Жүкті әйелдердің миы аналыққа дайындалу үшін сұр затты жоғалтады – ғалымдар
Фото: Bbc.com
“Жүкті ми” – жүктілік кезінде әйелдердің мінез-құлқын осылай сипатталады, өйткені олар шынымен ұмытшақ болып, күнделікті істерді орындауда өздерін бұрынғыдай қабілетті сезінбеуі мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Bbc.com-ға сілтеме жасап хабарлайды.
Алайда жақында жүргізілген зерттеу – осы уақытқа дейінгі ең ірі зерттеулердің бірі – болашақ аналардың миында болатын неврологиялық өзгерістер туралы түсінігімізді кеңейтіп, жүктілік мидың құрылымына айтарлықтай әсер ететінін көрсетті. Зерттеу нәтижесіне сәйкес, ақпаратты өңдеуге, эмоция мен эмпатияға қатысатын, жүйке ұштарына бай ми бөлігінің бірі – сұр зат жүктілік кезінде орта есеппен шамамен 5% азаяды.
Дегенмен Испаниядағы зерттеуші ғалымдардың айтуынша, бұл өзгерістер алаңдауға себеп емес және жаңа туған сәбиге күтім жасауда пайдалы болуы мүмкін.
Зерттеуге қатысқан ондаған әйелдің бірі, қазір жас ана атанған әйел, бұл қорытындыларды қолдайтынын айтып, “жүкті әйелдерді тым бала сияқты көруден шаршағанын” жеткізді.
“Біз ақымақ болып кетпейміз, керісінше осы рөлге бейімделе түсеміз”, – дейді Таня Эспарза.
BBC редакциясы Be Mother жобасына және оның қатысушыларына эксклюзивті түрде қол жеткізді.
Ғалымдар 127 жүкті әйелдің миын жүктілікке дейін, жүктілік кезінде және босанғаннан кейін сканерлеп, нәтижелерін жүкті болмаған әйелдердің ми сканерлерімен салыстырған. Зерттеушілер мидағы өзгерістер қаншалықты көп болса, әйелдердің өз баласымен байланысы да соғұрлым жақсы болатынын айтқанын анықтады.
Мадридтегі Грегорио Мараньон атындағы медициналық зерттеулер институтының профессоры Сусана Кармонаның сөзінше, бұл өзгерістер жаңа туған нәрестеге күтім жасауға көмектесуі мүмкін. Ол мұны ми “қайта бағдарламаланып”, құрылымы өзгеріп, аналыққа дайындалуы мүмкін деп түсіндірді. Профессор Оскар Виларройямен бірге зерттеуге жетекшілік еткен Кармона бұл процесті былай түсіндірді:
“Маған ағаштың бұтақтарын кесу туралы салыстыру ұнайды. Ағаш жақсы өссін десек, кейбір бұтақтарын кесу қажет болады”, – дейді ол.
Сусана Кармона.
Жүктілік кезінде әйел ағзасындағы көптеген мүшелер өзгереді. Мысалы жүректің көлемі мен өкпенің сыйымдылығы ұлғаюы мүмкін. Сондықтан жүктіліктің миға да әсер етуі табиғи құбылыс. Кармонаның айтуынша, тек есте сақтау қабілетінің әлсіреуіне назар аудару дұрыс емес, өйткені “жас аналар көптеген жаңа дағдыларды меңгереді”.
Ол жүктілік кезіндегі ми өзгерістерін зерттеу сирек жүргізіледі, бірақ әйел өміріндегі бұл маңызды кезеңде мұндай зерттеулерді көбейту қажет деп есептейді.
“Ата-ананың түрлі түрі болады”
Мадрид пен Барселонадағы болашақ аналарға бес реттен МРТ тексерісі жасалып, гормондық талдаулар алынған. Сонымен қатар олар жүктілік кезінде және босанғаннан кейін эмоциялары қалай өзгергені туралы сауалнамалар толтырған.
Салыстыру үшін ғалымдар ешқашан жүкті болмаған 52 әйелдің де миын сканерлеген. Олардың ішінде зерттеуге қатысқан жүкті әйелдердің 20 серіктесі де болған.
“Біз бұл өзгерістер жүктіліктің биологиялық процесімен байланысты ма, әлде ана болу үдерісінің әсері ме – соны анықтағымыз келді”, – дейді Кармона.
Ол ата-ана болу тек жүктілікпен шектелмейтінін атап өтті.
“Ата-ананың түрлі түрі болады, жақсы ана болу үшін міндетті түрде жүкті болу шарт емес”, – дейді ол.
Ми құрылымындағы өзгерістер
Nature Communications журналында жарияланған зерттеу тікелей “жүкті ми” құбылысын, яғни сананың тұмандануын немесе есте сақтау мәселелерін зерттеуді мақсат етпеген. Алайда нәтижелер мида құрылымдық өзгерістер болатынын көрсетеді.
Жүкті әйелдерде сұр заттың мөлшері орта есеппен шамамен 5% азайғанымен, босанғаннан кейін алты ай өткен соң ол ішінара қалпына келген. Бірақ толық қалпына келмеген. Ал жүкті болмаған әйелдерде сұр заттың көлемі айтарлықтай өзгермеген.
