Қазақстандық әуежайларға жаппай айыппұл салынды: Бұған не себеп

Фото: pixabay.com

Биыл еліміздің бірнеше ірі әуежайына айыппұл салынды. Кейбірі өрт қауіпсіздігі талаптарын орындамағаны үшін, кейбірі авиаотын бағасын негізсіз көтергені үшін жауапқа тартылған. Дегенмен сарапшылар бұл айыппұлдардың шынайы мәселені шешпейтінін, әуежайлардың табысы мен билеттердің бағасын көбіне әуе компаниялардың басқару жүйесі мен инфрақұрылым анықтайтынын түсіндірді. Осы тұста Stan.kz тілшісі жағдайды зерттеп, маманнан мәселенің мәнін сұрады.

“Өрт қауіпсіздігін сақтамаған Алматы әуежайы”

Еліміздегі ең ірі әуежайлардың бірі Алматы халықаралық әуежайына жолаушылардың шағымдарын желіде кездестіріп жүрмыз. Көбіне олар санитарлық талаптар мен ішкі ережелерге шағымданған. Дегенмен Алматы халықаралық әуежайы биыл өрт қауіпсіздігі талаптарын орындамағаны үшін айыппұл арқалады. Әуежай үстінен арызды Түрксіб аудандық төтенше жағдайлар басқармасы жазған.  Тексеру кезінде контейнерлер ғимараттардан 18 метрден қысқа қашықтықта орналастырылғаны анықталды. Сонымен қатар, T-2 терминалындағы автоматты өрт дабыл жүйесі мен өрт сөндіру құрылғыларының жұмыс аймағы қысқарған.  

Сот әуежайға 500 АЕК, яғни 2 162 500 теңге көлемінде айыппұл салды. Заң бойынша әуежай жұмысын тоқтату да мүмкін еді. Бірақ әлеуметтік-экономикалық себептерге байланысты бұл шара қолданылмаған.

“Авиаотын бағасын негізсіз көтерген әуежайлар”

Биыл айыппұлға іліккен әуежайлардың қатарында Қостанай Ахмет Байтұрсынов атындағы халықаралық әуежайы да бар. Бәсекелестікті қорғау агенттігі Қостанай халықаралық әуежайында авиаотын бағасының негізсіз өскенін анықтады. Әуежай өзінің үстемдігін пайдаланып, Кәсіпкерлік кодекстің 174-бабының 1-тармақшасын (монополиялық жоғары немесе төмен баға белгілеу) бұзған. Сот шешімімен әуежай әкімшілік жауапкершілікке тартылып, айыппұл салынды. Монополиялық табысты тәркілеу көлемі 16,6 миллион теңгені құрады. Сонымен қатар, әуежайға антимонополиялық заңдарды бұзуды тоқтату туралы нұсқама берілді.

Дәл осындай заңбұзушылықты Қызылорда облысы бойынша жұмыс істеп тұрған Қорқыт Ата әуежайы да бұзған. Ол да 174-баптың 1-тармақшасы бойынша жауапқа тартылды.  Әуежайға – 7,3 миллион теңге айыппұл салынды. Сондай-ақ 2,5 миллион теңге көлеміндегі монополиялық табыс мемлекет кірісіне өндірілді. Ал Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі нұсқама беріп, авиаотын бағасын бір тоннасы ҚҚС-сыз 780 мың теңгеден 533 750 теңгеге дейін төмендетілді.

Абай Құнанбаев атындағы Семей әуежайы да монополияға қарсы тергеуден кейін ірі айыппұл арқалады.Тексеру нәтижесінде компания нарықта үстем жағдайға ие бола тұра, авиаотынды монополиялық жоғары бағамен сатқаны анықталды. Бұл да Қызылорда мен Қостанай әуежайының жағдайларына ұқсас. Семей қаласының Әкімшілік құқықбұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотының қаулысымен ЖШС кінәлі деп танылып, 8,8 миллион теңге мөлшерінде әкімшілік айыппұл салынды. Сондай-ақ монополистік қызмет нәтижесінде алынған 8,5 миллион теңге көлеміндегі монополиялық кіріс тәркіленді

“Кәсіпкерден әуежай аумағында жұмыс істеу құқығы үшін қосымша ақы алған”

Еліміздегі Түркістан халықаралық әуежайы да монополияға қарсы заңнаманы бұзған. Монополияға қарсы орган әуежайдың нарықтағы үстемдігін пайдаланып, авиаотын сататын кәсіпкерден әуежай аумағында жұмыс істеу үшін қосымша ақы алғанын анықтады. Ведомство мұны келісімшартқа қатысы жоқ артық талап қою деп бағалады. Сот әуежайды Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 159-бабы 3-1-бөлігі (табиғи монополия субъектілерінің немесе үстем жағдайға ие тұлғалардың заңнаманы бұзуы) бойынша кінәлі деп танып, 14,3 миллион теңге көлемінде әкімшілік айыппұл салды.

