Тұтқындарды босату бойынша ел тарихындағы алғашқы операция: Өлім жазасына кесілген қылмыскерлер бүтін автобусты қалай басып алды

09.10.26 / 12:49

Қылмыскерлер пойыздан қашып, автобусты басып алды...

34 жыл бұрын Қазақстанның арнайы қызметтері тарихтағы ең күрделі кепілге алынғандарды құтқару операцияларының бірін өткізді.

1992 жыл ақпан. Қазақстан тәуелсіздік алғанына бірнеше ай ғана болған. Елдің құқық қорғау органдары жаңа кезеңге бейімделіп жатқан тұста Кызылорда облысында аса қауіпті қылмыскерлер пойыздан қашып, кейін жолаушылар автобусын басып алды. Олар 13 адамды кепілге алып, билікке қатаң талап қойды.

Қылмыскерлер Шымкент әуежайына ұшақ беруді талап етті. Егер талаптары орындалмаса, автобустағы адамдарды атып тастайтынын мәлімдеді. Кепілдегілерді құтқару үшін құқық қорғау органдары мен арнайы қызметтер жұмылдырылды. Операцияны ұйымдастыру кезінде әрбір шешімнің артында ондаған адамның өмірі тұрды. Келіссөз жүргізу, уақыт ұту, автобусты қауіпсіз жерге жеткізу және ең бастысы – кепілдегілерді аман алып қалу қажет болды.

Қашқындар пойыздан қалай қашты?

Оқиға 1992 жылы 22 ақпанда таңертең басталды. Ташкент – Самара бағытында жүріп келе жатқан №922 пошта-жүк пойызының арнайы вагонында алты аса қауіпті қылмыскер болған. Олар өлім жазасын орындау үшін Мәскеуден Ташкентке қарай бағыт алған еді. Қылмыскерлер қатарында Фёдор Васильев, Владимир Албандян, Сергей Глухов, Геннадий Усов, Глумсков пен Говорухин бар еді. Глухов пен Усов өлім жазасына кесілген.

Қылмыскерлер қарулы күзетпен жеткізіліп жатқан. Алайда жолда олар конвой қызметкерлеріне шабуыл жасап, қару-жарақтарын тартып алған. Кей деректе үш күзетшінің жараланғаны айтылады. Ал генерал Есенгелді Мұстафетов қылмыскерлердің күзетшілерді өлтіріп, екі Калашников автоматын алып кеткенін мәлімдеген. Қашқындардың бастапқы жоспары Алматыға жетіп, қала ішінде ізін жасыру болған. Алайда олардың жоспары көп ұзамай өзгерді.

Қылмыскерлер автобусқа мінді

Қашқындардың бесеуі Қызылорда – Сарыағаш бағытында жүріп келе жатқан “Икарус” автобусына мінген. Ол кезде салонда 30 жолаушы болған. Автобус Шиеліге жақындаған кезде жүргізуші Сейдехан жаңа жолаушылардың әрекетінен күдіктенеді. Ол жол полициясы инспекторына жағдайды айтып, қылмыскерлердің пойыздан қашқанын біледі.

Инспектор жүргізушіге автобусты Шиелі автостанциясына жақын жерде тоқтатып, жолаушыларды түсіруге кеңес береді. Алайда полицияның алғашқы әрекеті күткендей нәтижелі болмады. Құқық қорғау қызметкерлері бес қылмыскерді ұстауға тырысқан кезде олардың үшеуі беріледі. Қалған екеуі қарсылық көрсетіп, атыс басталады.

Қақтығыс кезінде Кызылорда облыстық ішкі істер басқармасының қызметкері, аға лейтенант Мұратбек Өмірбеков пен қылмыскерлердің бірі қаза табады. Ал автобуста қалған екі қылмыскер 13 жолаушыны кепілге алады. Олардың арасында бес ер адам, жеті әйел және бір бала болған.

