ҚР Ұлттық статистика бюросы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі жүргізген таңдамалы зерттеулерге сәйкес, былтыр үшінші тоқсанда қазақстандық үй шаруашылықтарының тұтыну шығынының 57,2% азық-түлікке жұмсалған. Бұл 2021 жылдан бері ең жоғары көрсеткіш. Азық-түлікке жұмсалатын шығын пандемияның бірінші жылында ғана (58%) жоғары болған еді. Ол жылы локдаундар мен кәсіпорындардың тоқтауы салдарынан еңбек ететін қазақстандықтардың табысы азайып, табыстың басым бөлігі тамаққа кеткен.
Салыстыру үшін: дамыған елдерде азық-түлікке жұмсалатын шығын 10-15% шамасында. Қазақстанның кейбір аймақтарында 2025 жылғы маусым-қыркүйек аралығында бұл көрсеткіш 65,8% жеткен. Ең жоғары деңгей Жетісу облысында тіркелді. Түркістан (65,3%) және Алматы (62,2%) облыстарында да жағдай ұқсас. Бұл өңірлерді аграрлық бағыттылығы мен экономикалық дамуының төмендігі біріктіреді. Ең төмен үлес Қарағанды (50,6%), Солтүстік Қазақстан (51,4%) және Ақмола (51,8%) облыстарында байқалды. Дегенмен, 50%-дан асатын көрсеткіштерді Еуропа елдерімен салыстырып төмен деп айту қате болар еді.
Азық-түлікке шығын үлесі – адамдардың өмір сапасы жақсарғанын немесе төмендегенін көрсететін маңызды әлеуметтік-экономикалық индикатор. 200 жыл бұрын неміс статистигі Эрнст Энгель бұл заңдылықты сипаттаған еді, оған сәйкес егер бюджеттің едәуір бөлігі тамаққа кетсе, бұл отбасының әл-ауқатының төмендігін көрсетеді. Энгель заңы бойынша, негізгі қажеттіліктер қамтамасыз етілгенде азық-түлікке шығын азайып, адамдар ұзақ мерзімді тауарларға, қызметтерге, ойын-сауыққа көбірек жұмсайды. Керісінше, азық-түлікке шығын артса, киім-кешек, жиһаз, білім, емдеу және инвестицияларға қалатын ақша азаяды.
ҰСБ таңдамалы зерттеулері қала мен ауыл тұрғындарының жағдайын салыстыруға мүмкіндік береді. Былтыр үшінші тоқсанда қала мен ауыл арасындағы айырмашылық 2% асқан. Ауылда азық-түлікке жұмсалатын шығын жалпы тұтыну шығынының 58,7%, қалада 56,5% болған. Бұл ауылдағы отбасының табысының төмендігін көрсетеді. Кейбір ауылдық аймақтарда көрсеткіш 66,1% жеткен.
Жылдық динамикада қала мен ауыл тұрғындарының шығындары әртүрлі өзгерген. Қалаларда азық-түлікке шығын 2024 жылмен салыстырғанда 3,5% өскен, бұл отбасылық бюджетке “азық-түлік жүктемесінің” артқанын көрсетеді. Ауылда өсім 0,7% ғана жеткен, бұл жеке шаруашылықтар арқылы өздерін азық-түлікпен қамтамасыз етумен байланысты болуы мүмкін.
Азық-түлікке шығынның өсуіне байланысты қалалықтар бюджетті қайта бөлуге мәжбүр болды, яғни азық-түлікке жұмсауды көбейтпей, басқа тауарлардан үнемдеу қажет. 2025 жылдың үшінші тоқсанында қалаларда тамаққа шығын 15,5%, ауылда 11% артқан. Қалаларда ет және ет өнімдеріне шығын 22,3%, жеміс-жидекке 18,6%, көкөністерге 16,8%, май және май өнімдеріне 16,4% артқан. Ал ауылда өсім әлдеқайда төмен.
Айта кетерлігі, ауылда қант, джем, бал, шоколад және кондитерлік өнім секілді кейбір азық-түлік түрлеріне шығын 5,5% қысқарған. Қалаларда бұл категорияға шығын 7,2% өскен, бұл дайын тәттілер мен кондитерлік өнімдерге сұраныстың сақталғанын көрсетеді.
Шығынның құрылымын салыстырғанда қызықты ерекшеліктер байқалады. Мәселен ауылда нан және дәнді дақыл өнімдеріне көп (86,3 мың теңге, қалаларда 68,2 мың теңге), ал қалаларда сүт өнімдеріне көп (57,8 мың теңге, ауылда 45,3 мың теңге) жұмсалады. Бұл статистикаға ауылда көптеген отбасының өз малы бар болуы әсер еткен.
Азық-түліктің қымбаттауына байланысты қалалықтар басқа тауарлардан үнемдеуге мәжбүр болды. Азық-түлік үлесі 3,5% өскендіктен, басқа тауарлар үлесі жалпы шығыннан 26%-дан 22,2%-ға дейін азайған. Нақты көрсеткіште тұрмыстық техника, телефон, көлік тауарларына шығындар азайған, ал дәрігерлік препараттарға шығын 5,8% артқан.
Ауылда жағдай сәл басқаша. Азық-түлікке жатпайтын тауарға кететін шығын 0,7% азайғанымен, құрылымы өзгерген. Яғни сұйытылған газға шығын 23,9 мың теңгеге өскен (қалаларда 2,4 мың теңге). Бұл шығын 20,4% артқан. Мұны өтеу үшін ауыл тұрғындары тұрмыстық техника, телефон, жөндеу тауарларына аз жұмсаған, ал киім-кешек және көліктің керек-жарақтарына шығын артқан.
