндігін қарастырып жатыр. Егер бастама қолдау тапса, қазақстандықтар зейнетақы жинағының бір бөлігін баспана сатып алуға пайдалана алады. Жаңа модель мемлекеттік CPF жинақ жүйесіне негізделген. Осы жүйе Сингапурдағы CPF (Central Provident Fund) деп аталатын мемлекеттік жинақ қорына негізделген. Онда қызметкер де, жұмыс беруші де ай сайын міндетті жарна аударады.

CPF жүйесінде жиналған ақша бірнеше бөлек шотқа бөлінеді:

• Ordinary Account – баспана сатып алуға, ипотека төлеуге және инвестицияға арналған шот. Жылдық табыстылығы – 2,5%.
• Special Account – тек зейнетақыға арналған жинақ. Жылдық кірістілігі – 4%.
• MediSave Account – емделу, аурухана шығындары мен медициналық сақтандыруды төлеуге арналған шот. Табыстылығы – 4%.
• Retirement Account – азамат 55 жасқа толғанда автоматты түрде ашылып, қалған жинақ біріктіріледі. Кейін осы шоттан өмір бойы ай сайынғы зейнетақы төленеді.

Яғни Сингапур тәжірибесінде зейнетақы қоры тек қарттыққа арналған ақша емес. Ол баспана, денсаулық сақтау және болашақ табысты қатар қамтамасыз ететін қаржы құралы ретінде жұмыс істейді. Енді Қазақстан осы тәжірибені өз жүйесіне бейімдеу мүмкіндігін қарастырып жатыр. 

Алайда сарапшылар бұл бастамаға сақтықпен қарап отыр. Экономистердің пікірінше, Сингапурдың зейнетақы жүйесін Қазақстанға сол күйінде көшіру мүмкін емес. Өйткені екі елдің экономикасы, халықтың табыс деңгейі, еңбек нарығы мен мемлекеттік басқару жүйесі мүлде бөлек. Сондықтан мұндай модельді енгізбес бұрын оның барлық тәуекелі мен салдарын жан-жақты саралау қажет.

"4+1" моделін және бірыңғай сақтандыру қорының моделі"

Қаржы сарапшысы Олжас Құдайбергенов Еңбек министрлігі қарастырып жатқан зейнетақы реформасының екі нұсқасын – "4+1" моделін және бірыңғай сақтандыру қорының моделін сынға алды. Оның пікірінше, бұл ұсыныстар зейнетақы жүйесіндегі түйткілдерді шеше алмайды. 

"Бұған дейін де айтып жүргенімдей, 1997 жылы Чили үлгісі негізінде басталған зейнетақы реформасы 2001-2003 жылдардың өзінде-ақ іркіліске ұшырады. Себебі зейнетақы активтерінің табыстылығы күрт төмендей бастады. Алғашқы жылдардағы нәтижені ұзарту үшін жүйені жасаушылар табыстылықты 12 ай емес, 36 ай бойынша, кейін тіпті 60 ай бойынша есептей бастады. Бірақ бұл да көмектеспеді. 2004 жылдың өзінде жинақтаушы модельдің әлсіздігі анық байқалып, базалық зейнетақы енгізілді. Әдетте мұндай жағдай реформаның сәтсіздігі деп бағаланып, оған жауапты адамдар шешім қабылдау процесінен шеттетіледі. Алайда, өкінішке қарай, бұл модель мемлекет есебінен үздіксіз қолдау алып, өмір сүруін жалғастырды. Ал оған қатысы бар адамдар мансаптық өсуін тоқтатпай, бүгінге дейін өздері жасаған жүйені мемлекет қаражаты арқылы қалай сақтап қалуға болатынын ойластырып келеді", – дейді Олжас Құдайбергенов.

Айта кетейік, Олжас Құдайбергенов өз жазбасында нақты министрлердің аты-жөнін атамайды. Дегенмен өзі сөз еткен кезеңдерде Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігін әр жылдары Наталья Коржова (1996-1999), Әлихан Байменов (2000-2001), Гүлжан Қарағұсова (2001-2007), Серік Әбденов (2013) және Тамара Дүйсенова (2013 жылдан бастап) басқарған.