Сол кезде автобуста 19 жастағы Гүлбану Назарова да бар еді. Ол нағашы әпкесімен бірге жолға шыққан. Әйелдің айтуынша, бастапқыда жаңа жолаушылар күдік тудырмаған. Алайда автобус адам аяғы сирек түсетін жерде тоқтаған. Ал әлгі адамдардың киімі де кәдімгі жолаушылардың киіміне ұқсамаған.

Жанармай құю және демалу үшін жолаушылардың бір бөлігі автобустан түскенде, қарулы адамдардың бірі өзгелердің жолын бөгеп, тапанша шығарған. Осылайша, жолаушылар кепілге алынды.

Гүлбану Назарова сол сәтті жылдар өтсе де ұмытпайды. Автобуста балалар да болған. Бір баланың дәлізде жүгіріп жүргенін көрген әжесі оны қасына шақырып, отырғызуға тырысқан. Алайда ешкім алда не күтіп тұрғанын білмеді.

Бір миллион доллар мен ұшақ талап етті

Кепілге алынғандар үшін жағдай аса қауіпті еді. Қылмыскерлердің бірі Сергей Глухов өз талаптарын жеткізді. Алдымен олар ірі ұшақ беруді талап етті. Ұшақ Ташкент немесе сол кездегі Фрунзе қаласынан берілуі керек болған. Кейін талаптарын күшейтіп, бір миллион доллар қолма-қол ақша, екі Калашников автоматы және көп мөлшерде оқ-дәрі сұрайды. Олардың талабын орындау немесе күш қолдану – екі шешімнің де салдары ауыр еді. Сондықтан құқық қорғау органдары үшін басты міндет – уақыт ұту және кепілдегілердің өміріне қауіп төндірмеу болды.

Сол кездегі Қызылорда облыстық Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті басқармасының басшысы Михаил Дәуенов қылмыскерлерді сабырға шақырып, келіссөзді жалғастыруға көндірген. Бұл уақытта арнайы қызмет қызметкерлері кепілге алынғандарды босатудың ықтимал жолдарын қарастырды.

Қылмыскерлерді Шиелі станциясында босату операциясын жүргізу тым қауіпті болды. Өйткені кепілге алынғандар мен құқық қорғау қызметкерлері арасында адам шығыны болуы мүмкін еді. Сондықтан қылмыскерлерге жақын маңдағы әуежайларға үлкен жүк ұшағы қона алмайтыны, автобусты Шымкентке жеткізу керегі айтылды.

Неліктен автобус Шымкентке бағытталды?

Құқық қорғау органдары қылмыскерлердің талабын бірден орындауға асықпады. Оның орнына келіссөз арқылы автобусты Шымкентке қарай жүргізуге көндірді. Қылмыскерлерге қажет ұшақты Шымкент әуежайынан ғана алуға болатындығы түсіндірілді. Бұл келісім құқық қорғау органдарына уақыт ұтуға көмек берді. Автобус жолға шыққан кезде оның қозғалысы сырттай бақыланды. Қылмыскерлерді алаңдатпау үшін жол бойындағы полиция қызметкерлері де көзге түспеуге тырысты. Ал Шымкентте арнайы операцияға дайындық басталды.

Арнайы жасақ операцияға дайындалды

Оқиға туралы хабар алған соң Алматыда арнайы штаб құрылды. Оның құрамына Ішкі істер министрлігі мен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің жоғары лауазымды қызметкерлері кірді. Кепілдегілерді босатуға Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің “А” бөлімі мен Ішкі істер министрлігінің “Сұңқар” арнайы жасағы тартылды.

Арнайы жасақ қызметкерлері Шымкент әуежайында операцияға дайындалды. Олар басып алынған автобусқа ұқсас көлікпен жаттығу өткізіп, шабуылдың ықтимал нұсқаларын пысықтады. Басты мәселе – автобусты жол бойында тоқтатып, шабуыл жасау емес, кепілдегілердің өміріне барынша аз қауіп төнетін орынды таңдау еді. Сондықтан операцияны әуежай аумағында өткізу туралы шешім қабылданды.