Бұл тек биыл салынған айыппұлдар. Ал бұған дейін де түрлі себептермен әуежайларға осындай жауапкершілікке тартылған.

“Әуежайлардың инфрақұрылымды ұстап тұруға табысы жетпейді”

Экономист, еркін сарапшы Денис Кривошеевтың айтуынша, бүгінде елдегі әуежайлар жеткілікті қаржыландырылып жатқан жоқ. 

“Олардың инфрақұрылымды дұрыс деңгейде ұстап тұруға табысы жетпейді. Көп әуежайлар шығынын өз табысымен жаба алмайды, яғни өзін-өзі ақтамайды. Сол себепті олар бюджеттен бөлінетін қаржыға сүйенеді. Сонымен қатар, әуежайлардың табыс табатын мүмкіндіктері азайып бара жатыр. Бұрын өз аумағында жанармай сатып пайда тапса, қазір ондай мүмкіндіктер шектелуде. Алдағы уақытта кейбір әуежай қызметтерін көрсету құқығынан да айырылуы мүмкін. Нәтижесінде оларға табыс әкелетін тек ұшақ тұрағы, ұшу-қону жолағы және рулеж жолдары ғана қалуы ықтимал. Бірақ бұл орта және шағын әуежайларға толық жұмыс істеуге жеткіліксіз”, – деді маман.

Сарапшы республика аумағында авиациялық хабтар құру туралы ұсыныстар айтылғанымен оны орындау да қиындық тудыратынын жеткізді.

“Қазіргі географиялық және көлік жағдайларын ескерсек, мұндай жобаларды жүзеге асыру оңай емес. Елді транзиттік аялдама ретінде пайдалану үшін өте арзан жанармай беру керек. Бірақ арзан жанармай беру бәріне бірдей тиімді емес. Мұндай жағдайда әуе компаниялары немесе әуежай табысынан айырылады, бюджетке түсетін қаржы азаяды. Себебі өңделген жанармайдан мемлекет те пайда көрмей қалады. Қысқасы, жанармайдан немесе басқа да мүмкіндіктерден коммерциялық табыс табуға қолайлы жағдай жасалмай отыр.

Оның үстіне біз негізгі көлік жолдарының бойында тұрған жоқпыз. Хаб тек Ресей мен Қазақстан шекарасына жақын жерде ғана құрылуы мүмкін. Оның өзінде Ресейдің импорт пен экспортқа қатысты қиындықтарына байланысты пайда болып отыр. Яғни кейбір тауарлар мен бағыттар өзгергендіктен, біздің аймақ арқылы уақытша балама жолдар қолданылады. Егер Ресейдегі сауда мәселелері шешіліп, бұрынғы жеткізу жолдары қайта қалыпқа келсе, онда біздің бағыттар арқылы өтетін тасымал азаюы мүмкін. Сол кезде бұл маршруттардың маңызы да төмендейді”, – деп қосты ол. 

• Қазақстанда Boeing ұшақтарына қызмет көрсететін орталық ашылады
• Қазақстандықтар үшін шетелге демалуға ең тиімді айлар аталды

“Жүк ұшақтары ұшу-қону жолағына қатты салмақ түсіріп тоздырады”

Маманның айтуынша министрлік қазір осы бағытта жұмыс істеп жатыр. Алайда елде оны іске асыратын кәсіби мамандар жеткіліксіз. 

“Техникалық жағынан алғанда, республика әуежайлары негізінен талапқа сай. Мысалы, Алматы әуежайы күрделі ауа райында да, қалың тұманда да ұшақ қабылдай алады. Яғни қазіргі міндеттер мен бар қаржы көлеміне қарай техникалық мүмкіндіктер жеткілікті. Дегенмен басқару мәселелері бар. Мәселен, Астанада екінші ұшу-қону жолағы жоқ. Бұл елорда әуежайы үшін үлкен кемшілік. Әсіресе ауа райы жиі құбылатын, ұшу жағдайы тәуекелді аймақта бұл өте маңызды. Себебі екі жолақ болса, бірі мұз болып қатса, екіншісін тазалап пайдалануға болар еді. Немесе бір жолақ тозып, жөндеуді қажет етсе, оны уақытша жауып, екіншісі арқылы жұмыс істеу тиімді болар еді”, – деді ол

Денис Кривошеев осы тұста жүк ұшақтарына да көп назар аударылуы керек екенін тілге тиек етті.

“Жалпы қауіпсіздік тұрғысынан тағы бір мәселе бар. Қазақстан әуежайлары соңғы жылдары жүк ұшақтарынан тез табыс табуға тырысты. Бірақ жүк ұшақтары өте ауыр болады. Олар қонғанда да, ұшқанда да ұшу-қону жолағына қатты салмақ түсіреді, тез тоздырады. Бұл жалпы жолмен жүретін ауыр жүк көліктері сияқты, олар жолды тез бұзады.  Яғни, жүк ұшақтары өте ауыр болғандықтан, қонғанда ұшу-қону жолағына зақым келтіреді. Әуежайлар қысқа мерзімді пайда табады. Бірақ кейін жолақты қалпына келтіруге үлкен шығын шығаруы тиіс. Шындығында, әуежайлардың негізгі мақсаты жүк емес, жолаушыларға қызмет көрсету болған. Сондықтан жүк хабтарын құру басты міндет емес, бастысы – жолаушыларды қамтамасыз ету. Жалпы, бұл салада ережелер салыстырмалы түрде дұрыс жұмыс істейді”, – деді ол.

“Бұл айыппұлдардың еш әсері жоқ: Керісінше, әуежайларды қорғау керек”

Маманның айтуынша, осындай мәселелерге қарамастан әуежайлар өз қаражатын өздері қамтамасыз етуге тырысады. Ал билет бағасының көтерілуі отын мен басқа мәселелерге емес, ұшақ санының аз болуына байланысты. 

“Көп жағдайда әуе компаниялардың өз отын қоймалары бар. Мысалы, Шымкент, Астана, Алматы сияқты негізгі авиа орталықтарда негізгі цистерналары бар. Олар өздері отынды сатып алып, өздері пайдаланады. Сондықтан әуежайдың бұл тұрғыдағы табысы туралы айтар әңгіме көбіне миф. Халықаралық рейстерден әуежайлар біраз табыс табуы мүмкін, бірақ бұл қалыпты коммерциялық іс. Сол себепті “әуежай ақша таппауы керек” деген ой мағынасыз көрінеді. Яғни, билеттер қымбат немесе арзан болуының басты себебі – әуежай емес, әуе компанияның өз жұмыс тиімділігі. Мысалы, жаңа аэробустарды сатып алу кейде үлкен қиындықтар мен рейстердің тоқтауына әкеледі. Қазір Алматы әуежайында бес-алты ұшақ ұшпай тұр, бұл сұранысқа әсер етеді. Яғни ұшақ саны аз болса, билеттердің бағасы көтеріледі”, – деп түсіндірді ол. 

Маман әуе компанияларында  бюрократия, кейде жемқорлық пен басқа да қиындықтар бар екенін жасырмады.

“Негізгі мәселе – әуе акомпаниялардың өзіндегі басқару жүйесі. Мысалы, үкімет көбінесе тек айыппұл салады. Бұл айыппұлдар әуе компанияларға немесе әуежайларға елеулі әсер етпейді. 5-7 миллион теңге олар үшін мүлде ауырлық тудырмайды. Шындығында, егер әуежай қызметінің бағасы дұрыс коммерциялық тұрғыда есептелсе, ешқандай заң бұзушылық болмайды. Ал шағын әуежайларда адамдар аз табыс табады. Бәрі бюджетке немесе әкімдіктің қаржылай қолдауына тәуелді. Мұндай әуежайларды айыптау ешқандай пайда әкелмейді. Кейде үкіметтің мұндай тәсілдері құдды “әуежайларға қарағанда әуе акомпаниялар маңызды” дегендей көрінеді. Бірақ шын мәнінде керісінше әуе акомпаниялар уақытша келеді де кетеді, ал инфрақұрылым қалады. Мемлекет осы логиканы түсінсе дейміз. Әуежайларды қорғау, олардың инфрақұрылымын сақтау – ең басты нәрсе”, – деп қорытты ол.