Қазақстанда дәрілік заттарды қолдан жасау не себепті қылмыстық жауапкершілікке жатпайды?
Фото: pixabay.com
Қазақстандықтар дәрі-дәрмек сатып алған сайын үлкен тәуекелге барады. 2024 жылы тіркелмеген дәрілер мен медициналық құралдарды сақтау және сатудағы заң бұзушылықтар бойынша 51 қылмыстық іс қозғалған болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 161-ге жетті. Былтыр заңсыз айналымнан 20 мыңнан астам түрлі дәрі-дәрмек қаптамасы алынды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Курсивке сілтеме жасап хабарлайды.
Әлемдік тренд және Қазақстанға төнген қауіп
Дәрі-дәрмектің қара нарығы күннен-күнге өсіп келеді. Бұл сатып алушының өміріне қауіп төніп тұр деген сөз. Себебі ол дәрінің орнына қолдан жасалған өнім алуы мүмкін. Дәрі-дәрмектерді фальсификациялау – халықаралық мәселе және Қазақстан осы тұста әлемдік трендпен бетпе-бет келді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәлімдеуінше, табысы төмен және орташа елдерде әр он медициналық өнімнің кем дегенде біреуі сапасыз немесе жалған болып шығады. Мұндай препараттар емдемеуі мүмкін, керісінше құрамында уытты заттар болып, антимикробтық дәрілерге төзімділікті арттыруы ықтимал және бұл адамзаттың бүкіл денсаулық сақтау жүйесіне деген сеніміне нұқсан келтіреді.
Қазақстан бұл мәселені міндетті цифрлық таңбалау арқылы шешуге тырысып жатыр. 2024 жылы 1 шілдеден кейін шығарылған барлық дәрілерде Data Matrix коды болуы керек, ал сатып алушы Naqty Onim қосымшасы арқылы олардың түпнұсқа екенін тексере алады. Алайда бұл жүйе аңды тізбек ішінде ғана жұмыс істейді. Егер дәрі-дәрмек астыртын түрде, әлеуметтік желілерде, маркетплейстерде немесе көрінбейтін канадар арқылы сатылса, науқас қайтадан қауіпті аймақта қалып қояды.
Жалған дәрі-дәрмек өлімге әкелсе
Дәрі-дәрмектің қолдан жасалуы адам өлімімен аяқталуы мүмкін екенін көрсететін айқын мысал – Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің мәлімдемесі. Комитеттің орынбасары Гаухар Раймкұлованың айтуынша, 2025 жылы Қазақстан аумағында антибиотиктерді фальсификациялау күдігімен сату жағдайлары анықталған. Барлық сенімсіз препараттар заңсыз айналымнан алынып, әкімшілік өндірістер қозғалды.
Мұндай жалған дәрілер қауіпті, себебі әңгіме ішкі бұлшықетке енгізілетін инъекциялық антибиотиктер туралы болып отыр. Егер препаратта белсенді зат жоқ болса немесе оның дозасы бұзылса, науқас ауыр жағдайға түсуі мүмкін: ресми түрде ем жүргізіліп жатыр, бірақ шын мәнінде инфекция дамып және антибиотикке төзімділік қалыптасуы мүмкін. Еріткішке байланысты қауіп те жоқ емес: егер қолдан жасалған өнімде лидокаиннің құрамы немесе концентрациясы бұзылса, жергілікті және күтпеген жүйелі реакциялардың қаупі артады. Себебі лидокаин – бейтарап су емес, қарсы көрсеткіштері мен улы әсері бар анестетик.
Антибиотиктердің фальсификациялануы экзотика емес, бұл – халықаралық деңгейде қайталанатын проблема және ол Қазақстанда да бар. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының айтуынша, антибиотиктер ең жиі қолдан жасалатын және сапасыз медициналық өнімдер қатарына жатады. Қазақстанда ең шулы оқиғалардың бірі 2020 жылы Алматыда болған: прокуратура жасырын цехты әшкереледі. Онда жалған препараттар, соның ішінде коронавирус инфекциясын емдеуге қолданылатын цефтриаксон өндірілген. Қадағалау органы деректері бойынша, дәл осындай шамамен 60 мың бірлік өнім табылған.
Халықаралық тәжірибе бұл проблеманың жүйелік сипатқа ие екенін көрсетеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Камерунда Penicillin V, Конгода cefixime, Уганда мен Кенияда Augmentin препараттарының қолдан жасалғанын, сондай-ақ Гаитиде amoxicillin + clavulanic acid жалған препараттары туралы жеке ескертулер жариялады.
Мұның бәрі антибиотиктердің фальсификациялану қаупінің жүйелі екенін білдіреді. Демек, оған қарсы әрекет те жүйелі болуы керек. Бірақ іс жүзінде де жағдай солай ма?
Бірінші – зардап, кейін – жаза
Ресми түрде Қазақстанда дәрі-дәрмек фальсификациясына қарсы жүйе әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікті қарастырады. Комитет жоспарлы және жоспардан тыс тексерулер жүргізеді, материалдарды халықаралық аккредитациясы бар мемлекеттік зертханаларға жібереді. Соңғы жылдары реттеуші жүздеген тексеру өткізді және мыңдаған әкімшілік хаттамалар жасады.
Алайда жүйенің де әлсіз тұстары бар. Мысалы, жалған өндірушілерге адамның денсаулығына ауыр зиян келтірген жағдайда ғана қылмыстық жауапкершілік қолданылады. Жауаптылар оқиғаның салдарына қарай жазаланады, бірақ ауыр жағдайдың алдын алмайды.
Салдарынан мемлекет күдікті өнімді анықтап, алып тастай алады, бірақ оны нарыққа шығарған адамдардың жазаланатынына кепілдік жоқ.
Нәтижесінде мемлекет бақылауды тыйымдар мен әкімшілік шаралар деңгейінде көрсетеді, бірақ нарықта жазаның барына сенім жоқ. Демек жалған өнім жасап, таратушылар үшін бұл ауыр қылмыс емес. Олар мұны айналып өтуге болатын қауіп деп қарастырады.
Реактивті жазалау моделі қолданылмайды
"Біз мұндай жауапкершілік моделінің жеткіліксіз екеніне сенімдіміз, яғни, қылмыстық іс негізінен адамның денсаулығына ауыр зиян келгенде ғана қозғалады. Бұл модель реактивті, алдын алу шараларын қамтымайды. Осы саладағы қылмыстардың алдын алу үшін азаматтардың өміріне және денсаулығына қауіп төндіргені үшін жазалау қажет…", — дейді Қазақстандағы Халықаралық фармацевтикалық өндірушілер қауымдастығының президенті Вячеслав Локшин.
Қаншалықты заң нормалары қорқынышты естілсе де, нақты қолдану тәжірибесі бәрін өзгертеді және қолдан дәрі өндіретіндердің жауапкершіліктен құтылып кетуіне жағдай жасайды.
"Практикада себеп-салдар байланысын дәлелдеу өте қиын. "Мәселе мынада: науқас дәрі қабылдаған кезде жағдайы көбіне ауыр болады. Егер жалған препарат ішсе, негізгі аурудан келген зиян мен дәрінің уытты әсерін заң тұрғысынан ажырату қиын. Сондықтан заңда жалған дәрі қолдану салдарына емес, оның нарыққа шығуына басты назар қою қажет. Нарықта жалған дәрілердің болуы – ол заңдағы "саңылаулардың" бар екенін көрсетеді. Интернет дәріханалар, әлеуметтік желілер сияқты бейресми сауда арналарын қатаң бақылау және реттеуші органның құзыретін күшейту қажет", — деп түсіндірді Вячеслав Локшин.
Комитеттің Kursiv.Media берген мәліметіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанда жалған дәрі сату фактілері бойынша қылмыстық іс қозғалған жоқ. Бірақ фальсификат айналымы анықталған. Яғни, қатаң қылмыстық баптар іс жүзінде қолданылмайды – тек дәлел жинау механизмі дұрыс жұмыс істемейді.
"Біздің заңнамамыздағы негізгі олқылық – жауапкершіліктің орталықсыздануы. Кейде істер полиция, экономикалық тергеу және фармацевтикалық бақылау арасында жүреді. Бізге біртұтас ведомствоаралық стратегия және тергеу органдарының халық денсаулығына қарсы қылмыстарға мамандануын қамтамасыз ету қажет", – деді сарапшы.
Нені өзгертуге болады?
Интернет сауда, цифрлық технологиялар, жасанды интеллект енгізу – бәрі фармацевтикалық нарыққа, соның ішінде фальсификацияға қосымша қысым жасайды, алаяқтар мен заңсыз нарық қатысушыларына жаңа құралдар береді. Сондықтан мұндай жаңашылдықтарға да шара қолдану қажет, бірақ қалай?
"Қауымдастықтың негізгі ұстанымы бойынша жалған препаратты өндіру және айналымға шығару фактісі үшін салдарына қарамастан қылмыстық жауапкершілік қолданылуы керек. Дәрі-дәрмек – ерекше тауар, ал жалған өнім өндіру – науқасты алдау үшін қасақана жасалған қылмыстық әрекет. Препарат физикалық зиян келтірген-келтірмегеніне қарамастан қылмыстық іс өндіріс немесе сату фактісі анықталған сәттен бастап басталуға тиіс. Бұл заңсыздықты алдын алудың тиімді жалғыз жол", — деп қорытындылайды Вячеслав Локшин.
Сарапшының айтуынша, иә, бақылауды күшейтудің техникалық тәсілдері бар, бірақ жалған өнімдердің ауқымы мен денсаулыққа қаупі радикалды жаңалықтарды қажет етеді:
"Көбіне жалған өнімдер шағын көтерме сатушылар деңгейінде пайда болады. Оны сенімсіз, лицензиясыз сатылатын орындарда, тауарды дұрыс құжатсыз, төмен бағамен сатып алады. Маркировка – жеткізу тізбегін ашық ететін құралдардың бірі. Бірақ ол тек барлық буын (қоймадан соңғы дәріханаға дейін) кодты дұрыс сканерлегенде және тұтынушы оны қосымша арқылы тексергенде ғана 100% жұмыс істейді. Егер дәрі-дәрмек жүйеден тыс "жасырын" сатылса, маркировка көмектесе алмайды. Біз Medicrime Конвенциясының қағидаларын енгізуді ұсынамыз – бұл халықаралық келісім фальсификатталған медициналық өнімді есірткі саудасымен тең қылмыстық іс деп таниды және жалған өнімді өндіру мен сақтау үшін қылмыстық жазалауды талап етеді", — деп түсіндіреді Вячеслав Локшин.
Жалған өнімнің жанама әсері
Қазір қолдан жасалған өнімнің көлемі мен оған қарсы қолданылатын жазалау шаралары арасындағы алшақтық нарыққа тиімді емес. Бұл мыңдаған адамның денсаулығына ғана емес, сонымен бірге елдің беделіне де кері әсерін тигізетін ерекше жанама әсерге ие. Қазақстандық фармацевтиканың дамуы халықаралық фарма нарығының көшбасшыларымен тығыз байланысты, бірақ олар бақылау және фальсификатқа қарсы күрестегі даулы жағдайға сақтықпен қарайды:
"Халықаралық фармацевтикалық өндірушілер үшін негізгі фактор – заңды қатаң сақтау және зияткерлік меншік құқықтарын қорғау. Егер олардың заңды өнімі сапа мен зерттеуге шығын алмайтын фальсификатпен бәсекелесуге мәжбүр болса, инвесторлар өндірісті жергілікті деңгейде дамытуға қаржы салудан қорқады", – дейді Вячеслав Локшин.
Осылайша, Қазақстандағы жалған дәрі-дәрмек мәселесі тек жеке бұзушылық немесе бақылаудағы олқылықпен шектелмейді. Сарапшылар айтуынша, бақылаудың тиімсіздігі, реактивтік шаралардың сипаты және құқықтық механизмдегі олқылықтар бірнеше деңгейде жүйелі түрде зиян келтіреді. Ең алдымен, бұл азаматтардың денсаулығына қауіп төндіреді: олардың қолына құрамы, дозасы және қауіпсіздігі расталмаған препараттар түсуі мүмкін.
Сондай-ақ фальсификаттың кесірінен, заңды айналымға деген сенімді азаяды, бәсекелестік ортаны өзгертеді және адал нарық қатысушыларының сапаға, өндірісті жергілікті деңгейде дамытуға және ұзақ мерзімді даму стратегиясына инвестиция салу мотивациясын төмендетеді. Мұндайда тек науқас қана емес, бүтін бір елдің беделі зардап шегеді. Нарықты фальсификаттан қорғау әлсіз болған сайын, Қазақстанға өз фармацевтикалық өндірісін дамыту және халықаралық компанияларға жергілікті заңнаманың сенімділігін дәлелдеу қиындай түседі.
Қазақстандық ер адам егіз қызы мен ұлын зорлады деп айыпталды: Анасы бірнеше жылдан бері әділдікке жете алмай жүр