Экономист Олжас Құдайбергеновтің пікірінше, аталған бастамалардың авторлары зейнетақы қаражатын нарықтық тәуекелдер жағдайында қайта басқаруға шығару тетіктерін енгізуге тырысып отыр. Оның сөзінше, бұл іс жүзінде жауапкершіліксіз басқару тәсіліне жол ашуы мүмкін.

"2008 жылы Чилидің өзі де реформаның сәтсіз болғанын мойындады. 2013 жылы Қазақстанда Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) құрылды. Шынын айтқанда, барлық жекеменшік жинақтаушы зейнетақы қорлары үшін бұл әлдеқайда жақсы шешім болды. Өйткені олардың басым бөлігі БЖЗҚ құрылғанға дейінгі он жыл бойы инфляция деңгейінен төмен табыстылық көрсетіп келді. Әйтпесе кейін қаржылай да, қылмыстық жауапкершілік тұрғысынан да жауап беруге тура келер еді", – деп отыр қаржы сарапшысы Олжас Құдайбергенов.

Қаржы сарапшысы Олжас Құдайбергеновтің айтуынша, жинақтаушы зейнетақы жүйесінің тиімділігі әлсіреп барады. Оның сөзінше, бүгінде зейнетақының жалақыны алмастыру коэффициенті 40%-дан төмен, ал алдағы жылдары бұл көрсеткіш тіпті 15 пайызға дейін құлдырауы мүмкін.

"Қазір жағдайды мемлекет қаржыландыратын базалық зейнетақы ғана ұстап тұр. Бірақ бұл бюджет шығынының жыл сайын арта беретінін білдіреді. Кезінде реформа мемлекет шығынын азайтады делінгенімен, іс жүзінде керісінше болды. 2028 жылдан бастап базалық зейнетақыны есепке алғанның өзінде табысты алмастыру коэффициенті 40 пайыздан төмендейді, кейін бұл көрсеткіш одан әрі құлдырай береді", – деді ол.

Қазір не ұсынылып жатыр?

Экономист Олжас Құдайбергеновтің пікірінше, қазіргі таңда зейнетақы реформасы бойынша тиімді шешім емес, "екі қолайсыз нұсқаның ішінен зияны азырақ" деген тәсіл ұсынылып отыр. Оның айтуынша, "4+1" моделін Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры ұсынып отыр және оны қазіргі зейнетақы жүйесін әзірлеген мамандар қолдайды. Құдайбергенов олардың бұған дейін де БЖЗҚ активтерін сыртқы басқаруға беруді ұсынып, мұндай бастаманың ел экономикасына елеулі қауіп төндіруі мүмкін екенін айтқанын еске салды.

Олжас Құдайбергеновтың бағалауынша, мұндай шешім валюта резервтерінің азаюына, теңгенің күрт құнсыздануына және соның салдарынан зейнетақы активтерінің де құнын жоғалтуына әкелуі ықтимал. Оның сөзінше, бастама авторлары мұндай тәуекелдердің бар екенін жеке кездесулерде мойындағанымен, жария түрде сыртқы басқару идеясын қолдауды жалғастырған. 

"Осы жолы олар зейнетақы реформасы аясында "4+1" моделін ұсынып отыр.

• жуырда енгізілген жұмыс беруші төлейтін қосымша 5%-дық жарнаның 4%-ын азаматтардың жеке зейнетақы шоттарына аудару;
• азаматтарға жеке зейнетақы аннуитетін таңдауға мүмкіндік беру (автордың пікірінше, бұл да дұрыс тетік емес) немесе бұл қаражатты жеке басқарушы компаниялардың басқаруына беру;
• қалған 1%-ды ортақ зейнетақы шотына жинақтап, одан ынтымақты жүйе қағидаты бойынша өмір бойғы төлемдерді қаржыландыру.

Яғни жарна төлейтіндер бүкіл жүйені, соның ішінде жарна төлемейтін немесе төлеуге мүмкіндігі жоқ адамдарды да қаржыландырады",  – дейді Олжас Құдайбергенов.

Олжас Құдайбергеновтің сөзінше, зейнетақы қаражатын жеке басқаруға беру идеясы жекеменшік жинақтаушы зейнетақы қорларының сәтсіз тәжірибесіне қарамастан әлі де ұсынылып келеді. 

"Ал ол қорлар кезінде көптеген қателік жіберген:

• бір адамның атына бірнеше шот ашу;
• күмәнді тәсілдер арқылы салымшыларды өзіне тарту (мысалы, барлық жинағын аударғандарға қаражаттың бір бөлігін төлеу);
• акционерлермен байланысты жобаларға инвестиция салу;
• активтердің құнын көтеру және табыстылықты жасанды түрде арттыру үшін нарықтағы сауданы қолдан ұйымдастыру;
• қаражатты төмен пайыздық мөлшерлемемен депозиттерге орналастыру.

Осының бәріне қарамастан мемлекет инфляция деңгейінен төмен емес табыстылыққа кепілдік беріп отырды. Сонымен бірге жеке жинақтаушы зейнетақы қорларының тиімсіздігі шегіне жетті. Мысалы, қор инфляция 6% болған кезде небәрі 3 пайыз табыстылық көрсеткен. Бірақ бұл 3%-дың өзі қалай қалыптасты? Әдетте қор активтерінің жартысы 6%-дық табыспен мемлекеттік бағалы қағаздарға, ал қалған жартысы басқа активтерге салынатын. Соның нәтижесінде қордың жалпы табыстылығы 3%-ды ғана болатын (6% × 50% = 3%). Демек, қалған активтер мүлде табыс әкелмеген", – дейді Олжас Құдайбергенов.

Олжас Құдайбергеновтің пікірінше, мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестиция салу ерекше кәсіби біліктілікті талап етпейді. Экономист бұрынғы жекеменшік зейнетақы қорларының басқарушылары мемлекет кепілдігінің арқасында өздерінің тиімсіз жұмысын жасырып, нақты табыс әкеле алмағанын айтты.

Оның сөзінше, осындай тәжірибеден кейін олардың зейнетақы қаражатын қайтадан жеке басқаруға беру туралы бастама көтеруге моральдық құқығы жоқ.

"Дегенмен қазір шоттарды жүргізумен айналыспайтын, тек активтерді басқаратын басқарушы компаниялар жұмыс істейді делік. Ондай жағдайда олардың табыс табуының екі жолы бар:

• қаражатты Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) алу. Бұл жағдайда олар инвестициялық шығындардың орнын толтыру тетіктеріне бағынады;
• қаражатты салымшылардан тікелей алу. Мұндай жағдайда олардың ешқандай жауапкершілігі болмайды, өйткені салымшылар басқарушы компаниялардың жауапкершіліктен босатылуына келісім береді", – дейді Олжас Құдайбергенов.

Егер "4+1" реформасы нәтижесінде салымшылардың қаражаты тікелей жеке басқарушы компанияларға берілетін тетік енгізілсе, бұл үлкен қателік болады. Оның үстіне мұндай шешім қоғамдағы наразылықты одан әрі күшейтуі мүмкін. Жеке зейнетақы аннуитетіне қатысты да өз ерекшеліктері бар:

• қаражат жеке компанияға аударылады;
• компания өз комиссиясын шегеріп, өмір бойы төлем жасауға кепілдік береді;
• төлем мөлшері төмен деңгейде белгіленеді;
• егер салымшы күтілген мерзімнен бұрын қайтыс болса, қалған қаражат компанияда қалады. 

Ал егер күткеннен ұзақ өмір сүрсе, шығынды компания көтереді. Бірақ іс жүзінде өмір сүру ұзақтығы барынша жоғары деңгейде есептелетіндіктен, көпшілік ол мерзімге жете алмайды деп отыр Олжас Құдайбергенов.

"Шынын айтқанда, мұндай ұзақ мерзімді міндеттемелерді тек мемлекет қана атқаруы керек. Ал бұл, негізінен, комиссиясыз және төлем мөлшерін төмендетпейтін ынтымақты зейнетақы жүйесінің өзі. Алайда "4+1" нұсқасының ең үлкен кемшілігі ол негізгі үш мәселені шешпейді:

• зейнетақы жарналарын тұрақты төлейтін азаматтардың үлесі артпайды;
• зейнетақы көлемі бұрынғыдай төмен болып қала береді;
• мемлекетке түсетін қаржылық жүктеме азаймайды.

Осындай жағдай екінші нұсқаға бірыңғай сақтандыру қорына да тән. Айырмашылығы онда жеке басқарушы компанияларға қатысты тәуекелдер жоқ. Бұдан бөлек, екі нұсқа да зейнетақы жарнасын төлемейтін немесе өте аз төлейтін адамдардың мәселесін жарна төлеп жүрген азаматтардың есебінен шешуге тырысады. Соның салдарынан тұрақты жарна төлейтіндердің өзі толық 5%-дық жарнаны есептегенде алуы тиіс мөлшерден төмен зейнетақы алады", – деп түсіндірді қаржы сарапшысы Олжас Құдайбергенов.

Олжас Құдайбергеновтің пікірінше, зейнетақы жүйесіндегі түйткілді күрделі реформалармен емес, халықты толық қамтумен шешуге болады. Ол Қазақстанға үлгі ретінде Сингапур тәжірибесін келтіріп, онда зейнетақы жүйесі тұрғын үй бағдарламасымен біріктірілгенін айтты. Экономистің сөзінше, бұл модель халықты арзан баспанамен қамтып қана қоймай, зейнетақы жүйесіне толық қатысуына және экономиканың өсуіне де серпін берген.

"Ал бізде не болды? Бізде біздің зейнетақы жүйеміз Сингапур жүйесінен жақсы деген жаңалық жарияланды. Мен рейтингтің қандай көрсеткіштерден құралатынын қарап шықтым. Онда Қазақстан тек туу көрсеткіші енгізілгендіктен ғана алға шыққан. Егер сол көрсеткішті алып тастаса, біздің жүйе Сингапур моделінен айтарлықтай артта қалады. Әлі де кеш емес. Сингапур моделін бұрмалаусыз, дұрыс түрде енгізуге болады. 2020-2021 жылдары болғандай бұрмалауға жол бермеу керек. Әйтпесе қазіргі жүйенің өмірін мемлекет пен өзіміздің қаражатымыздың есебінен уақытша ғана ұзартумен шектелеміз", – дейді Сингапур.

Әлеуметтік желі қолданушылары да зейнетақы реформасы төңірегіндегі талқылауға белсенді араласты. Бірі қазіргі жүйеге сенімсіздігін білдірсе, енді бірі жаңа модельдің қалай жұмыс істейтініне күмән келтіріп, балама ұсыныстарын айтты.

“Қазақстанда АҚШ-тағыдай дамыған қор нарығы жоқ. Сондықтан қандай модель ұсынылып отыр? Міндетті зейнетақы жарнасын банктердегі арнайы депозиттік шоттарға жинаған тиімдірек емес пе?", "Лайықты зейнетақы алатыныма сенбеймін. Есептеп көрсем, 1999 жылғы жинағымды қарапайым банктік депозитке салғанда, қазір БЖЗҚ-дағы қаражатымнан шамамен 2,5 есе көп ақша болар еді", "Лицензиясы бар қаржы ұйымдарының ішінде ең жоғары табыстылықты микроқаржы ұйымдары көрсетіп жүр. Мүмкін, олар қаражатты тиімдірек басқара алатын шығар", – дейді пікір білдірушілер.

"Өзіміздің төл моделіміз жоқ"

Қаржы сарапшысы Айдар Әлібаевтың да пікірінше, Қазақстанның зейнетақы жүйесі алғаш құрылған кезден бастап шетелдік тәжірибеге негізделген. Оның айтуынша, бүгінде талқыланып жатқан Сингапур моделінің жекелеген элементтері елдегі қолданыстағы жүйеде бұрыннан бар.

"Шенеуніктердің өздері тың дүние ойлап таба алмайтын сияқты әсер қалдырады. Өйткені жинақтаушы зейнетақы жүйесін енгізгенде Чилидің моделін негізге алдық. Кейін барлық жекеменшік қорларды Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына біріктіргенде де Сингапур тәжірибесінің элементтері пайдаланылды. Жұмыс берушінің міндетті жарналары, зейнетақы жинағының жеткіліктілік шегі және сол межеден асқан қаражатты емделуге немесе тұрғын үйге жұмсауға рұқсат беру де Сингапур моделінен алынған. Сондықтан қазіргі жүйеде өзіміздің төл моделіміз жоқ деуге болады. Ал бүгінгі зейнеткерлер алып жүрген ынтымақты зейнетақы кеңестік кезеңнен қалған мұра. Осыған байланысты еңбек министрлігі қазір қандай жаңа дүние ұсынбақ екенін түсінбеймін", – деді сарапшы.

Экономист Айдар Әлібаевтың пікірінше, Сингапур моделінің жекелеген тетіктері Қазақстанда қазірдің өзінде қолданылып келеді. Алайда ол зейнетақы жинағын тұрғын үйге пайдалануға рұқсат беру қате шешім болғанын айтады. Сарапшының сөзінше, бұл қадам құрылыс нарығын қыздырып, бірнеше жылдың ішінде баспана бағасының шамамен 30%-ға қымбаттауына ықпал еткен. Оның пікірінше, зейнетақы қаражаты қарттықты қамтамасыз етуге арналуы тиіс, ал оны тұрғын үйге жұмсау бұл қағидатқа қайшы келеді.

Айдар Әлібаевтың айтуынша, Қазақстанда Сингапур моделінің жекелеген элементтері қолданылғанымен, оны толыққанды енгізу әзірге тиімді болмайды. Оның пікірінше, бұған халық табысының төмендігі басты себеп.

"Мен мұны толықтай "Сингапур моделі" деп атамас едім. Бізде тек оның кейбір элементтері ғана бар. Мысалы, салымшымен бірге жұмыс беруші де зейнетақы шотына жарна аударады, ал жарна мөлшері жасына және табысына байланысты есептеледі. Бірақ Сингапурда бұл жүйе халықтың жалақысы өте жоғары болғандықтан тиімді жұмыс істейді. Ол жақта адамдар айына 6-10 мың доллар табады. Қазақстанда мұндай табыс жоқ. Сондықтан Сингапурдағыдай нәтижені бізде күту қиын. Мұндай модель жоғары табысты елдерге көбірек сай келеді", – деді сарапшы.

Айдар Әлібаев Олжас Құдайбергеновтің жинақтаушы зейнетақы жүйесінің мүмкіндігі сарқылып бара жатқаны туралы пікірімен ішінара келісетінін айтты. 

"1975 жылдан кейін туған азаматтар 1998 жылға дейінгі еңбек өтілі үшін төленетін ынтымақты зейнетақыны алмайды. Олар мемлекеттен тек шамамен 25-30 мың теңге көлеміндегі базалық зейнетақы алады, қалғаны өз жинағына байланысты болады. Зейнетақы жүйесі жұмыс істеп келе жатқан 28 жыл ішінде бір салымшының шотындағы орташа жинақ көлемі 3 миллион теңгеден сәл ғана асады. Әрине, бұл шартты орташа көрсеткіш. Бірақ осының өзі көп ақша ма? Бұл шамамен 6 мың долларына тең. Болашақта зейнетақы мөлшері жоғары болмайды деген пікірмен сәл келісемін. Қазақстанда жалақының күрт өсетініне ешқандай негіз көріп тұрған жоқпын. Мемлекет орташа жалақы 440 мың теңге шамасында деп мәлімдейді. Бірақ бұған бәрі бірдей сене бермейді. Меніңше, Қазақстандағы нақты орташа жалақы 200 мың теңгенің айналасында, әрі кетсе 10%-ға ғана өзгеше болуы мүмкін. Мұндай табыспен қомақты зейнетақы жинағын қалыптастыру қиын", – деді сарапшы.

Экономист Айдар Әлібаевтың айтуынша, ұсынылып отырған реформаның тиімділігіне баға беру әзірге ерте, өйткені оның нақты қандай нұсқада қабылданатыны белгісіз. Сонымен бірге ол зейнетақы жүйесін жақсарту үшін бірнеше маңызды қадам қажет екенін айтты.

"Реформа қандай күйде қабылданатынын білмей тұрып, оның нәтижесі туралы айту қиын. Бірақ тәуелсіз Қазақстанның соңғы 35 жылдағы тәжірибесіне қарасақ, мұндай реформалардың қарапайым халыққа пайдасы айқын сезілді деп айта алмаймын. Меніңше, ең алдымен Ұлттық банк зейнетақы активтерін басқармауы керек. Сондай-ақ жеке басқарушы компанияларға мүмкіндік беріп, бәсекелестікті дамыту қажет. Ең бастысы, халықтың тұрақты жұмысы мен лайықты жалақысы болуға тиіс. Егер жалақы төмен күйінде қалса, болашақта зейнетақы көлеміне көңілі толмайтын азаматтардың әлеуметтік наразылығы күшеюі мүмкін", – деді сарапшы.

"Жұмыс күшінің тек 4,7 миллионы жарна аударады"

"Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығы талдау орталығының пікірінше, Сингапур моделінің басты артықшылықтарының бірі саналатын зейнетақы жинағын тұрғын үй сатып алуға пайдалану мүмкіндігі азаматтарды көбірек зейнетақы жарнасын аударуға ынталандырады деу қиын. Өйткені Қазақстанда мұндай тетік бірнеше жылдан бері қолданылып келеді.

"Қазақстанның бұл бағытта өз тәжірибесі бар. 2021 жылдың ақпанынан 2026 жылдың маусымына дейін тұрғын үй жағдайын жақсартуға БЖЗҚ-дан 4,94 триллион теңге жұмсалды. Бұл қордағы зейнетақы активтерінің шамамен 18,6 пайызы. Демек, бұл мүмкіндік халық арасында сұранысқа ие", – дейді Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының талдау орталығы.

Алайда қауымдастық өкілдерінің айтуынша, тұрғын үйге пайдалану мүмкіндігі халықтың зейнетақы жүйесіне қатысуын айтарлықтай арттырмаған.

"Қазір елдегі 9,8 млн жұмыс күшінің тек 4,7 миллионы ғана немесе 48 пайызы жыл бойы тұрақты зейнетақы жарнасын аударады. 2021 жылы зейнетақы жинағын мерзімінен бұрын пайдалануға рұқсат берілген кезде бұл көрсеткіш 46 пайыз болған. Яғни бес жыл ішінде тұрақты жарна төлейтіндердің үлесі айтарлықтай өзгерген жоқ", – деп атап өтті сарапшылар.

Талдау орталығының бағалауынша, зейнетақы жүйесіне қатысушылар санын арттыру үшін жинақты пайдалану мүмкіндігін кеңейту жеткіліксіз.

"Зейнетақы жинағын пайдалану тетіктерін көбейту мәселені өздігінен шешпейді. Нәтижелі өзгеріс үшін ресми жұмыспен қамтуды арттыру, халық табысын өсіру және азаматтарды зейнетақы жүйесіне тұрақты қатысуға ынталандыратын жағдай жасау қажет", – делінген сарапшылардың пікірінде.

"Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығы" талдау орталығының сарапшылары зейнетақы жүйесіндегі өзгерістерді азаматтарға қосымша жауапкершілік арту деп біржақты бағалауға болмайтынын айтады. Олардың пікірінше, басты мақсат – азаматтарды еңбек қызметі аяқталғаннан кейін лайықты табыспен қамтамасыз ету.

"Халықтың өмір сүру ұзақтығының артуы, демографиялық өзгерістер және зейнетақы жүйесіне түсетін жүктеменің көбеюі көптеген елдерді өз модельдерін қайта қарауға мәжбүрлеп отыр. Сондықтан жүйенің жекелеген параметрлерін өзгерту міндетті түрде барлық жауапкершілікті азаматтарға жүктеу дегенді білдірмейді. Бұл жерде мемлекет те, жұмыс беруші де, азаматтың өзі де өз міндетін атқаруы тиіс", – дейді сарапшылар.

Сарапшылардың пікірінше, зейнетақы жүйесінің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін үш негізгі бағытқа басымдық беру қажет.

"Біріншіден, халықтың тұрақты зейнетақы жарнасын төлеу аясын кеңейту маңызды. Қазір 9,8 миллион жұмыс күшінің тек 4,7 миллионы жүйелі түрде жарна аударады. Екіншіден, зейнетақы активтерін басқарудың тиімділігін арттыру қажет. Мұнда басты көрсеткіш – жаңа тетіктердің саны емес, олардың нақты инвестициялық табыстылықты өсіре алуы. Үшіншіден, зейнетақы жүйесі барынша тұрақты әрі болжамды болуы тиіс. Өйткені азаматтар мен жұмыс берушілер ондаған жылға арналған жинақ ережелерінің өзгермейтініне сенуі керек", – деп қорытындылады "Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығы" талдау орталығының сарапшылары.