Кепілге алынған адамдар отырған автобус Шымкентке қарай қозғалғанда жүргізуші Сейдехан қатты шаршағанын айтып, көлікті әрі қарай жүргізуден бас тартты. Ол жол бойы қылмыскерлердің қысымында болған. Сондықтан билікке автобусты әрі қарай жүргізетін адам табу қажет еді. Ақыры автобусты жүргізуге самаралық жүк көлігі жүргізушісі Александр Чехонин келісті.

Оның бұл шешімі жолаушылардың өмірін сақтап қалуға көмектесті. Сол кезде автобус ішінде болған Гүлбану Назарованың айтуынша, Чехонин алдымен автобуста әйелдер мен балалардың бар-жоғын сұраған. Олардың бар екенін білген соң, көлік тізгініне өзі отырған.

Жол бойында ол қылмыскерлердің назарын өзіне аударып, олардың жолаушыларға зиян келтіруіне жол бермеуге тырысқан. Бір сәтте автобусты кенет тоқтатып, жолға жануар жүгіріп шыққанын айтқан. Кейін жолаушылар жүргізушінің осындай әрекеттер арқылы қарулы адамдардың назарын басқаға бұруға тырысқанын түсінген.

Автобус Шымкентке қарай бет алған кезде арнайы қызмет қызметкерлеріне дайындықты аяқтауға аз уақыт қалды. “Альфа” арнайы бөлімшесінің басшыларының бірі Аманғали Баталов болған.

Жауынгерлер кепілге алынғандарды босату жоспарын пысықтау үшін автобустың дәл сондай үлгісін пайдаланып, шабуылға дайындалған. Әр қызметкерге нақты міндет жүктелген. Әсіресе автобустағы балалардың қауіпсіздігіне басымдық берілді: жауынгерлердің біріне бала кездессе, оны өз денесімен қорғау міндеті тапсырылған.

Операция өтетін орынды таңдау да оңай болмады. Қылмыскерлер талап еткен жүк ұшағы әуежайда болмағандықтан, автобусты әуежай аумағына кіргізбеу туралы шешім қабылданған. Шабуылдың орны бірнеше рет өзгертіліп, әр қадам мұқият ойластырылған.

Операцияға түрлі қызметтің жүздеген маманы жұмылдырылған.

Шешуші сәт: Шымкент әуежайындағы шабуыл

23 ақпанға қараған түні арнайы жасақ операцияға толық дайындалды. Әуежай аумағында шабуыл тобы өз позициясына орналасты. Ғимараттардың төбелеріне мергендер қойылды. Жоспар бойынша автобус әуежайдың қақпасынан кірген кезде арнайы операция басталуы тиіс.

Қылмыскерлер автобустың ішінде 13 адамды ұстап отырғандықтан, операцияның әрбір секунды маңызды болды. Арнайы қызмет үшін басты мақсат қылмыскерлерді залалсыздандыру ғана емес, кепілдегілерді аман алып қалу еді.

Автобус әуежайға жақындағанда, операцияға жауапты генерал Мұстафетов барлық жауапкершілікті өз мойнына алатынын мәлімдеген. Ол арнайы бөлімше басшысынан шабуылға дайын екенін сұрап, оң жауап алған соң бұйрық берген.