Әр адамның миындағы сұр зат уақыт өте аздап өзгеріп отырады. Бірақ шамамен 5% төмендеу – күтпеген нәтиже, дейді профессор Кармона.
Ең айқын өзгерістер байқалған аймақтардың бірі – мидың пассивті режим желісі. Бұл жүйе өзін-өзі қабылдауға, эмпатия мен альтруизмге қатысады.
Кармона бұл өзгерістер жүйке желілерінің “сұрыпталуымен”, сондай-ақ қан тамырлары мен жүйке жасушаларын қолдайтын құрылымдардың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін екенін айтты. Яғни бұл – мидың жағымды бағытта қайта құрылуы. Ұқсас құбылыс жасөспірімдік кезеңде де байқалады, адам балалық шақтан ересектікке өткенде ми жетіліп, сұр заттың қалыңдығы азаяды.
Зерттеулер жасөспірімдік кезеңде жүйке желілерінің “нақтыланып, сиреуі” арқылы сұр заттың жұқаратынын көрсетеді. Сонымен қатар жануарларға жүргізілген ондаған жылдық зерттеулер кейбір сүтқоректілерде жүктілік кезеңінде мида терең өзгерістер болатынын дәлелдеген. Мысалы тышқандарға жасалған зерттеулер жүктілік гормондары миындағы белгілі бір жүйке жасушаларын белсенді етіп, ата-аналық мінез-құлықты “қосатынын” көрсеткен. Бұл гормондар болмаса, тышқандар жаңа туған төлдеріне көбіне назар аудармайды.
Гормондардың рөлі
Профессор Кармона бастаған зерттеу тобы адамдарда да гормондардың маңызды рөл атқаратынын анықтады.
Ғалымдар әйелдерден бес рет зәр мен сілекей сынамаларын алып, кей жағдайда эстроген деңгейінің жоғарылауы сұр заттың азаюымен тығыз байланысты екенін байқаған. Еуропалық зерттеу кеңесі қаржыландырған бұл зерттеудің авторы Сусана Кармонаның айтуынша, жүкті әйелдің миының толық неврологиялық картасын жасау үшін әлі де көп зерттеу қажет. Бұл тек қалыпты жүктілікті емес, босанғаннан кейінгі депрессия сияқты асқынуларды түсінуге де көмектесуі мүмкін.
Калифорния университетінің профессоры Лиз Крастил де бұл пікірмен келіседі. Оның сөзінше, Кармона жүргізген жұмыс маңызды, өйткені ол “бала күтушілер мен сәбилер арасындағы байланысты нығайтуға, сондай-ақ жас аналарға қолдау көрсетудің және олардың денсаулығын қалпына келтірудің тиімді жолдарын табуға көмектесуі мүмкін”.
Бұл зерттеуде жүктілік кезінде әйелдердің есте сақтау қабілетіндегі нақты өзгерістер арнайы қарастырылмаған. Алайда 2016 жылы Кармона бастаған зерттеу тобы 25 жүкті әйелдің қатысуымен шағын зерттеу жүргізіп, айтарлықтай өзгерістерді анықтамаған. Дегенмен басқа зерттеулердің нәтижелері біркелкі емес.
Оның айтуынша, кейбір әйелдер шынымен де өздерін бұрынғыдан ұмытшақ сезінеді және ол олардың әртүрлі тәжірибесін жоққа шығарғысы келмейді.
“Жүктілік ағзаға үлкен метаболикалық жүктеме түсіреді. Сондықтан сіздің энергияңыз азаюы мүмкін, ұйқыңыз жеткіліксіз болуы ықтимал, өзіңізді сергек сезінбеуіңіз және ұмытшақ болуыңыз мүмкін”, – дейді ол.
Лондонда біз сөйлескен жас ана Ана Мудринич те жүктілік кезінде кейде ұмытшақ болғанын айтады.
“Бірде бастығыма электрон хат жібергім келді, бірақ сол сәтте оның атын есіме түсіре алмадым”, – дейді ол.
Сонымен қатар ол қазір жұмыс барысында стресске төзімдірек болғанын айтады.
“Мен бұрынғыдай күйзелістің эмоциялық әсеріне берілмеймін, өйткені кейбір нәрселер кенеттен бұрынғыдай маңызды болмай қалды. Баламнан басқа нәрселерді ұмытып кетуім мүмкін, бірақ мен оны әрдайым бірінші орынға қоюды үйрендім”, – дейді ол.
Ал Испанияға қайта оралсақ, Таня Эспарза Кармонаның осы саладағы бұрынғы зерттеулері оның бала сүю туралы шешіміне әсер еткенін айтады.
“Мен өзімнің жаңа, басқа қырыммен танысамын деген ой маған үлкен шабыт берді”, – дейді ол.
Оның айтуынша, қоғам аналарға деген көзқарасын қайта қарауы керек.
“Олар өте үлкен өзгерістерді бастан кешіреді. Сондықтан біз оларға пілләдан шығып, мүлде жаңа тұлғаға айналып жатқан адамдар ретінде қарауымыз керек”, – дейді ол.
Ми құрылымындағы өзгерістер
Сонымен қатар ол қазір жұмыс барысында стресске төзімдірек болғанын айтады.