“Үш, екі, бір! Шабуыл! Шабуыл! Шабуыл” деген командадан кейін арнайы жасақ іске кіріскен. Жауынгерлер автобустың ішіне жарық-дыбыс гранаталарын лақтырып, қарулы адамдардың нысанаға дәл көздеп оқ атуына мүмкіндік бермеуге тырысты. Содан кейін автобусқа кірген арнайы жасақ қызметкерлері жолаушыларға қазақ тілінде “Жатыңдар!” деп бұйырған. Бұл бұйрықтың қазақ тілінде берілуі де маңызды еді. Автобустағы жолаушылардың басым бөлігі қазақ болғандықтан, олар арнайы жасақтың сөзін түсініп, бірден еденге жата қалған. Осылайша, кепілге алынғандар мен шабуыл жасаған жауынгерлердің әрекеті үйлесіп, қылмыскерлердің жолаушыларға оқ ату мүмкіндігі шектелді.

Қарулы адамдардың бірі жүргізушінің жанында, екіншісі жолаушылардың бірін қалқан етіп тұрған. Соған қарамастан, арнайы жасақ екі қылмыскерді де залалсыздандырды. Олардың бірі автобустың ішінде, екіншісі әуежай алаңында көз жұмған.

Шабуыл бірнеше секундқа ғана созылған. Ең бастысы – кепілге алынған жолаушылардың бәрі аман қалды.

“Үйге тез жетсек екен деп ойладым”

Гүлбану Назарова үшін сол күнгі оқиға өмір бойы ұмытылмайтын естелікке айналған. Шабуылдан кейін Назарова мен нағашы әпкесі аман қалғандарын түсініп, жылап жіберген.

Әйелдің айтуынша, сол сәтте оның ойында бір ғана тілек болған: үйіне аман жету. Құтқарған адамдарға алғысын бірден жеткізе алмағанымен, арада жылдар өткен соң олардың ерлігін ұмытпайтынын айтады.

Әсіресе ол автобустың тізгініне отырып, жолаушыларды Шымкентке жеткізген Александр Чехонинге алғысын білдіреді.

“Набат” атауы қайдан шыққан?

“Набат” операциясы Қазақстанның арнайы қызметтері тарихында ерекше орын алады. Алайда атаудың шығу тарихына қатысты бір маңызды жайт бар: ол жай ғана арнайы операцияның атауы емес, кепілге алынған адамдарды босатуға бағытталған әрекеттермен байланысты.

Операция барысында құқық қорғау органдары қылмыскерлермен келіссөз жүргізіп, автобустың қозғалысын бақылап, кепілге алынғандарды қауіпсіз босатудың жолдарын қарастырды. Соңында арнайы жасақ автобустағы адамдарды аман алып қалды.

“Набат” операциясы кейін Қазақстанның арнайы қызметтері үшін кәсіби тәжірибенің маңызды үлгісіне айналды. Оның тарихы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ел қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолында қабылданған күрделі шешімдерді көрсетеді. Операция туралы естеліктер мен деректер кейінгі жылдары да жарияланып, Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдығына арналған “Тәуелсіздік қырандары” кітабына енгізілді.

“Набат” операциясының қатысушылары 30 жылдан кейін ғана мемлекеттік награда алды

“Набат” операциясының қатысушылары мемлекеттік наградаларды араға 30 жыл салып алған. Себебі 1992 жылы тәуелсіз Қазақстанда мемлекеттік наградалар жүйесі әлі қалыптаспаған. Сол кезде операцияға қатысқан сарбаздарға экс-президент Нұрсұлтан Назарбаевтың атынан Құрмет грамоталары табысталған.

2021 жылы 13 желтоқсанда операцияға қатысқан алты адам мемлекеттік наградамен марапатталды. Запастағы полковник Амангелді Баталов I дәрежелі “Айбын” орденін, ал Анвар Аблаков, Серік Жұмабеков, Владимир Калиновский, Сергей Семенов және Асқар Медетов II дәрежелі “Айбын” орденін алды.

1992 жылы мемлекеттік награда болмағандықтан, операцияға қатысқандарға сол кездегі президент Нұрсұлтан Назарбаев Құрмет грамоталарын тапсырған.

Операцияның шабуыл тобына қатысқан 13 сарбаздың тізімі де жарияланған.

Олар: