Осыдан бір жыл бұрын Тараз қаласында Футбол Федерациясының сол кездегі бас хатшысы, Жамбыл облысының қазіргі әкімі және Халық қорының өкілі балаларға арналған футбол академиясының құрылысы басталатынын айтып, капсула орнатқан еді. Алайда нысан орнында ешқандай құрылыс жұмыстарының нышаны да жоқ. Ғимарат құрылысының жай-жапсары туралы Stan.kz редакциясына Жамбыл облысының әкімдігі баяндады. 

Қазақстандық спорт журналисі Аслан Қаженов Тараздағы футбол академиясының капсуласы орнатылған жерге барды. Ол осыдан бір жыл бұрын ресми таныстырылым шарасы өткен деп еске алды.

Желі қолданушылары құрылыс жұмыстарының жемқорлықтың кесірінен тұралап тұр деп топшылады. 

Футбол академиясының құрылысы қашан басталады?

Жамбыл облысы әкімдігінің мәліметінше, Тараз қаласында балаларға арналған футбол академиясы Қазақстан футбол федерациясының тапсырысы бойынша Халық қайырымдылық қорының қаржыландыруымен салынады. Құрылысқа 15,7 гектар жер учаскесі бөлінген.

Қазақстан футбол федерациясы да қазір құрылысқа қажетті жобалық-сметалық құжаттаманы әзірлеп жатыр. Сондай-ақ дайын құжаттар мемлекеттік сараптамадан өткізіледі деп сендірді әкімдік өкілдері. 

“Аталған жұмыстар жыл соңына дейін аяқталып, 2027 жылдың басынан құрылыс жұмыстары басталатын болады. Жоспар бойынша жоба 2028 жылдың ІІ тоқсанында аяқталып, толық пайдалануға беріледі. Жоба құны – 3,5 миллиард теңге. Футбол академиясы күрделі инфрақұрылымдық нысан болғандықтан, оның құрылысына дайындық, жобалау, сараптамадан өткізу және құрылыс жұмыстарын бастау секілді әрбір кезең белгіленген тәртіп пен мерзімдерді талап етеді” , – деп ескертті Жамбыл облысының әкімдігі.

Сондай-ақ әкімдік өкілдері өз құзыреті шегінде жер учаскесін бөлу және жобаны іске асыруға қажетті ұйымдастырушылық мәселелер бойынша барлық тиісті жұмыстары атқарылғанын атап өтті. 

Бұған дейін Шымкентте 1 миллиард теңге жұмсалған қоқыс зауытының жұмысы тұралап тұрғаны туралы жазған едік. Қоқыс сұрыптау зауытының құрылысы 2011 жылы басталып, 2015 жылы "Ақтас-1" полигонымен бірге пайдалануға берілді. Құны 1,3 миллиард теңге болған бұл жоба сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысының бюджеті мен "Технологии-21" ЖШС-нің жеке инвестициялары есебінен қаржыландырылды. 

Алайда іске қосылғаннан кейін зауыт небәрі бірнеше ай ғана жұмыс істеп, инфрақұрылымдық, қаржылық және басқарушылық мәселелерге байланысты тоқтап қалды. 2017 жылы зауытты "МПЗ Green Line" ЖШС сатып алып, бір сұрыптау желісін іске қосып, өндірісті қайта жаңғыртты. Компанияның иесі — Саян Тлепов бұл зауытты салған "Технологии-21" компаниясының бұрынғы құрылтайшысы болған. Kompra.kz деректеріне сәйкес, ол бұл компанияда 2014 жылдың соңынан 2018 жылдың ортасына дейін басшылық еткен. 

Қазақстанда алдағы жылдары 3-5 ірі жеке компанияның акциясын қор биржасына шығару жоспарланып отыр. Олардың жалпы құны 6,6 триллион теңгеге бағаланған. Бұл қазақстандықтарға жаңа компаниялардың акцияларын сатып алып, сол бизнестің дамуына инвестиция салуға мүмкіндік береді.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымова Құрылтайда 2030 жылға дейінгі капитал нарығын дамыту бағдарламасы мен “Капитал нарығы туралы” заң жобасын таныстырды. Құжатта қазақстандық компанияларды қор биржасына шығару мәселесіне ерекше көңіл бөлінген.

Қазір Қазақстанның қор нарығында негізінен мемлекет қатысатын компаниялардың акциялары саудаланады. Олардың жалпы нарықтық құны 17,7 триллион теңгеге жеткен. Енді билік жеке бизнестің де биржаға шығуына жағдай жасауды көздеп отыр.

Қандай компаниялар биржаға шығады?

Жоспар бойынша, алдағы уақытта IPO-ға шығуға әлеуеті бар 3-5 ірі жеке компания іріктеледі. Оларға дайындалуға 2-5 жыл уақыт беріледі. Әр компания үшін жеке жоспар әзірленбек. Әзірге нақты компаниялардың атауы жарияланған жоқ. Дегенмен олардың жалпы бағалау құны 6,6 триллион теңге болады деп есептелген.

Оның ішінде:

• 5,1 триллион теңгесі – тау-кен өндірісі саласындағы компанияларға;
• 764 миллиард теңгесі – құрылыс саласына;
• 559 миллиард теңгесі – сауда компанияларына тиесілі.

Әбілқасымованың айтуынша, жеке компаниялардың биржаға шығуы бизнеске жаңа қаржы тартуға көмектеседі. Ал инвесторлар үшін бұған дейін қолжетімді болмаған салаларға ақша салуға мүмкіндік пайда болады.

Одан не пайда?

IPO дегеніміз – компания акцияларының бір бөлігін қор биржасында көпшілікке ұсынуы. Яғни кез келген инвестор компанияның белгілі бір үлесін сатып алып, оның акционері бола алады. Мысалы, ірі құрылыс компаниясы IPO арқылы акцияларының бір бөлігін сатуға шығарса, қазақстандықтар сол акцияларды сатып ала алады. Егер компанияның нарықтағы құны өссе, инвестор акциясын қымбат бағаға сатып, пайда табуы мүмкін. Сондай-ақ компания дивиденд төлесе, акционер оның бір бөлігін иеленуге құқылы. Бұл қазақстандықтарға инвестиция салатын компанияларды таңдауда көбірек мүмкіндік береді. Қазір нарықта банктер, мұнай-газ және басқа да ірі компаниялар басым болса, болашақта тау-кен өндірісі, құрылыс және сауда салаларындағы бизнестің акциялары да қолжетімді болуы мүмкін. Алайда акция сатып алу міндетті түрде пайда әкеледі деген сөз емес. Компанияның жағдайы нашарласа, акция бағасы төмендеп, инвестор шығынға ұшырауы да мүмкін.

КТЖ мен QazaqGaz да биржаға шықпақ

Жеке компаниялардан бөлек, мемлекет қатысатын кәсіпорындарды да қор нарығына шығару жоспарланып отыр. Атап айтқанда, “Қазақстан темір жолы” мен QazaqGaz компаниялары 2026-2029 жылдары IPO өткізуі тиіс. Олардың акцияларының бір бөлігі Қазақстан қор биржасы және Astana International Exchange арқылы жергілікті инвесторларға ұсынылады. Бұл ретте бөлшек инвесторларға, яғни қарапайым азаматтарға арналған акция үлесін қарастыру көзделген.

Шағын бизнеске де мүмкіндік беріледі

Бағдарламада шағын және орта бизнестің қор биржасына шығуын жеңілдету де қарастырылған. Ол үшін Лондон қор биржасының тәжірибесіне ұқсас листинг демеушілері институты енгізілмек. Мұндай демеушілер компанияларға биржа талаптарына сай дайындалуға көмектеседі. Яғни кәсіпорын құжаттарын реттеп, қаржылық есептілігін дайындап, инвесторлар алдындағы ашықтық талаптарын орындауға қолдау алады. Сонымен қатар IPO-ға дайындық процесін жеңілдету үшін Орталық бағалы қағаздар депозитарийінің базасында бірыңғай цифрлық терезе құрылады. Компания құжаттарын бір жерге тапсырады, ал Қаржы нарығын реттеу агенттігі, биржалар мен депозитарий оларды қатар қарай алады.

Айта кетейік, бұған дейін әлемдегі ең бай 10 адамның бір айда 273 миллиард доллар жоғалтқаны хабарланған еді. Бұл шығын олардың байлығының қор нарығындағы акциялар бағасының төмендеуіне байланысты болған.

Алматыда ресейлік әнші Валерий Меладзенің концерті жанжалға ұласты. Сахна алдында бірнеше әйелдің ерегісіп, бір-бірін итеріп жатқанын байқаған өнер иесі әнін тоқтатып, егер олар жанжалды доғармаса, концертті бірден аяқтайтынын ескертті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға 4 қарашада Almaty Arena кешенінде болған. Әнші Алматыда екі күн қатарынан, 3 және 4 қарашада концерт берді.

Куәгерлердің айтуынша, концерттің аяқталуына шамамен 10–15 минут қалғанда екі әйел көпшіліктің арасынан сахнаға жақындауға тырысқан. Олар алдыңғы қатарда тұрған көрермендерді итеріп, өтуге әрекет жасаған. Соңы сөзге келіп, жаға жыртысуға ұласқан.

Сахна маңындағы шуды байқаған Валерий Меладзе әнін кілт тоқтатып, жанжалдасқан әйелдерге ескерту жасады.

“Тоқтаңдар, тоқтаңдар! Неге бір-біріңді итеріп жатырсыңдар? Міне, бүкіл концерттің шырқын бұздыңдар. Ол бұзақыға ұқсамай ма? Ұқсайтын сияқты... Негізі концерт осымен аяқталды”, – деді әнші.

Осы сөздерден кейін өнер иесі сахнадан кетуге оқталған. Алайда залдағы көрермендер шулап, одан концертті жалғастыруды сұраған.

Меладзе көпшіліктің өтінішін қабыл алғанымен, тәртіп бұзылған жағдайда өнер көрсетуін бірден тоқтататынын ескертті.

“Егер біреудің басқа адамға саусағының ұшын тигізгенін көрсем, концертті сол сәтте тоқтатамын”, – деді ол.

Куәгерлердің сөзінше, жанжалға күзет қызметкерлері араласып, тәртіп бұзған әйелдерді залдан шығарған. Бұдан кейін әнші өнер көрсетуін жалғастырып, әнін соңына дейін орындаған.

Оқиғаның видеосы әлеуметтік желіге тарап, көпшіліктің наразылығын туғызды. Желі қолданушылары концерттің шырқын бұзған әйелдердің әрекетін сынға алып, әншінің алдында ұятқа қалғандарын жазды.

“Неткен масқара! Әншінің алдында ұят болды”, “Концерт керемет өтті. Бірақ сол әйелдердің әрекеті бүкіл әсерді бұзды”, “Демалуға келіп, неге жанжал шығарады?”, “Меладзенің көңілі түсіп кеткені көрініп тұрды”, “Ересек адамдар қашан мәдениетті болуды үйренеді?” – деп жазды желі қолданушылары.

Кейбір куәгерлер жанжал шығарған әйелдердің мас болуы мүмкін екенін болжады. Алайда бұл ақпарат ресми түрде расталмаған.

Айта кетейік, Валерий Меладзенің Алматыдағы екі концертіне де билеттер толық сатылған. Желі қолданушылары болған келеңсіздікке қарамастан, әншінің өнеріне жоғары баға беріп, концерттен ерекше әсер алғандарын жеткізді.

Алматыда 2027 жылғы Жаңа жыл мерекесіне дайындық басталды. Қала көшелері мен алаңдарын безендіруге, алып шырша орнатуға және мерекелік концерт ұйымдастыруға бюджеттен 512,3 миллион теңге бөлу жоспарланып отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекеттік сатып алу порталында жарияланған конкурста  мәдениет басқармасының тапсырысы бойынша Абай алаңына биіктігі кемінде 13 метр болатын үш деңгейлі шырша орнатылмақ. Оның бір деңгейі айналып тұруы керек. Шырша гирляндалармен, сәндік шарлармен және жарықтандырылған жұлдызбен безендіріледі.

Сонымен қатар алаңда "Кәмпит салынған пакет", "Айнадай сыйлық", "Тәтті аллея", "Граммофон" және "Телефон будкасы" секілді жаңа жылдық инсталляциялар пайда болады. Аюлар, кәмпиттер, ойыншықтар мен басқа да сәндік композициялар қойылады. Бұған қоса, биіктігі кемінде 4,7 метр болатын жарық арка орнату жоспарланған.

Жобаның бір бөлігі ретінде Республика сарайының қасбеті мен шатыры да жарық гирляндаларымен безендіріледі. Алаңға сауда үйлері мен түрлі сәндік нысандар орналастырылады.

Бұдан бөлек, Абай алаңында үш күн бойы жаңа жылдық концерттік бағдарлама өтеді. Онда эстрада жұлдыздары, би ұжымдары мен балалар шығармашылық топтары өнер көрсетеді. Мерекелік сахнаны безендіру де жоспарға енгізілген.

Мемлекеттік сатып алу құжаттарына сәйкес, мерекелік безендіру мен концерт ұйымдастыруға арналған ірі лоттардың құны:

• Абай алаңын шырша және инсталляциялармен безендіру – 288,7 миллион теңге;
• Үш күндік жаңа жылдық концерт пен сахнаны безендіру – 138,8 миллион теңге;
• Көшелерді жарық кронштейндерімен безендіру – 84,8 миллион теңге.

Конкурстарға өтінім қабылдау қараша айында аяқталады.

Еске салайық, бұған дейін былтыр Stan.kz Қазақстан өңірлерінің 2026 жылды қарсы алуға қанша қаражат жұмсағанын зерттеп, арнайы материал әзірлеген еді. Зерттеу нәтижесінде өңірлердің жаңа жылдық безендіруге бөлген қаржысы әртүрлі болғаны анықталды. Ең көп қаражат Алматы қаласына тиесілі болып, шаһар мерекелік безендіруге кемінде 793,3 миллион теңге бөлген. Ал бірқатар өңір, керісінше, бюджетті үнемдеп, жаңа жылды бұрынғы декорациялармен және демеушілердің көмегімен қарсы алуды жоспарлаған. Тіпті Абай, Ақтөбе, Қызылорда, Түркістан және Қостанай облыстары мерекелік безендіруге бюджеттен бір теңге де бөлмеген. Жалпы, ел бойынша жаңа жылдық безендіруге 1 миллиард 776,8 миллион теңге қарастырылған еді.

Аустралияда Давид Тамбурелла пиццаға ананас қосуға келіспегені үшін жұмыстан қуылған. Ол мұны “елінің мәдениетін аяқ асты ету” деп бағалаған. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Әділ еңбек практикасы комиссиясының мәліметінше, ресторан шеф-пофвар Давид Тамбурелланы 20 мамыр күні өнімділік мәселелерін талқылау үшін ресторан иесі Эллиот Ингрэмге шақырылғаннан кейін екі аптадан соң жұмыстан босатылған. Тамбурелла "Әділ еңбек жағдайлары туралы" заңды бұзып, жұмыстан шығарылғанын айтты. Алайда комиссар Дженнифер Хант оның өтінішін тым кеш берілген және ерекше жағдайлар критерийлеріне сәйкес келмейді деп қабылдамаған.

“Бізге үлкен іс-шараға қонақтар келді, олар 15 мың доллардан астам қаражат жұмсады. Барлық шығынды жапқан адам маған шошқа еті мен ананас қосылған пицца керегін айтты" – деді Ингрэм.

Аустралияда ананас жемісі өте танымал, бұл жеміске тіпті ескерткіш орнатылған. Мейрамханаға келушілер ананас қосылған пиццаға тапсырыс берді, бірақ Тамбурелла бұл ингредиентті қосудан бас тартып, бұл нағыз италиялық тағамға тән емес екенін айтқан. Осындай оқиғалар бірнеше рет қайталанғаннан кейін, қожайын аспазбен келісімшартты бұзу туралы шешім қабылдайды. Тамбурелла оның жұмыстан шығарылуы заңсыз және Әділ еңбек туралы заңды бұзды деп мәлімдеді. 

Ингрэм дау тудырған пиццаның ингредиенті бәлкім жоқ болса да, клиенттің сұрағанын орындау міндет екенін айтты.

“Мен шошқа еті мен ананас қосылған пицца сатып алуым керек пе? Бәлкім, бұл менің ең сүйікті тағамым емес шығар, – деді ол сыпайы түрде. Бірақ мен одан бас тартпаймын. Қараңыздар, балалар мәзірінде шошқа еті мен ананас қосылған пицца бар”, – деді Ингрэм.

Бас аспаздың Тамбурелланың пікірінше, жұмыстан босату басқа жағдайдан болған. Ол темір тұтқаға соғылып, оң қолын екі жерден сындырып алған. Ал қазір Тамбурелла басқа мейрамханада аспазшы болып қызмет атқарады. Ал оның бұрын жұмыс істеген La Costa мейрамханасы 20 шілдеде жабылды. Жабылу себебі жалға алу ақшасын төленбеуі.

Еске сала кетейік, Астаналық тұрғын Dodo Pizza мейрамханасының алдында қамырдың жерден жиналып жатқанын айтып, әлеуметтік желіде жазба жариялады. Кадрларда жүк көлігі мен өнім тасымалдауға арналған пластик контейнерлердің жанында тұрған екі ер адам көрінеді. Қамырдың бірнеше бөлігі тротуар плитасының үстінде жатыр. Ер адамдардың бірі оларды жерден көтеріп, контейнерге салып жатқан. 

Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшырағандар мен оның куәгерлері полицияға жүгінбей-ақ, Threads арқылы мамандардан кеңес ала алады. Ішкі істер министрлігі азаматтарға құқықтық және психологиялық қолдау көрсетуге бағытталған республикалық акцияны бастады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Акция зорлық-зомбылыққа ұшыраса да, түрлі себептермен полицияға жүгінуге батылы бармай жүрген азаматтарға, сондай-ақ зорлық-зомбылықтың куәгерлеріне және құқықтық кеңес пен қолдауға мұқтаж адамдарға арналған.

Акция аясында кез келген азамат ішкі істер министрлігіне қарасты әкімшілік полиция комитетінің Threads әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасына (сілтеме) өтініш қалдырып, мамандардан кеңес пен түсініктеме ала алады. Өмірі мен денсаулығына қауіп төнген жағдайда, ақпарат шұғыл түрде тиісті полиция бөлімшелеріне жолданып, қажетті шаралар қабылданады.

Көмектің қолжетімді болуына да ерекше назар аударылған. Азаматтарға ыңғайлы болу үшін арнайы ақпараттық ресурс әзірленген. Онда еліміздің барлық өңіріндегі сенім телефондары, дағдарыс орталықтары мен қолдау қызметтерінің байланыс деректері жинақталған.

Арнайы сілтеме арқылы әр азамат өз өңіріндегі қажетті байланыс нөмірлерін тауып, психологиялық, құқықтық және өзге де көмек алу үшін қайда жүгінуге болатынын біле алады.

Акцияға мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, дағдарыс орталықтары мен отбасын қолдау орталықтары да тартылған.

Олар өз құзыреті шегінде азаматтардың өтініштерін шешуге көмектеседі. 

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдер мен балаларға көмек көрсетудің жаңа тәсілі ұсынылды. Құрылтай депутаты Лариса Ли дүкендерде, дәріханаларда және ПИК кеңселерінде жәбірленушілер уақытша паналай алатын қауіпсіз орындар ашуды ұсынды. "Үйден 60 секундтық жердегі пана" деп аталатын жоба аясында мұндай нысандарға PANA белгісі қойылады. Қауіп төнген адам сол жерге кіріп, көмек сұрай алады. Қызметкерлер оны қауіп төндірген адамнан қорғап, қажет болса алғашқы көмек көрсетіп, полиция шақыруы тиіс. Депутаттың айтуынша, жобаны жүзеге асыру үшін бюджеттен қосымша қаражат қажет емес. Бастаманы алдымен Астана, Көкшетау және Теміртау қалаларында сынақтан өткізу ұсынылып отыр.

Ресейден 1003 жүк көлігін кедергісіз өткізу үшін 100 миллион теңге алған Батыс Қазақстан облысының бұрынғы шенеунігі сотталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Астанада Батыс Қазақстан облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті басқармаларының бірінің бұрынғы басшысының міндетін атқарушы пара алғаны үшін 10 жылға бас бостандығынан айырылды.

Іс материалдарына сәйкес, 2025 жылдың қыркүйек және қазан айларында шенеунік Ресей азаматына Батыс Қазақстан облысындағы өткізу бекеттері арқылы жүк көліктерін кедергісіз өткізуге көмектесуге келіскен. Осы қызметі үшін оған 100 миллион теңге берілген. Әңгіме жалпы саны 1003 жүк көлігі туралы болып отыр.

Сонымен қатар шенеунік Ресей азаматына өзі жұмыс істеген компаниялар мен жеке кәсіпкерлердің тәуекелдерді басқару жүйесіне іліккені туралы ақпарат беріп, шектеулерді айналып өту жолдарын көрсеткен.

Екінші сотталушы ақшаны жеткізуге көмектесіп, делдалдық қызметі үшін 24,8 миллион теңге алған. Сот оны парақорлыққа делдал болғаны үшін 1,5 жылға бас бостандығынан айырды.

Бұрынғы шенеунік аса ірі мөлшерде пара алғаны үшін кінәлі деп танылды. Сот екеуінің де мүлкін тәркілеп, өмір бойына белгілі бір лауазымдарды атқаруға тыйым салды. Сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған қаражатты мемлекет кірісіне тәркілеу және заңсыз табысты өндіріп алу туралы шешім шығарды.

Прокурор бұрынғы шенеунікке 12 жыл, ал делдалға 1,5 жыл жаза тағайындауды сұраған. Алайда сот екі сотталушының да кәмелетке толмаған балалары барын ескерген. Ал бұрынғы шенеунік үшін антты бұзу жазаны ауырлататын мән-жай ретінде танылды.

4 қарашада шығарылған сот үкімі әзірге заңды күшіне енген жоқ.

Еске салайық, Қазақстанда мемлекеттік шекарадан жүк көліктерін заңсыз өткізуге көмектескен делдалдық топтардың әрекеті бұған дейін де әшкереленген. Мәселен, 2026 жылдың маусымында Түркістан облысында Ұлттық қауіпсіздік комитеті полиция және прокуратурамен бірлесіп, жүк көліктерінің кедендік рәсімдерден жылдам өтуін ұйымдастырған күдікті топтың жолын кесті. Осы іске байланысты 17 адамға қатысты тергеу басталып, бесеуі уақытша ұстау изоляторына қамалды. Тінту кезінде қару-жарақ пен ірі көлемдегі ақша тәркіленген.

Қорғаныс министрлігі әскерді кейінге қалдыру және әскери билет беру бойынша біршама өзгерістер енгізді. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкінің ресми сайтында Қорғаныс министрлігінің бұйрығына өзгеріс енгізу бойынша жаңа бұйрық енгізілді.

Ол жерде бірнеше жаңа ережелер, сондай-ақ сол ережелердің ішінде бейбіт уақытта әскери билет беру мен әскери есепке қою туралы бұйрықтар жазылған. Құжатта әскерден кейінге қалдырылғандарға немесе одан босатылғандарға құжат беру ережелері жазылған. Бұйрықта қызмет көрсету критерийлері нақты көрсетілген, сондай-ақ құжаттарда қателер анықталған жағдайда іс-қимылдар жиынтығы жазылған. Сонымен қатар, қосымшада әскерден кейінге қалдыру немесе қызметтен босату критерийлері көрсетілген.

Кімдер әскерге шақыруды кейінге қалдыра алады?

Құжатқа сәйкес, Қазақстан азаматтары белгілі бір жағдайларда әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыра алады. Оларға мыналар жатады:

• Отбасы мүшелеріне күтім жасайтын азаматтар. Егер туыстарының денсаулығына байланысты тұрақты күтім қажет болса, олар мемлекет қамқорлығында болмаса және заң бойынша көмектесуге міндетті басқа жақын туыстары болмаса.

• Баланы жалғыз тәрбиелеп отырған азаматтар. Бір немесе бірнеше баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған әкелер.

• Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған адамдарды кемінде екі жыл бойы тәрбиелеп, асыраған азаматтар. Бұл жағдай ата-анасының қайтыс болуына, ата-ана құқығынан айырылуына немесе соттың бас бостандығынан айыру туралы үкіміне байланысты болуы мүмкін.

• Некеде тұрған және баласы бар азаматтар. Яғни заңды некеде тұрған және бір немесе бірнеше баласы бар ер адамдар.

• Білім алып жүрген азаматтар. Оларға оқу мерзімі аяқталғанға дейін кейінге қалдыру беріледі.

• Денсаулығына байланысты әскери қызметке уақытша жарамсыз деп танылған азаматтар.

• Педагогтер. Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, арнайы және басқа да білім беру ұйымдарында кәсіби қызмет атқаратын мұғалімдер.

• Ауылдық жерде жұмыс істейтін дәрігерлер. Тиісті медициналық білімі бар және ауылда өз мамандығы бойынша тұрақты еңбек ететін азаматтар.

• Мәслихат және Құрылтай депутаттары. Қазақстан Республикасы Құрылтайының немесе жергілікті өкілді органдардың депутаттары.

• Қылмыстық іс бойынша тергеуде жүрген азаматтар. Өзіне қатысты анықтау немесе алдын ала тергеу жүргізіліп жатқан, сондай-ақ ісі сотта қаралып жатқан адамдар.

• Азаматтық авиация қызметкерлері. Тиісті білімі бар ұшқыштар, инженерлер, механиктер мен техниктер.

• Кеме экипажының мүшелері. Қажетті білімі бар және кемеде қызмет атқаратын азаматтар.

• Құқық қорғау органдарының білім беру ұйымдарында бастапқы кәсіптік даярлықтан өтіп жатқан азаматтар.

Маңызды: Әскерге шақыруды кейінге қалдыру – әскери қызметтен толық босату деген сөз емес. Ол заңда көрсетілген негіздер мен мерзімдерге сәйкес беріледі.

Кімдер әскери қызметтен босатылады?

Бұдан бөлек, бұйрықтың қосымшасында азаматтарды мерзімді әскери қызметтен босатудың барлық негіздері де көрсетілген. Оларға мыналар жатады:

• Денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз деп танылған азаматтар.
• Заңды негіздер бойынша мерзімді әскери қызметке шақырылмаған және 27 жасқа толған азаматтар.
• Әскери қызмет міндеттерін атқару кезінде әкесі, анасы, ағасы, әпкесі, інісі немесе қарындасы қаза тапқан, қайтыс болған не бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар азаматтар.
• Басқа мемлекетте әскери немесе баламалы қызмет өткерген азаматтар.
• Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарында қызмет өткерген азаматтар. Бұған "Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдары туралы" заңның 51-бабының 9-тармағында көзделген жағдайлар кірмейді.
• Ғылыми дәрежесі бар азаматтар.
• Тіркелген діни бірлестіктердің дін қызметкерлері.

Еске сала кетейік, Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органы Маңғыстаудағы 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу жұмыстары жүргізіп, жіті бақылауында ұстап отыр және тергеу амалдарының соңғы нүктесіне таяды. Бас прокуратураның мәліметінше, тергеу кезінде 300-ден астам адамнан жауап алынған.

Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органы Маңғыстаудағы 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу жұмыстары жүргізіп, жіті бақылауында ұстап отыр және тергеу амалдарының соңғы нүктесіне таяды. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Бас прокуратураның мәліметінше, қайғылы оқиғаның барлық мән-жайын жан-жақты әрі объективті анықталды.

“Қазірге дейін 300-ден астам адамнан жауап алынып, 30-дан астам сот сараптамасы мен зерттеу жүргізілді”, – деп жазды Бас прокуратура.

Сондай-ақ Бас прокуратура жақн арада тергеу жұмыстарын аяқтап, қылмыстық процеске қатысушыларды іс материалдарымен таныстыруды жоспарлап отырғандарын да тілге тиек етті.

Айта кетейік, қайғылы жағдай 24 қыркүйекте Каспий теңізінің Маңғыстау облысына қарасты аумағында болған. Сол уақытта Қазақстан Қарулы күштері "Хазар қорғаны – 2026" атты әскери оқу-жаттығу өткізіп жатқан. Оған 500-ден астам әскери қызметші қатысқан. Оқу-жаттығудың үшінші күні теңіз жаяу әскерлері десант түсіру жаттығуын орындаған. Осы кезде ауа райы күрт өзгеріп, жел күшейіп, теңізде толқын көтерілген. Салдарынан "Қайсар" катеріндегі 17 әскери қызметшіні су алып кеткен.

Қорғаныс министрлігі алғашында теңізге 19 әскери қызметшіні толқын алып кеткенін хабарлаған. Алғашқы мәлімет бойынша, тоғыз сарбаздың қаза болғаны, үшеуінің құтқарылғаны және қалғандарының іздестіріліп жатқаны айтылды. Кейін ведомство суға кеткен әскери қызметшілердің нақты саны 17 екенін нақтылады. 24 қыркүйек күні кешке қарай тағы үш сарбаздың денесі табылып, қаза болғандар саны 12-ге жетті. Ал қалған екі әскери қызметшіні іздестіру жұмыстары түн бойы жалғасты. 25 қыркүйек күні сағат 09:15 шамасында із-түзсіз жоғалған соңғы екі сарбаздың денесі табылды. Олар – сержант Мансұр Гумаров пен матрос Мирас Тұрдыбекұлы. Осылайша, теңізге кеткен 17 әскери қызметшінің үшеуі аман қалып, 14-і қайтыс болды.

Кейін Қазақстан Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы болып жүрген Қанат Ниязбеков уақытша ұстау изоляторына қамалды. Сот оның қамауға алынуына санкция берді.

Еске сала кетейік, Премьер-министр Олжас Бектенов депутаттық сауалға берген жауабында әскери оқу-жаттығуларды ұйымдастыру кезінде анықталған кемшіліктер мен әскери қызметшілердің қауіпсіздігін күшейту шаралары туралы айтқан еді. Өз сөзінде Маңғыстау облысында болған қайғылы оқиғалар әскери оқу-жаттығуларды жоспарлау мен өткізу кезінде жүйелі мәселелер бар екенін жасырмады.

Қазақстанда қоқысты қайта өңдеуге миллиардтаған теңге бөлініп, жаңа кәсіпорындар ашылып жатыр. Алайда тұрмыстық қалдықтардың едәуір бөлігі әлі күнге дейін полигондарға жеткізіліп, жерге көміледі. Тіпті тұрғындар бөлек жинаған қоқысты бір көлікке тиеп әкететін жағдайлар кездеседі. Сонда қомақты қаржы бөлінгенімен, қалдықтарды қайта өңдеу ісі неге баяу дамып жатыр және мемлекеттік қолдау бұл саладағы мәселелерді қаншалықты шешіп отыр? Осы және өзге де сұрақтар бойынша Stan.kz ақпарат агенттігі "Байтақ" жасылдар партиясы төрағасының кеңесшісі, экология және құқық саласындағы кеңес беру компаниясының жетекшісі, ғылым магистрі Еркебалан Мамытханұлымен сұхбаттасты.

Миллиардтаған қаржы бөлінді. Нақты нәтиже қандай?

Бұған дейін Экология және табиғи ресурстар министрлігі "Жасыл даму" АҚ арқылы қалдықтарды қайта өңдеу саласындағы 34 жобаны қаржыландыруға 122,6 миллиард теңге бағытталғанын хабарлаған еді. Жалпы министрлік жанындағы инвестициялық штаб құны 440 миллиард теңге болатын 67 жобаны мақұлдаған. Оның 34-і қаржыландырылып, әзірге 15-і пайдалануға берілген. Ресми мәліметке сүйенсек, іске қосылған жобалар аясында 131 арнайы техника сатып алынып, жылына 290 мың тонна қоқысты сұрыптайтын және 19,3 мың тонна қалдықты қайта өңдеуге мүмкіндік беретін өндіріс орындары жұмысын бастаған. Ал қаржыландырылған жобалар толық жүзеге асқанда жылына 650 мың тонна қалдықты сұрыптайтын және 435 мың тонна қалдықты қайта өңдейтін қуаттар құру көзделген.

Дегенмен, маманның айтуынша аталған көрсеткіштер әзірге кәсіпорындардың өндірістік мүмкіндігін ғана сипаттап отыр. Ал олардың нақты қанша қалдықты өңдеп, қанша өнім шығарғаны жөніндегі мәлімет бөлек қарастыруды қажет етеді екен. Яғни Еркебалан Мамытханұлы қаржы алған кәсіпорындар туралы ақпараттың қолжетімділігіне қатысты мәселе бар екенін айтады.

"122 миллиард теңгенің осы салаға бағытталғанынан хабарымыз бар. Бірақ бұл қаражаттың нақты қандай кәсіпорындарға берілгені жөнінде толық ақпаратқа ие емеспіз. Бұған дейін ашық деректерден Ақтөбе облысындағы бірнеше кәсіпорын туралы мәлімет көрдім. Олардың қандай технология қолданатынын, өзгелерден қандай ерекшелігі бар екенін білгім келді. Алайда бұл жөнінде толық түсіндірме таппадым. Сондықтан қаржыландыру алған кәсіпорындардың жұмысы туралы мәлімет көбірек жарияланғаны дұрыс деп ойлаймын", – деді сарапшы.

Осы орайда Еркебалан Мамытханұлы мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін тек бөлінген қаражатпен немесе ашылған кәсіпорындардың санымен өлшеу жеткіліксіз деген пікірде. Оның пайымдауынша, қоқыс өңдеу саласындағы өзгеріс алдымен қалдықтардың қаншалықты кәдеге жарап жатқанынан көрінуі тиіс.

Қоқысты бөлек жинау неге нәтиже бермей отыр?

Қалдықтарды қайта өңдеу мәселесі тек зауыттар мен полигондардың жұмысына келіп тірелмейді. Өйткені өңдеуге жарамды шикізаттың кәсіпорынға жетуі қоқыстың қалай жиналатынына және тасымалданатынына да байланысты екені белгілі. Ал осы жұмыстар бір-бірімен үйлеспеген жағдайда қайта өңдеу тізбегі алғашқы кезеңнен-ақ үзілуі мүмкін. Сарапшы мұны тұрғын үйлердің жанындағы қоқыс жәшіктері арқылы түсіндірді.

"Үйлердің жанында алты-жеті қоқыс жәшігі тұрады. Әрқайсысына қағазды, металды, шыныны және басқа қалдықтарды бөлек тастауымыз керек. Тұрғындардың арасында осы талапты орындап жүргендер бар. Бірақ коммуналдық қызметтің көлігі келіп, бәрін бір көлікке тиеп әкететін жағдайлар кездеседі. Одан кейін қоқыс полигонға жеткізіледі. Ал полигондарда қалдықтарды толық сұрыптап, қайта өңдейтін жағдай жасалмаған. Көп жағдайда олардың едәуір бөлігі жерге көміледі", – дейді Еркебалан Мамытханұлы.

Маманның айтуынша, еліміздегі көптеген полигон әлі де бұрынғы тәсілмен жұмыс істеп келеді. Олардың бір бөлігі қалдықтарды қабылдап, сақтаумен шектеледі, яғни елімізде  қайта өңдеуге қажетті жабдықтар мен өндірістік мүмкіндіктер жеткіліксіз болып отыр. Ал қағаз, металл, шыны, ағаш және басқа да тұрмыстық қалдықтарды жеке жинап, тиісті кәсіпорындарға жіберуге мүмкіндік беру керек дейді сарапшы. Мәселен, қағаз картон өндірісіне, металл қайта балқытуға, ал ағаш қалдықтары басқа өнімдер жасауға пайдаланылуы мүмкін. Еркебалан Мамытханұлының пікірінше, полигондар қалдықтарды жинайтын орын болып қала бермей, оларды сұрыптап, қайта өңдеуге дайындайтын жүйенің бір бөлігіне айналуы қажет.

Жерге көмілген қоқыстың қаупі қандай?

Қоқыс полигондарының жұмысы қалдықтарды қайта өңдеу көлемімен ғана емес, қоршаған ортаға әсерімен де байланысты екені белгілі. Себебі тұрмыстық қалдықтардың құрамында түрлі материалдармен қатар, уақыт өте шіритін органикалық заттар да кездеседі. Еркебалан Мамытханұлының бағалауынша, тамақ қалдықтары тұрмыстық қоқыстың 30–40%-ына дейін жетуі мүмкін. Маман олардың жер астында ыдырауы кезінде газ бөлінетінін, ал қалдықтарды сақтау талаптары сақталмаса, топырақ пен жерасты суларының ластану қаупі туындайтынын айтады.

"Қоқысты үлкен шұңқырларға төгіп, бетін жауып тастайды. Бірақ оның ішінде түрлі қалдық аралас жатқанын ескеру керек. Мәселен, тамақ қалдықтары уақыт өте шіріп, газ бөледі. Жер астында биологиялық және химиялық өзгерістер жүреді. Мұндай ортада жәндіктер мен кеміргіштер де көбейеді. Кейде жиналған газдың әсерінен қоқыс өздігінен тұтанып, ұзақ уақыт бықсып жатады. Сол кезде айналаға түтін мен жағымсыз иіс таралады", – деді сарапшы.

Оның сөзінше, мұндай жағдайларда жағымсыз иіс полигонның санитарлық-қорғау аймағынан асып, жақын маңдағы елді мекендерге дейін жетуі мүмкін. Сондықтан маман қоқысты жерге көмудің үлесін азайту үшін қалдықтарды сұрыптау мен өңдеуге басымдық беру қажет деп есептейді.

Жаңа зауыттар мәселені толық шеше ала ма?

Қазақстанда қоқысты жағу арқылы электр энергиясын өндіретін зауыттар салу мәселесі де көтеріліп жүр. Мұндай кәсіпорындар қалдықтардың көлемін азайтып, одан жылу мен электр қуатын алуға мүмкіндік береді. Дегенмен олардың қоршаған ортаға әсері қолданылатын технологияға, түтінді тазарту жүйесіне және қалдықтардың құрамына да байланысты. Еркебалан Мамытханұлы қоқысты жағуды қалдықтарды басқарудың жалғыз тәсілі ретінде қарастыруға қарсы екенін айтады.

"Биыл мамырда өткен халықаралық экологиялық жиында қалдықтарды өңдеу мәселесі талқыланды. Сол кезде қоқысты жағудан басқа технологиялар жоқ па деген сұрақ қойдым. Өйткені әлемде қалдықтарды залалсыздандырудың өзге де тәсілдері бар. Қазақстанда да осы бағытта жұмыс істеп жүрген ғалымдар мен өнертапқыштар кездеседі. Кейбір отандық әзірлемелердің мүмкіндігі жоғары болғанымен, олар әлі үлкен өндірісте қолданылмаған. Сондықтан технология таңдағанда оның бағасын ғана емес, қауіпсіздігі мен тиімділігін де салыстыруымыз керек", – деді ол.

Сарапшы Қытай инвесторларының қатысуымен ұсынылған қоқыс жағатын зауыттар құрылысына да тоқталды. Оның айтуынша, қалдықтарды жағып, энергия өндірудің экономикалық пайдасы болғанымен, мұндай тәсілдің экологиялық қауіптерін ескерусіз қалдыруға болмайды.

"Қоқысты жаққанда оның көлемі едәуір азаяды. Бөлінген жылудан электр энергиясын өндіруге болады. Бірақ жағу кезінде ауаға зиянды заттардың таралу қаупі сақталады. Сондықтан біз алдымен қалдықтарды терең сұрыптап, қайта өңдеуге болатын бөлігін пайдалануды қолдаймыз. Ал қалғанын залалсыздандырудың қауіпсіз тәсілдерін іздеу керек. Бір технологияны ғана дұрыс деп қабылдауға болмайды", – деді Еркебалан Мамытханұлы.

Оның пікірінше, жаңа кәсіпорындар салу кезінде технологиялардың тиімділігі ғылыми тұрғыдан бағаланып, отандық әзірлемелердің мүмкіндігі де ескерілуі тиіс.

Мемлекеттік қолдау шағын кәсіпкерлерге қаншалықты қолжетімді?

Қалдықтарды қайта өңдеуге бөлінетін жеңілдетілген қаржы кәсіпорындарға жаңа жабдық сатып алуға, өндіріс ашуға және жұмысын кеңейтуге мүмкіндік береді. Алайда сарапшының пікірінше, қаржыландыру талаптары барлық кәсіпкерге бірдей қолайлы болмай отыр. Әсіресе жаңа технологияны өндіріске енгізгісі келетін ғалымдар мен шағын кәсіпкерлер кепілге қоятын мүлкі болмағандықтан, қиындықтарға тап болады.

"Мемлекеттің осы салаға қаржы бөліп отырғаны дұрыс. Бірақ оны алудың белгілі бір талаптары бар. Соның ішіндегі ең қиыны – кепіл мәселесі. Банктер жер, жылжымайтын мүлік немесе басқа да бағалы активтерді сұрайды. Ал жаңа технология ойлап тапқан ғалымның қолында мұндай мүлік болмауы мүмкін. Оның бар байлығы – ғылыми жаңалығы мен патенті. Бірақ сол жаңалықтың өзі несие алуға жеткіліксіз болып отыр", – деді сарапшы.

Еркебалан Мамытханұлының айтуынша, шағын кәсіпорындар көбіне өндірісін аз қаржымен бастап, кейін біртіндеп кеңейтуді көздейді. Сондықтан ірі жобаларға арналған талаптарды шағын бизнеске де бірдей қолдану олардың мемлекеттік қолдауға қол жеткізуін қиындатуы мүмкін. Осыған байланысты маман қаржыландыру көлемі мен шарттарын кәсіпорындардың мүмкіндігіне қарай қарастыруды ұсынатынын айтады.

Ғылыми жаңалықты кепілге қоюға бола ма?

Маман қалдықтарды қайта өңдеу саласына жаңа технологияларды енгізу үшін зияткерлік меншіктің, яғни патенттер мен ғылыми әзірлемелердің экономикалық мүмкіндігін пайдалануды да ұсынды. Оның түсіндіруінше, кейбір елдерде ғылыми жаңалықтың нарықтық құны бағаланып, ол кәсіпкердің қаржы тартуына мүмкіндік беретін активке айналады.

"Шетелде патент пен ғылыми жаңалықтың құнын бағалайтын жүйелер бар. Кейбір әзірлемелердің бағасы мыңдаған, тіпті миллиондаған долларға жетуі мүмкін. Өйткені оның болашақта қанша пайда әкелетіні есептеледі. Бізде де зияткерлік меншікті қорғауға арналған заңдар қабылданған. Бірақ ғылыми жаңалықты кепіл ретінде пайдаланып, несие алу тәжірибесі кең дамымаған. Мен бұл мәселені бұрын да көтергенмін. Ғылымды өндіріспен байланыстырамыз десек, осы мүмкіндікті де қарастыруымыз керек", – деді маман.

Сарапшының пікірінше, мұндай мүмкіндік ғылыми жаңалықтарды зертхана деңгейінде қалдырмай, нақты өндірісте қолдануға жол ашуы мүмкін.

Қалдық өңдейтін кәсіпорындарға қандай қолдау қажет?

Еркебалан Мамытханұлы қалдықтарды қайта өңдеумен айналысатын кәсіпорындарға несие берумен қатар, олардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасау мәселесіне де тоқталды. Сарапшы Астанада құрамында сынап бар шамдарды өңдейтін кәсіпорынды мысалға келтірді. Мұндай қалдықтарды залалсыздандыру арнайы жабдық пен қауіпсіздік талаптарын қажет етеді екен.

"Астанада сынапты шамдарды қайта өңдейтін кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл өте қажет іс. Өйткені сынаптың қоршаған ортаға қаншалықты қауіпті екенін білеміз. Осындай кәсіпорындар көбірек қолдау алса, жұмысын кеңейте алар еді. Мысалы, оларға салық жағынан жеңілдік беруге болады. Өндірістік ғимаратты жалға алу шығындарын азайту да көмектесер еді. Мұндай қолдау қалдықтарды өңдейтін басқа да шағын кәсіпорындарға қажет", – деді ол.

Маманның айтуынша, қайта өңдеу саласы ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет ететіндіктен, мемлекеттік қолдау бір реттік шарамен шектелмеуі керек. Ол бұл бағытқа жыл сайын қаржы қарастырып, жергілікті әкімдіктердің де қатысуын күшейту қажет деп есептейді. Өйткені қалдықтарды жинау мен залалсыздандыру мәселесі ірі қалалармен ғана шектелмейді. Бұл жұмыс аудан орталықтары мен ауылдарда да жүргізілуі тиіс.

Қоқысты табыс көзіне айналдыруға бола ма?

Қалдықтарды өңдеу ісінің экономикалық жағы да бар. Қайта пайдалануға жарамды шикізаттан жаңа өнім өндіруге мүмкіндік болғанымен, ол үшін қалдықтарды тұрақты жинау, өңдеу және дайын өнімді өткізу жұмыстары қатар жүруі қажет. Еркебалан Мамытханұлы бұл сала дұрыс ұйымдастырылған жағдайда жергілікті бюджетке де табыс әкеле алады деп есептейді.

"Қоқысты дұрыс басқарсақ, одан тұрақты табыс табуға болады. Әлемде қалдықтарды қайта өңдеуден пайда көріп отырған елдер бар. Сол табыстың белгілі бір бөлігі жергілікті жерлерді дамытуға жұмсалады. Мысалы, әлеуметтік нысандар салуға немесе тұрғындарға қажетті қызметтерді жақсартуға пайдалануға болады. Біз де осыған ұмтылуымыз керек. Қоқысты тек көметін орындар емес, қайта өңдейтін кәсіпорындар қажет", – деді сарапшы.

Қазір әр өңірдегі қоқыс өңдеу нысандарының мүмкіндігі мен қолданатын технологиясы әртүрлі. Сондықтан сарапшы өңірлердің жұмысын салыстыруға, олардың қажеттілігін анықтауға және қаржыландыру нәтижесін бақылауға мүмкіндік беретін жүйе қалыптастыру мәселесін көтерді.

"Қалдықтарды басқарумен айналысатын арнайы орталық қажет деп есептеймін. Оның өз зертханасы мен ғылыми-технологиялық бөлімі болуы керек. Сонда қандай технология тиімді, қайсысы ескіргенін анықтай аламыз. Кейбір өңірлерде нәтижесі аз әдістер қолданылып жатуы мүмкін. Мұндай жағдайда қаржы босқа жұмсалады. Сондықтан шешімдерді тек әкімшілік тұрғыдан емес, ғылыми зерттеулерге сүйеніп қабылдау керек. Сонымен қатар барлық жұмысты цифрландырып, жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдаланған дұрыс", – деді Еркебалан Мамытханұлы.

Маманның айтуынша, бұл тәсіл әр өңірде жиналатын қалдық көлемін, олардың қаншасы сұрыпталып, қайта өңделетінін және қандай өнімге айналатынын есепке алуға көмектесуі мүмкін.

Қазақстанға айналмалы экономика қажет

Сұхбат соңында Еркебалан Мамытханұлы қалдықтарды басқарудың түпкі мақсаты қоқыс жинау мен оны жою ғана болмауға тиіс екенін атап өтті.

Оның пікірінше, Қазақстанда айналмалы экономикаға  көшу қажет. Бұл – пайдаланылған заттарды бірден қоқысқа тастамай, қайта өңдеп, жаңа өнімге айналдырып, қайтадан тұтынуға беру деген сөз.

Мәселен, пайдаланылған қағаздан картон, пластиктен жаңа бұйымдар жасап, металды қайта балқытуға болады. Осылайша, бұрын қоқысқа тасталған зат өндіріс үшін қайтадан шикізатқа айналады. Сарапшының пайымдауынша, мұндай жүйені қалыптастыру үшін қалдықтарды жинау, сұрыптау, өңдеу және дайын өнімді нарыққа шығару жұмыстары бір-бірімен байланысуы тиіс.

Еркебалан Мамытханұлы осы бағыттағы жұмыстар жүйелі жолға қойылған жағдайда ғана қалдықтарды қайта өңдеуге бөлінген қаржының нақты нәтижесін көруге болады деп есептейді. Оның айтуынша, басты көрсеткіш кәсіпорындардың саны емес, қайта өңделген қалдық көлемі мен полигондарға көмілетін қоқыстың азаюы болуы керек.

Еске салсақ, бұған дейін Алматыда сот "Тәртіп" қоқыс шығару компаниясының 33,98% үлесін мемлекетке қайтару туралы шешім қабылдағанын жазған едік. Прокуратураның мәліметінше, бұл үлес кезінде төмен бағамен сатылған.  

Қостанайда 86 жастағы зейнеткерді пышақтап өлтірді деген күдікпен 17 жастағы жасөспірім ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қайғылы оқиға тұрғын үйлердің бірінің ауласында болғаны хабарланған еді. 86 жастағы қария орындықта отырған кезде оған пышақпен шабуыл жасалған.

Оқиға туралы ақпарат алғашында әлеуметтік желіде тарады. Қала тұрғындары бұған дейін де өзге қылмыстарға қатысы болуы мүмкін күдіктінің пайда болғанына алаңдаушылық білдірген.

Полиция зейнеткердің зорлық-зомбылық белгілері бар мәйіті табылғанын растады. Осы дерек бойынша сотқа дейінгі тергеу басталған.

Жедел-іздестіру шаралары барысында құқық қорғау органдары күдіктіні анықтап, ұстады. Ол 17 жастағы жергілікті тұрғын болып шықты. Қазір жасөспірім уақытша ұстау изоляторына қамалған.

Полиция департаментінің мәліметінше, тергеу жалғасып жатыр. Қылмыстың барлық мән-жайы анықталып жатыр.

Еске салайық, 2025 жылдың 2 желтоқсанында Ақтөбеде қайғылы оқиға болған. 16 жастағы мектеп оқушысы анасын пышақтап өлтіріп, әжесіне де шабуыл жасаған деген күдікке ілінген. Оқиға қаладағы пәтерлердің бірінде болған. Полицияға аса ауыр қылмыс туралы хабар түскен соң, оқиға орнына барған тәртіп сақшылары зорлық белгілері бар әйелдің мәйітін тапқан. Ал пышақ жарақатын алған қарт әйел ауруханаға жеткізілген.

Күдікті жасөспірім ұсталып, уақытша ұстау изоляторына қамалған. Ол өз кінәсін мойындаған. Сол кездегі Балалардың құқықтарын қорғау басқармасының басшысы жасөспірімнің толық отбасында тәрбиеленгенін, әлеуметтік жағдайы жақсы болғанын және оқу үлгерімі жоғары екенін айтқан. Алайда оның мінезі тұйық болғаны да хабарланған. Оқиғадан кейін білім беру ұйымдарында балалардың қауіпсіздігіне қатысты профилактикалық шаралар күшейтілген.

Бір адамды өмір бойы сүйіп өтуге бола ма? Бұл сұраққа әнші Медеу Арынбаевтың жауабы ерекше әсер қалдырады. Өмірлік жарынан айырылса да, оған берген уәдесіне берік болып, екі баласын жалғыз тәрбиелеп өсірген өнер иесі үшін махаббат – уақытпен өлшенбейтін сезім. Жақында 60 жасқа толатын әнші Stan.kz тілшісіне берген сұхбатында өмірінің осы бір қырларымен қатар, өнердегі ұстанымы мен алдағы жоспарлары туралы да әңгімеледі.

– Сіз туралы жастар әлеуметтік желіде жиі мақтап жатады. Бірақ көбіне өнеріңізді емес, жеке өміріңізді сөз етеді. Бұл туралы не айтасыз?

– Қарындастарыма, қыз-келіншек, бауырларыма рақмет! Бұл – өнерімді сыйлайтын тыңдармандарымның ақ тілегі ғой. Мен жақсы атқа лайық болу үшін тырысамын. Артымнан жақсы сөз ерсе екен деймін. Бізді тегімізге, ата-бабамызға, ұлтымызға, туысымызға сөз келтірмеуге тәрбиеледі. Мені де пәк деп ойламаңыздар, мен де пендемін. Қателесетін кездерім болады.

– Жақында 60 жасқа толасыз. Жас көрінуіңіздің сыры неде?

– Күнделікті өмірімде айтарлықтай өзгеріс жоқ. Мен де басқалар секілді тәтті жеймін. Жас көріну үшін арнайы ештеңе істемеймін. Дәм-тұзымның да ерекшелігі жоқ. Бірақ өмірімде қозғалыс көп. Спортпен айналысамын. Күн сайын орнымнан тұрып, болмағанда жеңіл жаттығу жасауға тырысамын. Соның да әсері бар шығар.

– Ал нешеде тұрасыз?

– Оны сұрама! Біз, өнер адамдары, кешке қарай тұрамыз. Әнші жеті-сегіз сағат ұйықтағаны дұрыс. Дауысың дұрыс шығуы үшін ұйқың да қанық болуы керек.

– Үй тірлігін өзіңіз істейсіз бе?

– Үй тірлігі әйелдікі, еркектікі деп бөлінбейді. Қазір барлық шаруаны өзім істеймін. Әйелім өмірден өтіп, кейін анам да қайтыс болғаннан кейін барлық жауапкершілік өз мойныма қалды. Бұрын ешқашан үй шаруасымен айналысып көрмеген едім. Кейін екі баламды да жалғыз тәрбиелеп өсірдім.

– Осы уақытқа дейін берген сұхбаттарыңызда айтқан пікірлеріңізге қатысты ыңғайсыз жағдайлар болды ма?

– Менің екі пікірім ел арасында қатты талқыланды. Бірі – Төреғали әнші емес дегенім, екіншісі – Қайрат Нұртас демалуы керек дегенім. Екеуі де маған ренжіген шығар. Төреғалиға қатысты айтқан ойымды дұрыс жеткізе алмадым. Мен оны жоғары деңгейдегі классикалық әнші емес дегім келген. Ал Қайратқа өнерден кетсін деген жоқпын, дауысын дұрыстау үшін уақытша үзіліс алсын деген ағалық пікірімді білдірдім. Бірақ мені ешкім дұрыс түсінбеді. Кейін олардың әкелеріне де айттым.

– Атақ маңызды ма?

– Мен үшін маңызды емес. Егер мемлекеттік мекемеде жұмыс істесем немесе ұстаздық қызмет атқарсам, маңызды болар еді. Бірақ ондай қызметте болмағандықтан, атақ деп бас қатырып жүрген жоқпын. Негізі "Халық әртісі" атағын адамға қартайғанда емес, дер кезінде берген дұрыс. Әрі бұл атақ ең мықтыларға берілуі керек. Біз денсаулығымызды Президенттік емханада қарата аламыз. Оның көмегі бар.

– Неге кәсіби тұрғыдан мықты әншілер танымал болмайды, әндері хитке айналмайды?

– Бұл – менің жүрегімде жүрген мәселе. Бір парадокс. Сахнада жүргеніме 35-40 жыл болды. Талантты әншілер өте көп. Бірақ талантты адам сәл еркелеу, сенгіштеу келеді. "Маған адамдардың бәрі өздері келсін" деп ойлайды. Мұндай жағдай менің де басымнан өткен.

– Жаңа буын өкілдерімен коллаборация жасауға қалай қарайсыз?

– Мен әрдайым ашықпын. Қазір сіздерге эксклюзив ақпарат айтайын. 60 жасқа толуыма байланысты концерт өткіземін. Сол жерде өзімнің жоғары деңгейдегі әнші екенімді тағы бір дәлелдеймін. Содан кейін жастармен коллаборация жасап, елді тағы бір таңғалдырамын.

– Бір адамды өмір бойы сүйіп өтуге бола ма?

– Бұл – менің тағдырым. Айгүлмен алғаш танысқанда-ақ оның менің жарым болатынын сездім. Қазір одан қалған екі балам бар. Мен оған берген уәдемде тұрдым. Өмірден өтер алдында ол мұны сезді ме, білмеймін, балаларын маған аманаттағандай болды. Маған ұзақ қарап, күлімдеп тұрды. Мен ол күнді ешқашан ұмытпаймын.

– Қоғамның "үйлен" деген қысымына не деп жауап бересіз?

– Маған дәл осылай ақыл айтатындар өте көп. Басында ренжитінмін. Кейін үлкен апайларымызға: "Мен екі рет үйленіп, ажырасқан адаммын ғой", – деп қалжыңдайтын болдым. Мен Айгүлге берген уәдемді орындадым.

– Сүйген адамыңа мәңгі адал болу үшін не істеу керек?

– Екі жас бір-біріне сенуі керек. Сенім жоқ жерде махаббат та жоқ. Бұл – ақиқат. Біздің махаббатымыздың әлі күнге дейін жүрегімде сақталуының себебі де осы шығар.

Толығырақ Stan.kz YouTube арнасынан көріңіздер.

Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сүйенсек, бюроның сәуір айында есептегендегі нәтижесі бойынша, Қазақстандағы аспазшының орта есеппен жалақысы 192 626 теңге құрайды. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Аспаздың жалақысы медбикеден 1,4 есе аз (264,6 мың) жалақы алады. Балабақша тәрбиешісі 271 мың, сатушы 262 мың табыс табады. 2026 жылы 85 мың теңге деңгейінде қалған ең төменгі жалақыдан аспаздардың орташа жалақысы 2,3 есе ғана асады.

Елімізде Алматы, Астана және Ұлытау облысында аспазшыларға жоғары төлейді. Шамамен 257 мың теңге. Одан кейін Атырау мен Маңғыстау облыстары тұр. Ең аз төленетіні Түркістан (146 мың) мен Жамбыл (150 мың) және Жетісу облыстарында (153 мың). 

Аспазшының айлығы оның қай жерде жұмыс жасағанына байланысты. Егер қонақ үй, кафе және өндіруші компаниялардың асханаларында аспаз көбірек алады. Бәрінен де аз алатын мектептер де, ауруханаларда және мемлекеттік мекемелерде жұмыс істейтін аспазшылар аз алады.

Мемлекеттік мекеменің асханасындағы аспаз 92 447 теңге алады. Бұл ең төменгі жалақыдан небәрі 9%-ға жоғары. Қонақүй аспазынан 3,8 есе кем. Мектеп аспазы 151 мың теңге алады.

Бюджеттік мекемелердің аспаздары мамандықтың орташа жалақысын төмендетіп отырған сияқты. Олардың жалақысы нарықтағы сұранысқа емес, техникалық персоналдың тарифтік кестесіне байланысты.

Тізімнің төменгі жағындағы аспаздың жанында және басқа да қоғамдық тамақтану қызметкерлері. Даяшы орта есеппен 223,5 мың теңге, қамыр илеуші 211,9 мың теңге, наубайшы 259,3 мың теңге алады. Статистикаға шайпұлдар, бейресми қосымша төлемдер және шағын дәмханалардағы жалақылар кірмейді, бұл қоғамдық тамақтануда көбінесе табыстың елеулі бөлігін құрайды.

Еске сала кетейік, Қазақстанда ветеринар мамандардың орташа жалақысы қазіргі 220 мың теңгеден 500 мың теңгеге дейін өсуі мүмкін. Бұл туралы Құрылтай депутаты Серік Егізбаев ветеринария мәселелеріне қатысты заң жобасын талқылауға арналған арнайы брифингте айтты.

Енді қазақстандықтар Stadler поезына билетті 5 қарашадан бастап сатып ала алады. Ал қараша айының ортасында Алматы, Астана, Семей бағыттары бойынша жүре бастайды. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Stadler жаңа вагондары бар пойыздарға билеттерді сату 5 қарашада басталады. Алғашқы пойыздар Астанадан Алматыға 11 қарашада, ал Семейге 13 қарашада жолға шығады.

Астана-Алматы бағытында No3/4 "Нұрлы жол - Алматы-2," ал елорда мен Семей арасында - No153/154 "Нұрлы жол - Семей" пойызы жүреді.

Жаңа вагондар отандық Stadler Kazakhstan зауытында еліміздің климаттық ерекшеліктері мен жолаушылар тасымалына қойылатын заманауи талаптарды ескере отырып шығарылған. Купе вагондары 40 жолаушыға, ал плацкарт вагондары 56 жолаушыға шақталған.

Вагондарда ауа температурасын реттеу жүйесі, әр жолаушыға арналған жеке жарық шамдары, 220 В электр розеткалары, USB және USB-C қуаттау ұяшықтары, сондай-ақ бейнебақылау жүйесі қарастырылған. Бұдан бөлек, ерекше қажеттілігі бар жолаушылардың жайлы сапар шегуіне арнайы жағдай жасалған. Сондай-ақ пойыз құрамында жолаушылар ыстық тамақ, сусындар мен жеңіл тіскебасарлар сатып ала алатын буфет вагондары болады.

Пойыз кестесі

№3/4 "Нұрлы жол - Алматы-2" пойызы күн сайын жүреді:

• Астанадан 13:10-да, Алматыға келесі күні 08:30-да жетеді.
• Алматыдан сағат 12:12-де, Астанаға келесі күні сағат 07:03-те жетеді.
• №153/154 "Нұрлы жол-Семей" пойызы тақ күндері ғана жүреді:
• Астанадан 16:40-та, Семейге келесі күні 06:10-да жетеді.
• Семейден сағат 15:00-де, Астанаға келесі күні сағат 05:05-те жетеді.

Еске сала кетейік, 1 қазаннан бастап Қазақстанда жолаушылар пойыздарының билеттеріне 10% жеңілдік енгізілді. Жеңілдік жыл соңына дейін барлық вагон түрлеріне және қала маңындағы пойыздарға қолданылады.

Қазақстанда әлеуметтік осал санаттағы азаматтар мен табысы күрт төмендеген кейбір қарыз алушылар несие төлемін кемінде 50%-ға азайтуға құқылы. Мұндай жағдайда банктер мен микроқаржы ұйымдары төлемді төмендетуге немесе оны кемінде үш айға кейінге шегеруге міндетті. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Кімдердің несие төлемі екі есе азаюы мүмкін?

Заң бойынша мұндай жеңілдік халықтың әлеуметтік осал санаттарына жататын азаматтарға және төтенше жағдай енгізуге негіз болған оқиғалардан зардап шеккен қарыз алушыларға қарастырылған. Алайда бұл санатқа жату жеткіліксіз. Қарыз алушы төмендегі екі талаптың кемінде біріне сәйкес келуі керек:

• Өтініш берер алдындағы екі айдағы орташа айлық табысы бұған дейінгі 12 айдағы орташа айлық табысымен салыстырғанда 30%-дан астам төмендеуі керек.
• Өтініш берген кезде атаулы әлеуметтік көмек алып отыруы қажет.

Осы талаптар орындалған жағдайда банк ай сайынғы несие төлемін кемінде 50%-ға азайтуға немесе негізгі борыш пен пайыз төлеуді кемінде үш айға кейінге шегеруге міндетті. Мұндай талап микроқаржы ұйымдарына да қатысты. Олар да ай сайынғы төлемді кемінде жартысына азайтуға немесе төлем мерзімін кемінде үш айға шегеруге тиіс.

Маңыздысы, қаржы ұйымдары несие шартын осылай өзгерткені үшін клиенттен комиссия немесе басқа да қосымша төлем талап ете алмайды.

Демек, тек жұмыстан айырылу немесе жалақының азаюы банктің төлемді автоматты түрде кейінге қалдыруына негіз болмайды. Қарыз алушы заңда көрсетілген санатқа жатуы және табысына қатысты талаптардың біріне сәйкес келуі қажет.

Қаржылық жағдайыңыз нашарласа, не істеу керек?

Несие төлемін азайту үшін қарыздың кешігуін күтудің қажеті жоқ. Егер алдағы уақытта ай сайынғы төлемді өтеу қиындайтынын түсінсеңіз, банкке немесе микроқаржы ұйымына алдын ала өтініш беруге болады. Қарыз алушы қаржы ұйымынан бірнеше өзгеріс енгізуді сұрай алады.

Мысалы:

• негізгі борышты немесе пайыз төлеуді уақытша тоқтату;
• несие мерзімін ұзарту;
• ай сайынғы төлемді азайту;
• жылдық мөлшерлемені төмендету;
• төлем кестесін өзгерту;
• берешектің бір бөлігін кешіру.

Өтініште қаржылық жағдайдың неліктен өзгергенін түсіндіріп, оны растайтын құжаттарды тіркеген жөн. Мәселен, жұмыстан босатылғаны туралы құжат, жалақының азайғанын көрсететін анықтама, табыс туралы мәліметтер немесе жұмыс іздеуші ретінде тіркелгені жөніндегі ақпарат қажет болуы мүмкін. Егер несие бойынша төлем мерзімі өтіп кетсе, қарыз алушы кешіктірілген күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде банкке немесе микроқаржы ұйымына жүгінуге құқылы. Бұл жағдайда қаржы ұйымы өтінішті 15 күнтізбелік күн ішінде қарап, шешімін хабарлауы керек. Ол қарыз алушының ұсынысын қабылдай алады, өз нұсқасын ұсынады немесе бас тарту себебін түсіндіреді.

Ал төлем мерзімі әлі бұзылмаған кезде алдын ала берілген өтініштерді қарау тәртібі бөлек жүргізіледі.

Үш ай төлем жасамасаңыз, қанша артық төлейсіз?

Төлемді кейінге шегеру несиенің жалпы құнын арттыруы мүмкін. Себебі негізгі борыш өтелмеген кезеңде оған пайыз есептеле беруі ықтимал. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мұның салдарын бірнеше есептік сценарий арқылы көрсеткен.

Есепте негізгі борыш 2 миллион теңге, жылдық мөлшерлеме 25%, ал несиені өтеу мерзімінің аяқталуына 24 ай қалғаны ескерілген. Қалыпты кесте бойынша қарыз алушы ай сайын шамамен 106 743 теңге төлеп, жалпы 2 561 833 теңге қайтарады.

Бірінші жағдайда қарыз алушы үш ай бойы негізгі борышты өтемейді, тек пайызын төлейді. Ал екінші және үшінші жағдайда алғашқы үш айда мүлде төлем жасалмайды. Айырмашылық – кейінге қалдырылған кезеңде есептелген пайыздың негізгі борышқа қосылу-қосылмауында.

Осылайша, төлемді кейінге шегеру уақытша қаржылық жеңілдік бергенімен, несиенің жалпы құнын арттыруы мүмкін. Сондықтан жаңа кестеге келіспес бұрын, пайыздың қалай есептелетінін, несие мерзімі қаншаға ұзаратынын және соңында жалпы қанша ақша төлеу керегін нақтылап алған жөн.

Банк төлемді азайтудан бас тартса, қайда жүгінуге болады?

Егер банк немесе микроқаржы ұйымы қарыз алушының өтінішін қанағаттандырмаса, бас тарту себебін түсіндіруге міндетті. Мұндай шешіммен келіспеген азамат алдымен банк немесе микроқаржы омбудсманына жүгіне алады. Ол үшін қаржы ұйымына ресми өтініш беріп, оның жауабын алу қажет.

Егер несие беруші заң талаптарын бұзды деп есептесеңіз, қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне шағымдануға болады. Дауды сот арқылы шешу мүмкіндігі де бар.

Несиені банкроттықсыз кешіруге бола ма?

Заңнамада банкроттық рәсімін қолданбай-ақ қарыздың бір бөлігін немесе барлығын кешіруге мүмкіндік қарастырылған. Азаматтық кодекске сәйкес, несие беруші қарыз алушыны міндеттемесінен толық немесе ішінара босата алады. Бірақ бұл – банктің құқығы, міндеті емес. Яғни адамның қаржылық жағдайының нашарлауы немесе тұрақты табысының болмауы несиенің автоматты түрде кешірілуіне негіз болмайды. Мұндай шешімді банк әр жағдайға жеке қарап қабылдайды.

Сондықтан несиені қайта құрылымдауға келіспес бұрын жаңа төлем кестесін мұқият тексеру маңызды. Әсіресе кейінге шегерілген кезеңдегі пайыз қалай есептелетініне, несие мерзімінің қаншаға ұзаратынына және нәтижесінде жалпы қанша ақша төлейтініңізге назар аударған жөн.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда депозит мөлшерлемелері төмендеді.

Ата-анасының жасы ұлғайған сайын олардың қартайғанын көру, ерте айырылып қаламын ба деген қорқынышпен өмір сүру – кеш туған балаларға таныс сезім. Бірі әкесі оны 43 жасқа келгенде дүниеге әкелсе, енді бірі ата-анасының жанында ұзақ бола алмай қаламын деп алаңдайды. Stan.kz тілшісі кеш туған балалардың жан күйзелісі, мойнына ерте артылған жауапкершілігі және олардың мұндай тәжірибесі болашақта ата-ана болу туралы көзқарасына қалай әсер еткені туралы сұрап білді.

“Кеш туған балаларға қарсымын”

Әлеуметтік желіде Мерлан есімді ер адам кеш әке болудың өзіне қалай әсер ететінін айтып, жазба жариялады. Ол ата-анасының жасы ұлғайған сайын мұны қабылдау қиынға соғатынын, бірге өткізетін уақыттарының аздығына алаңдайтынын жеткізген.

Сондай-ақ ол өміріндегі осы таңдауға өкінетінін айтып, сөзін: "Бірақ, шамасы, жас әке атануға кешігіп қалған сияқтымын", – деп түйіндеген. Ол жазбасында анасы өзін 37 жасында, ал әкесі 40 жасында дүниеге әкелгенін айтады.

"Мені 43-те, інімді 55-інде туды"

Осы ретте Самал да (аты өзгертілген) ата-анасының өзін кеш дүниеге әкелгенін айтқан еді. Самалдың айтуынша, ол әкесі 43 жасқа келгенде дүниеге келген. Оның үстіне, отбасындағы тұңғыш бала. Әкесі қатарластарының әкелерінен жасы үлкен екенін бала кезінен сезінгенін айтады. Әсіресе өзге балалардың жас ата-аналарын көргенде, өзінің өмір жолы өзгеше екенін түсінген. Ол кезде мұны толық қабылдай алмаса да, кейде іштей қынжылған сәттері болғанын жасырмайды.

Самал осы мәселеде өзінен гөрі інісі үшін көбірек алаңдайтынын айтады. Қазір інісінің жасы 17, ал әкесі 73-те. Сондықтан оның әкесімен бірге өткізетін маңызды сәттері мен болашақтағы өміріне қатысты ойлар Самалды көбірек толғандырады.

Самал мен інісі мұндай жағдайда ата-анасының жанынан табылуға барынша тырысады. Кейде өз жоспарларын кейінге қалдырып, ата-анасының жағдайын бірінші орынға қояды. Сонымен қатар ол ата-анасының жасы үлкен болғаны оның болашақта ата-ана болу жасына қатысты көзқарасына әсер еткен. Ол өз тәжірибесінен түйген ойларын ескере отырып, бұған бейжай қарамайтынын айтады.

"Әрине, көзқарасым өзгерді. Баланың есейіп, өз алдына өмір сүре бастаған шағында ата-анасының денсаулығы мен күш-қуаты оған үлкен қолдау болатынын түсіндім. Сондықтан қызымды 23 жасымда дүниеге әкелдім. Болашақта не болатынын ешкім білмейді. Бірақ мүмкіндігім мен денсаулығым жеткенше қызымның жанынан табылып, өміріндегі маңызды кезеңдерін бірге өткеріп, мәселелерін шешуге көмектескім келеді", – дейді Самал.

Самал егер мүмкіндік болғанда, ата-анасының өзін ертерек дүниеге әкелгенін қаламайтынын айтады. Оның ойынша, өмірде әр нәрсенің өз себебі бар. Ол дәл осы ата-ананың баласы болып дүниеге келгенін тағдырының жазуы деп қабылдайды. Сондықтан өткенге өкінішпен қарағаннан гөрі, қазіргі сәттің қадірін білген дұрыс деп есептейді.

Бұдан бөлек, Самал балаға ұзақ жылдар бойы тірек болуға мүмкіндігіңіз жете ме, осыны да ой елегінен өткізген дұрыс деп санайды.

Самал ата-анасының жанында өзін әлі де бала сезінетінін айтады. Кейде ата-ана мен баланың рөлі ауысқандай әсерде болатынын атап өтті.

"Қазір біздің отбасында рөлдер біршама өзгергендей. Кейде өзімді ата-анама да, ініме де жауапты адам ретінде сезінемін. Бұрын олар мені қорғаса, қазір мен олардың жағдайын ойлап, қамқор болуға тырысамын. Кей сәттерде ата-анамның өздері де бала секілді көрінеді. Әрине, отбасындағы осындай тепе-теңдіктің өзгергенін түсінемін. Бірақ өмірдің өз ағысы бар. Қолымыздан келгенше бір-бірімізге сүйеу болуға тырысамыз", – деп тоқталды Самал.

Әлеуметтік желі қолданушылары да бұл мәселеге қатысты пікір білдіріп, кеш немесе ерте ата-ана болудың өзі ата-анамен ұзақ уақыт бірге болуға кепілдік бермейтінін жазған. Кейбірі ата-анасынан ерте айырылғанын айтса, енді бірі адамның өмір сүру ұзақтығы оның жасына ғана емес, денсаулығы мен өмір салтына да байланысты екенін атап өткен.

"Ата-әже рөлі басым болып кететіндей"

Психолог Гүлбанум Мурадуллаеваның айтуынша, жасы үлкен ата-ананың баласы болудың артықшылықтары да, қиындықтары да бар. Бір жағынан, балалар ата-анасының ерте қартаюынан және олардан қатарластарынан бұрын айырылып қалудан қорқады дейді ол.

Маманның сөзінше, жасы үлкен ата-аналар бала тәрбиесінде өмірлік тәжірибесіне сүйеніп, кейбір қателіктерді қайталамауға тырысады. Ол мұны өз мысалымен түсіндірді.

Психолог Гүлбану Мурадуллаева ата-ана болуға қолайлы жас туралы да пікір білдірді. Ол осы сауалға келгенде дефектолог-логопед ретіндегі кәсіби тәжірибесі мен ана, әже ретіндегі өмірлік тәжірибесіне ескере отырып қарайтынын айтады. Маманның сөзінше, баланың денсаулығына ата-анасының жасы мен денсаулық жағдайы да әсер етеді. Сондықтан тым ерте де, тым кеш те ата-ана атану оңтайлы шешім емес.

"Менің ойымша, алғашқы баланы дүниеге әкелуге ең қолайлы кезең 23 пен 33 жас аралығы. Өйткені 23 жасқа дейін адамның физикалық, гормондық және психологиялық тұрғыдан ата-ана болуға толық дайындығы қалыптаса қоймауы мүмкін. Ал 30 жастан кейін гормондық фон өзгереді. Кейінгі жаста ата-ана болуға қатысты психологиялық қорқыныш та пайда болуы мүмкін", – дейді Гүлбанум Мурадуллаева.

Маманның айтуынша, ата-ана болуды жоспарлағанда адамның жасымен қатар физикалық және психологиялық дайындығын да ескеру маңызды. Ал баланың ерте есейіп, ата-анасына қамқоршы болуы мәселесіне қатысты психолог мұның да екі жағы барын айтады. Оның пікірінше, бәрі тепе-теңдікті сақтай білуге байланысты.

"Мұның бәрі өте жеке мәселе. Қазір, XXI ғасырда, біз балаларымызды шамадан тыс қамқорлыққа аламыз. Соның салдарынан отыздан асқан ересек балалардың өзі он сегіз жастағы жастар сияқты әрекет етеді. Қоғамда инфантилизм (адамның жасына сай ересек бола тұра, ойлауында, мінез-құлқында және әрекетінде балаға тән қасиеттердің сақталуы) белең алып бара жатқандай. Кейбір ересек балалар ата-анасына қайта-қайта жалтақтап, өз бетінше шешім қабылдай алмайды", – дейді маман.

Психологтың пайымдауынша, ата-ананың жасы үлкен болуы баланың жас ерекшелігіне сай дамуына мүмкіндік беруі де мүмкін. Ол баланы үнемі бақылауда ұстамай, өздігінен әрекет етуге үйрету маңызды екенін атап өтті.

Ішкі істер министрі Ұлттық ұланның “Бүркіт” жасағының құрамына алғаш рет әйел адамды қабылдады. Қымбат есімді аруымыз бұған дейін SWAT Challenge халықаралық жарысында чемпион атанған “Томирис” тобының мүшесі болған еді. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық-агенттігі хабарлайды.

Қымбаттың бүркеншік атауы – Китана. Ұлттық Ұланның мәліметінше, Китанаға қызығушылық Дубайда өткен жарыста мергендігінен басталған. Мәліметінше, Сымбат та бұл ұсынысқа көп ойланбай, бірден келісім берген.

• Қоян-қолтық ұрыстан алты дүркін Қазақстан чемпионы, әлем чемпионатының күміс және екі қола жүлдегері, әлем кубогы, Еуропа және Азия чемпионаттарының күміс жүлдегері.

• Джиу-джитсудан үш дүркін әлем, Азия чемпионы және екі дүркін Еуропа чемпионы атанған. ММА бойынша Қазақстан және Азия чемпионы, жауынгерлік самбодан ел чемпионы әрі әлем чемпионатының қола жүлдегері.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz)

 Ұлттық ұланның мәліметінше, қазір Қымбатты алдағы уақытта күтіп тұрған сынағы – күрең берет.

“Бұл сынақ жауынгердің дене дайындығын, төзімділігі мен рухының беріктігін талап етеді. Мақсатына жетсе, ол Ұлттық ұлан тарихында күрең беретке қол жеткізген алғашқы қыз жауынгер атанбақ”, – деп жазды Ұлттық ұлан.

Еске сала кетейік, Дубай қаласында әлемнің үздік арнайы бөлімшелерін біріктірген UAE SWAT CHALLENGE-2026 халықаралық турнирі аяқталды. Жарыста еліміздің намысын бес құрама команда қорғады. Нәтижесінде олар Қазақстанның осы турнирге қатысу тарихындағы ең үздік көрсеткіштердің біріне қол жеткізді.

Жаңаөзен қаласында "ҚазМұнайГаз" ҰК АҚ және Samruk-Kazyna Trust қорының қолдауымен орталық қалалық кітапхананың құрылысы аяқталуға таяды. Жалпы ауданы 2 000 шаршы метрді құрайтын кітапхана 100 мыңға дейін кітап қорын сақтауға есептелген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Қоғамдық коммуникация қызметіне сілтеме жасап хабарлайды. 

Мемлекет басшысының кітап оқу мәдениетін дамыту, ұлттың интеллектуалдық әлеуетін арттыру жөніндегі тапсырмалары аясында жүзеге асырылып жатқан жоба тұрғындардың білім алуына және рухани дамуына қолайлы жағдай жасауға бағытталған.

Кітапхана құрамында 80 орындық оқу залы, жеке және топпен жұмыс істеуге арналған коворкинг аймағы мен конференция залы болады. Сонымен қатар кітап қорын жинақтау, өңдеу және цифрландыру бөлімдері қарастырылған.

Құрылыс жұмыстары аяқталуға жақын. Заманауи үлгідегі кітапхананы пайдалануға беру желтоқсан айына жоспарланған. Нысан ашылғаннан кейін қала және ауыл тұрғындары үшін білім алуға, кітап оқуға және шығармашылықпен айналысуға арналған жаңа мәдени-ағарту орталығы қалыптасады.

Алматыда әйелдің "бомба бар" деген хабарламасынан кейін метро станциясының жұмысы тоқтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Алматыда әйел метро қызметкерлеріне "Райымбек батыр" станциясында жарылғыш зат бар екенін айтқан. Осыдан кейін ол бірден ұсталды. Бұл туралы қалалық полиция департаменті хабарлады.

Құқық қорғау органдарының мәліметінше, станцияға тиісті мамандар шақырылып, тексеру жүргізілген. Нәтижесінде жарылғыш құрылғы да, күдікті заттар да табылмаған.

Алдын ала мәлімет бойынша әйел Психикалық денсаулық орталығында есепте тұрады. Қазір оқиғаға қатысты тексеру жүріп жатыр. Оның әрекетіне құқықтық баға беріледі.

Полиция метроның қалыпты режимде жұмыс істеп тұрғанын және жағдай бақылауда екенін мәлімдеді.

Еске салайық, бұған дейін Алматы әуежайында зейнеткердің ұшақ бортында бомба болуы мүмкін деген сәтсіз әзілінен кейін Алматы-Ақтау рейсі екі сағатқа кешіккен еді. Тексеру кезінде жарылғыш зат табылмағанымен, жолаушы ұсақ бұзақылық жасағаны үшін жауапкершілікке тартылған.

Қазақстандықтар жеке басқарушы компанияларға берген зейнетақы жинағын енді үш түрлі инвестициялық стратегияның біріне орналастыра алады. Салымшы зейнетке шығуына қанша уақыт қалғанына және тәуекелге дайындығына қарай консервативті, қалыпты немесе тәуекелі жоғары портфельді таңдайды. Бұған дейін әр басқарушы барлық клиентінің ақшасын бір ортақ портфель арқылы инвестициялайтын. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2026 жылғы 30 қазанда зейнетақы активтерін басқару ережелеріне өзгерістер енгізді. Енді инвестициялық портфельді басқарушылар әр салымшыға үш түрлі портфельге дейін ұсына алады.

Үш портфельдің айырмашылығы қандай?

Жаңа тәртіп бойынша инвестициялық стратегиялар тәуекел деңгейі мен зейнетке дейінгі уақытқа қарай бөлінеді.

Яғни зейнетке шығуына әлі көп уақыт бар адам жинағының бір бөлігін тәуекелі жоғары стратегияға бағыттай алады. Ал зейнет жасы жақындаған сайын қаражаттың сақталуына басымдық беретін консервативті портфельді таңдауға мүмкіндік бар.

Басқарушы шығынды өтеуге міндетті ме?

Әр портфель үшін жеке нарықтық бағдар белгіленеді. Басқарушының нәтижесі Қазақстан және әлемдік нарықтағы акциялар мен облигациялардың жиынтық индексімен салыстырылады. Сонымен қатар әр стратегия үшін ең төменгі кірістілік шегі қарастырылған. Консервативті портфель үшін ол бағдарлық индекстің кірістілігінің кемінде 90%-ы, қалыпты портфель үшін 85%-ы, ал тәуекелі жоғары портфель үшін 80%-ы болуы керек.

Егер белгіленген кезеңнің қорытындысында портфель кірістілігі осы межеден төмен түссе, басқарушы айырманы өз қаражаты есебінен өтеуге міндетті.

Шетел валютасындағы инвестицияларға да шектеу қойылған. Консервативті портфельде олардың үлесі 40%-дан, қалыпты портфельде 70%-дан, ал тәуекелі жоғары портфельде 80%-дан аспауы керек.

Зейнетақы ақшасын бірнеше компанияға бөлуге бола ма?

Салымшылар жинағын бірнеше инвестициялық портфельді басқарушы арасында немесе бір компания ұсынған бірнеше портфельге бөліп орналастыра алады. Мысалы, қаражатының бір бөлігін консервативті, қалғанын қалыпты портфельге беруге болады. Бір басқарушының басқа портфеліне ауысу БЖЗҚ арқылы берілетін өтініш негізінде жылына бір реттен жиі емес жүзеге асырылады.

Егер салымшының жасы таңдаған портфельдің талаптарына сәйкес келмей қалса, БЖЗҚ жинақты сол басқарушының жасына сай келетін портфеліне аударады. Ал ондай портфель болмаса, салымшыға басқа басқарушыны таңдау немесе ақшасын Ұлттық банктің басқаруына қайтару мүмкіндігі беріледі. Маңыздысы, әр портфельдің қаражаты кастодиан-банктегі жеке шотта есепке алынады. Басқарушы әр портфельдің инвестициялық нәтижесіне бөлек жауап береді.

Жеке басқарушылардың қарамағында қанша ақша бар?

Қазір Қазақстанда зейнетақы активтерін алты компания басқарады. Олар – Alatau City Invest, BCC Invest, Halyk Global Markets, Halyk Finance, Centras Securities және Tansar Capital.

2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша осы компаниялардың басқаруындағы зейнетақы активтерінің көлемі 205,8 миллиард теңгеге жеткен. Олардың қызметін 208 мыңнан астам салымшы пайдаланған.

Еске салсақ, 2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтарға зейнетақы жинағының 100 пайызына дейін жеке басқарушы компанияларға беру мүмкіндігі жасалған. Бұған дейін бұл шек 50 пайыз болған. Жаңа қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң күшіне енеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің пікірінше, үш түрлі инвестициялық стратегияның енгізілуі салымшыларға таңдау мүмкіндігін беріп, жеке басқарушылар арасындағы бәсекені күшейтуі керек.

Айта кетейік, бұған дейін сарапшы зейнетақы жинағын қайда қалдырған дұрыс екенін түсіндірді. 

Қазақстанда төртінші мобильді байланыс операторын іске қосу мәселесі әлі талқылау деңгейінде. Бір тарап жаңа ойыншы тарифтерді төмендетіп, бәсекені күшейтуі мүмкін деп есептесе, екінші тарап тағы бір ұлттық желі салу көп қаражатты қажет ететінін айтады. Халықаралық тәжірибеде де екі түрлі мысал бар: кей елдерде операторлар бірігіп, нарықтағы ойыншылар саны азайса, басқа мемлекеттерде жаңа компанияның келуі бағаның төмендеуіне ықпал еткен. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қазақстанның байланыс нарығында қазір кімдер бар?

Қазір Қазақстанда үш инфрақұрылымдық мобильді оператор жұмыс істейді:

• “Мобайл Телеком-Сервис” – Tele2 және Altel брендтері;
• “КаР-Тел” – Beeline және izi брендтері;
• “Кселл” – Kcell және Activ брендтері.

2025 жылдың басында Tele2 мен Altel брендтерімен жұмыс істейтін “Мобайл Телеком-Сервис” компаниясы катарлық Power International Holding компаниясына сатылды. Осылайша, нарықта әртүрлі меншік иесіне тиесілі үш дербес оператор қалыптасты.

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2026 жылдың қаңтар-қыркүйегінде Қазақстандағы байланыс қызметтерінің көлемі 1,18 триллион теңгеден асқан. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда жоғары. Қыркүйек айында ұялы байланыс абоненттерінің саны 28 миллионнан асқан.

Жаңа операторға неге көп инвестиция қажет?

Finprom жүргізген зерттеуге сай, мобильді байланыс нарығына жаңа компанияны қосу үшін оған тек бренд пен тариф әзірлеу жеткіліксіз. Оператор жиілік ресурсын иеленіп, базалық станциялар орнатуы, желінің негізгі жабдықтарын сатып алуы, елді мекендерді интернетпен қамтуы және инфрақұрылымды үнемі жаңартып отыруы керек.

Мұндай жобалардың қымбат екенін 2022 жылғы 5G жиіліктері аукционы да көрсеткен. Сол кезде екі лот бойынша жиіліктерді бөлу нәтижесінде бюджетке 156 миллиард теңгеден астам қаражат түсті. Бұл – тек жиіліктерді пайдалану құны. Ал желіні салу мен дамытуға бөлек инвестиция қажет.

Қазақстан аумағының үлкендігі мен ауылдардағы халық тығыздығының төмендігі де шығынды арттырады. Оператор тек Алматы мен Астана сияқты ірі қалаларда ғана емес, шалғай елді мекендерде, республикалық жолдар мен теміржол бағыттарында да байланыс қамтамасыз етуі керек. Сондықтан төртінші инфрақұрылымдық оператордың келуі нарыққа тағы бір тариф ұсынатын компанияның қосылуы ғана емес, тұтас ұлттық желі салатын жаңа инвестициялық жоба болмақ.

Халықаралық тәжірибе қандай?

Әлемде төрт оператордан үш операторға дейін қысқарған нарықтар бар. Мысалы, АҚШ-та 2020 жылы T-Mobile мен Sprint бірігіп, ұлттық деңгейде үш ірі инфрақұрылымдық оператор қалды. Ұлыбританияда Vodafone мен Three компанияларының бірігуіне де рұқсат берілді. Испанияда Orange пен MásMóvil бірлескен кәсіпорын құрды. Мұндай мәмілелердің негізгі себептерінің бірі – желіні дамытуға кететін шығынды бөлісу және инвестициялық мүмкіндікті арттыру.

GSMA Intelligence зерттеуінде Еуропада үш инфрақұрылымдық операторы бар нарықтарда бір қосылымға шаққандағы инвестиция төрт оператор жұмыс істейтін нарықтармен салыстырғанда орта есеппен 48%-ға жоғары болғаны көрсетілген. Зерттеу авторлары мұны операторлардың ауқымы мен инвестиция салу мүмкіндігі арасындағы байланыспен түсіндіреді.

Алайда бұл барлық елде үш оператор болғаны тиімді дегенді білдірмейді. Нарықтың көлемі, халық тығыздығы, жиілік ресурстары мен реттеу талаптары әр мемлекетте әртүрлі.

Төртінші оператор келсе, тариф арзандай ма?

Жаңа компанияның нарыққа келуі баға бәсекесін күшейтіп, тұтынушыларға тиімді болуы мүмкін. Мұндай жағдайдың халықаралық мысалдары да бар.

Internet Society жариялаған зерттеуде 2008–2022 жылдары 31 елдегі тоғыз жаңа мобильді оператордың нарыққа шығуы қарастырылған. Зерттеу нәтижесі бойынша, жаңа ойыншы келгеннен кейін қолданыстағы операторлардың бір абоненттен түсетін орташа табысы орта есеппен шамамен 19–20%-ға төмендеген. Мысалы, Францияда жаңа оператор нарыққа шыққаннан кейін көрсеткіш 32%-ға, Израильде 32%-ға, Венгрияда 27%-ға азайған. Бұл жаңа ойыншының бәсекені күшейтіп, операторларды тариф пен қызмет көрсету шарттарын қайта қарауға итермелеуі мүмкін екенін көрсетеді.

Бірақ оператор табысының азаюы желіні дамытуға салынатын инвестиция қысқарады деген сөз емес. Оның нақты әсері компаниялардың шығындарына, абоненттер санына және жаңа ойыншының нарықтағы үлесіне байланысты болады.

Төртінші оператордың орнына қандай мүмкіндік бар?

Жаңа ұлттық желі салмай-ақ нарыққа кіруге мүмкіндік беретін модельдердің бірі – виртуалды мобильді оператор. Мұндай компания өзінің толық инфрақұрылымын құрмайды, қолданыстағы операторлардың желісін пайдаланып, абоненттерге өз тарифтері мен қызметтерін ұсына алады.

Қазақстанда виртуалды операторларға рұқсат беру тәртібі бекітілген. Бұл модель жаңа компаниялардың нарыққа кіруіне және тарифтер мен қызметтер бойынша бәсекелес болуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар Қазақстан операторлары ауылдық жерлердегі инфрақұрылымды бірлесіп пайдалану тәжірибесіне ие. Мысалы, “250+” жобасы аясында үш оператор 250-ден 1000 адамға дейін тұратын ауылдарды, автомобиль және теміржол бағыттарын байланыспен қамту үшін желілерін ортақ пайдалану туралы келісім жасаған. Демек, бәсекені күшейту үшін тағы бір толыққанды ұлттық желі салу қажет болмауы мүмкін.

Қазақстанда төртінші оператор қашан пайда болуы мүмкін?

2026 жылғы 15 қыркүйекте Үкіметтегі брифингте Телекоммуникациялар комитетінің төрағасы Дамир Сейсембеков төртінші операторды құру мәселесі әзірге талдау сатысында екенін айтқан. Оның сөзінше, Tele2 компаниясының катарлық инвесторға сатылуынан кейін жасалған үкіметаралық келісімге байланысты 2026 жылдың соңына дейін жаңа операторларға 5G лицензияларын беру шектелген. Ол жаңа оператордың пайда болуы ең алдымен инфрақұрылымды жақсартуға, байланыстың қолжетімділігін арттыруға және тарифтерді төмендетуге ықпал етуі керек екенін атап өтті. Егер мұндай нәтиже болмаса, төртінші оператор құрудың мәні болмайтынын жеткізген.

Айта кетейік, бұған дейін біз неге Қазақстанда iPhone басқа елдерге қарағанда қымбатырақ екенін талқылаған едік.

Әлемдік жұлдызды Қазақстанға шақырудың құны миллиард теңгеге дейін жетеді. Мәселен, Backstreet Boys тобын елге әкелу шығыны 453 миллион теңгеден 1,36 миллиард теңгеге дейін бағаланған. Ал Jennifer Lopez, Kanye West пен Enrique Iglesias секілді әртістердің концертін ұйымдастыру қаншаға түсті? Stan.kz әлемдік жұлдыздарды Қазақстанға шақырудың қаржылық есебін зерттеді.

Әлемдік жұлдызды шақыру қанша тұрады?

2025 жылғы баспасөз кездесуінде First Media Group басқарушы директоры Әлфия Нұрғұмарова Backstreet Boys тобының гонорары 1–3 миллион доллар (шамамен 453 млн – 1 млрд 360 млн теңге) екенін растады. Бұл – әртістердің гонорары, концерттің толық бюджеті емес.

Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерттерін ұйымдастырған First Media Group компаниясы Stan.kz редакциясының ресми сауалына берген жауабында жобалардың нақты бюджетін жарияламады. Компания мұны әртістермен және халықаралық серіктестермен жасалған құпиялылық келісімдерімен түсіндірді. Компанияның айтуынша, концерт құны әртістің танымалдығына, оған деген сұранысқа, көрермен санына, гастроль кестесіне және техникалық талаптарға байланысты. Шетелдік орындаушыларға төленетін салық та жалпы шығынға қосылады.

Ал “Астана Концерт” продюсері Мәлік Хасенов әлемдік жұлдыздардың концерт бюджетінің шамамен 70%-ы әртіс пен оның командасына, тағы 10%-ы техникалық жабдық пен райдерге жұмсалатынын айтқан. Қалған бөлігі салықтар мен ұйымдастыру шығындарына кетеді. Хасенов ұйымдастырушының табысын жалпы бюджеттің 3–5%-ы шамасында бағалайды. Оның есебінше, топтың концерті шығынсыз болуы үшін билеттердің шамамен 81%-ы сатылуы керек. Бұл – продюсердің тәжірибесіне негізделген есеп, барлық концертке ортақ көрсеткіш емес. Продюсердің айтуынша, Jennifer Lopez-тің гонорары 2012 жылдан бері шамамен 1,8 есе өскен. Алайда әншінің нақты гонорары келісімшарттағы құпиялылыққа байланысты жарияланбайды.

Басқа елдерде әлемдік жұлдыздарға қанша төлейді?

Әлемдік әртістердің гонорары туралы ашық келісімшарттар сирек кездеседі. Соның бір мысалы – Enrique Iglesias-тің 2015 жылы АҚШ-тың Мак-Аллен қаласында өткен концерті. Creative Artists Agency мен қала арасындағы келісімшартта әншіге бір сағаттық өнер көрсетуі үшін 485 мың доллар (220 млн теңге) кепілдендірілген төлем қарастырылған. Бұдан бөлек, қала әкімшілігі әртісті Мексикадан чартерлік рейспен жеткізу, жердегі көлік және екі түнге арналған 24 қонақүй бөлмесін төлеу міндетін алған. Жергілікті дыбыс пен жарық жабдықтарын да ұйымдастырушы қамтамасыз еткен. Демек, 485 мың доллар – концерттің толық бюджеті емес, орындаушыға келісілген төлем ғана.

Ал Backstreet Boys тобына қатысты АҚШ-та жұмыс істейтін Celebrity Talent International booking агенттігінің ашық профилінде бастапқы шақыру ақысы 2–2,5 миллион доллар (907 млн – 1 млрд 134 млн теңге) деп көрсетілген. Агенттік бұл нақты келісімшарт сомасы емес, бұрынғы тәжірибеге негізделген бағалау екенін ескертеді. Әртістің командасы, техникасы мен жол шығындары бұл сомаға кірмеуі мүмкін.

Бұл мысалдар әлемдік жұлдызды шақыру құны концерттің форматына, өтетін орнына және ұйымдастыру шарттарына қарай өзгеретінін көрсетеді. Сондықтан басқа елдегі гонорарды Қазақстандағы концерттің нақты бюджетімен салыстыруға келмейді.

Бір концерттің бюджетіне не кіреді?

Әлемдік жұлдыздың концертін өткізу үшін тек гонорар төлеу жеткіліксіз. Ұйымдастырушылар әртіс пен оның командасының жолы мен қонақүйін, сахна құрылысын, дыбыс пен жарық жүйесін, техникалық жабдықты, күзет пен медицина қызметін де қамтамасыз етеді.

Мұндай шараның ауқымын 2026 жылғы 15 тамызда Алматыда өткен Ye концерті көрсетеді. Алматы әкімдігінің мәліметінше, концертке дайындық бір айға созылған. Сахна мен техникалық жабдықтарды орнатуға бес күн кеткен. Қажетті техника 1 жүк ұшағымен және 7 еурофурамен жеткізілген. Қосымша жабдық Алматы, Астана және Мәскеуден әкелінген. Әртістің командасына арнап 17 шатыр мен 8 киім ауыстыратын бөлме дайындалған. Ал концерт күні стадионда қауіпсіздік, полиция, медицина, техника және қызмет көрсету салаларын қосқанда 4 400-ден астам адам жұмыс істеген.

First Media Group компаниясы Stan.kz редакциясының ресми сауалына берген жауабында концерттердің нақты бюджетін жариялаудан бас тартты. Компания мұны әртістермен және халықаралық серіктестермен жасалған келісімшарттардағы құпиялылық талаптарымен түсіндірді.

“Әрбір келісімшартта құпия ақпаратты жария етпеу жөніндегі қатаң міндеттемелер қарастырылған. Бұл талаптар жобалардың жалпы бюджеті, жекелеген шығыс баптарының сомалары мен пайыздық арақатынасы сияқты қаржылық ақпаратты жария етуге жол бермейді”, – делінген компанияның жауабында.

Қазақстанда концерт өткізу неге қымбат?

First Media Group өкілдері Қазақстанның негізгі гастроль бағыттарынан қашық орналасуы тасымал шығындарына әсер ететінін атап өтті.

“Іс жүзінде Қазақстандағы бір концертті өткізуге қажетті логистикалық шығындар мен уақыт ресурстары кейбір жағдайларда Еуропада бірден бірнеше концерт ұйымдастыруға кететін шығындармен шамалас болуы мүмкін”, – делінген компания жауабында.

“Астана Концерт” продюсері Мәлік Хасеновтың сөзінше, үлкен концерттерге екі техникалық топ жұмылдырылады. Бірінші топ сахнаны орнату үшін концертке 10 күн қалғанда келеді. Жұмысы аяқталған соң келесі қалаға аттанып, концерт күні екінші топ жұмыс істейді. Яғни бір кештік шоудың артында ұзақ дайындық, техниканы тасымалдау және бірнеше мамандар тобының еңбегі бар.

Қазақстанға келген әлемдік жұлдыздар қанша көрермен жинады?

2025 жылы Қазақстанда Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерт берді. Jennifer Lopez 1 тамызда Астанада, 10 тамызда Алматыда өнер көрсетті. Ал Backstreet Boys 19 қыркүйекте Алматыда, 21 қыркүйекте Астанада сахнаға шықты.

Алматы әкімдігінің мәліметінше, Jennifer Lopez-тің концертіне 27 мың адам жиналған. Оның шамамен 7 мыңы 35 елден келген турист. Билет бағасы 40–180 мың теңге аралығында болды.

Астана әкімдігінің дерегіне сәйкес, Backstreet Boys концертіне 45 елден 12 мыңнан астам турист келген. Продюсер Мәлік Хасеновтың айтуынша, елордадағы шоуды жалпы 27 мыңнан астам адам тамашалаған. Ол сондай-ақ Jennifer Lopez-тің Астанадағы концерті әншінің гастрольдік турындағы 18 қаланың ішінде алғашқы болып аншлаг жинағанын айтқан.

2026 жылғы 15 тамызда Алматыда Ye концерті өтті. Қала туризм басқармасының басшысы Ғалия Тоқсейітованың мәліметінше, стадионға 31 мың көрермен жиналып, 50-ден астам елден 7 700-ге жуық турист келген. Олардың шамамен 2 мыңы концерт үшін арнайы келген шетелдік жанкүйерлер.

Ал қыркүйекте Enrique Iglesias Астана мен Алматыда концерт берді. Freedom Ticketon платформасындағы мәлімет бойынша, екі қалада да билеттер 45 мың теңгеден басталған.

Концерт ұйымдастырушылары ақшаны қайдан табады?

First Media Group мәліметінше, концерттің негізгі кірісі – билет сатылымы. Демеушілік пен серіктестік келісімдер ұйымдастыру шығындарының бір бөлігін жабуға көмектеседі, бірақ компания үшін жеке пайда көзі саналмайды. Ал VIP аймақтар қызмет көрсету инфрақұрылымының бөлігі ретінде қарастырылады.

Мәлік Хасенов топ әртістерінің концертінде шығынды жабу үшін билеттердің шамамен 81%-ы сатылуы керек деп есептейді. Ал First Media Group-тың түсіндіруінше, залалсыздық нүктесіне жетудің бірыңғай пайызы жоқ: ол әр концерттің бюджеті мен билет сатылымына қарай жеке есептеледі.

Әлемдік жұлдыздар концерті қала экономикасына қанша табыс әкеледі?

Концерттен түсетін қаржы тек ұйымдастырушының табысымен шектелмейді. Шетелден келген көрермендер қонақүйге орналасып, мейрамханаға барады, көлік қызметін пайдаланады. Соның нәтижесінде қаладағы қызмет көрсету салаларының айналымы артады.

Алматы әкімдігінің Jennifer Lopez концертіне қатысты есебіне сәйкес, шетелдік туристер қалада 5 миллиард теңгеден астам қаражат жұмсаған. Олар Алматыда орта есеппен 3,5 күн болып, күніне шамамен 440 доллар (199 мың теңге) шығынданған. Концерт күні стадиондағы фуд-корттың түсімі 15 миллион теңгеге жеткен. Ал көрермендердің жалпы шығыны мен жанама түсімдерді қосқандағы қала экономикасына әсері 10 миллиард теңгеден асқан. Әкімдік бюджетке түсетін салықты шамамен 600 миллион теңгеге бағалаған.

Бұл сомалар ұйымдастырушының табысы емес, қала экономикасына түскен қаражатты көрсетеді.

Алматы қаласы туризм басқармасының басшысы Ғалия Тоқсейітованың мәліметінше, 2026 жылғы 15 тамызда өткен Ye концертінен кейін туристер ағынының экономикалық әсері шамамен 5 миллиард теңге болған. 13–16 тамыз аралығында қаладағы қонақүйлер мен өзге орналастыру орындарының орташа жүктемесі 98%-ға жеткен.

Қазақстан Ұлттық банкінің 2025 жылғы есебінде Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерттерінің қоғамдық тамақтану саласына әсері де бағаланған. Зерттеу бойынша, концерттер өткен кезеңде мейрамхана мен дәмхана қызметтерінің көлемі 5–11%-ға артқан. Астанадағы өсім 8,4% болған. Дегенмен Ұлттық банк Backstreet Boys концерті кезінде елордада Astana Finance Days шарасы да өткенін ескерткен. Сондықтан өсімге бірнеше іс-шара қатар әсер етуі мүмкін. Ал концерттердің бөлшек саудаға ықпалы айтарлықтай болмаған.

Қазақстан әлемдік жұлдыздар үшін тұрақты нарық бола ала ма?

Қазақстандағы концерт индустриясының көлемі өсіп келеді. Finprom дерегінше, 2025 жылы концерттік қызметтер көлемі 48,1 миллиард теңгеге жетіп, бір жылда 17,8%-ға артқан. Жыл ішінде 7,8 мың концерт өткізілген. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы 1 қаңтарда елде 67 концерттік ұйым жұмыс істеген. Бұл көрсеткіштерге әлемдік жұлдыздардың ғана емес, барлық концерттік іс-шаралардың қызметі кіреді.

Алайда шетелдік әртістерді жиі шақыру нарықтың мүмкіндігіне байланысты. Продюсер Мәлік Хасеновтың пікірінше, Қазақстан әзірге жылына төрт-бес ірі концертті ғана көтере алады. Себебі мұндай жобаларға миллиондаған доллар жұмсалады. Алғашқы үш концерт сәтті өткенімен, төртіншісі шығын әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда ұйымдастырушы бұрынғы жобалардан тапқан табысынан да айырылуы ықтимал.

Freedom Ticketon бақылау кеңесінің мүшесі, Freedom Holding Corp. стратегиялық кеңесшісі Виктория Торгунакова 2025 жылғы төрт стадиондық концертке сұраныстың жоғары болуын нарықта әлемдік жұлдыздарға деген қызығушылықтың ұзақ уақыт бойы жиналуымен түсіндірген. Оның айтуынша, бұл сұраныс тұрақты түрде қайталанады деген сөз емес: нарық сыйымдылығы артпаған, ал халықтың сатып алу қабілеті төмендеген.

Осылайша, әлемдік жұлдыздарды шақыру тек әртістің гонорарына емес, логистика, техника, сахна құрылысы, салық пен ұйымдастыру шығындарына да байланысты. First Media Group нақты концерттердің бюджетін жарияламағандықтан, Қазақстандағы мұндай жобалардың толық құнын дәл анықтау мүмкін емес. Ал ұйымдастырушының табысы мен концерттің қала экономикасына әсері – бір-бірінен бөлек көрсеткіштер.

Айта кетейік, бұған дейін Канье Уэсттің концерті ұйымдастырушыларды шығынға ұшыратқан.

Қазақстандағы ең ірі 20 коммерциялық жылжымайтын мүлік иесіне тиесілі сауда орталықтары мен бизнес-орталықтар жылына шамамен 249,8 миллиард теңге түсім әкеледі. Олардың иелігінде Алматы, Астана және Шымкент қалаларындағы 72 нысан бар. Жалпы коммерциялық алаңы 1,5 миллион шаршы метрге жетеді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Коммерциялық жылжымайтын мүлік кімдердің қолында?

Forbes Kazakhstan рейтингіне сауда орталықтары, сауда-ойын-сауық орталықтары және бизнес-орталықтардың иелері енген. Тізімдегі нысандардың 39-ы бизнес-орталық, 33-і сауда және сауда-ойын-сауық орталығы.

Нысандардың басым бөлігі Алматыда орналасқан. Қалада 46 нысан бар. Астанада – 24, Шымкентте – 2 нысан.

Жалпы коммерциялық алаңның 73,2% Алматыға тиесілі. Бұл қаладағы нысандардың есептік алаңы 1,1 миллион шаршы метрден асады. Астанадағы көрсеткіш – 372,5 мың, Шымкентте – 31,4 мың шаршы метр.

Рейтингте кімдер көш бастады?

Ең ірі коммерциялық нысандардан түсетін болжамды табыс бойынша бірінші орында кәсіпкер Нұрлан Смағұлов тұр. Оның иелігіндегі MEGA сауда орталықтарының жылдық болжамды түсімі 70 миллиард теңге деп бағаланған. Олардың қатарында Алматыдағы MEGA Alma-Ata, MEGA Park және Астанадағы MEGA Silk Way бар.

Екінші орында Тимур Құлыбаев тұр. Оған тиесілі Mercury Properties компаниясының нысандарынан түсетін болжамды табыс 42,96 миллиард теңге. Компанияның портфелінде сауда орталықтары мен бизнес-орталықтар бар.

Үшінші орында 30,25 миллиард теңге көрсеткішімен Серік Төлбасы орналасқан. Оның активтерінің қатарында Алматыдағы Dostyk Plaza, Астанадағы “Еуразия” және Шымкенттегі Shymkent Plaza сауда орталықтары бар.

Алғашқы бестікті 16,2 миллиард теңге болжамды түсіммен Болат Өтемұратов және 11,73 миллиард теңгемен Мұқашевтар отбасы түйіндейді. Өтемұратовтың активтеріне Talan Towers және Алматыдағы бірнеше бизнес-орталық, ал Мұқашевтар отбасына Aport Mall West пен Aport Mall East сауда орталықтары кіреді.

Рейтингтің алғашқы ондығына сондай-ақ Белoвичтер отбасы, Сержан Жұмаш, Қайрат Боранбаев, Айдан Сүлейменова және Ғабит Бейсенбаев енген.

Ең ірі 20 меншік иесінің болжамды табысы

Рейтингке енген кәсіпкерлер мен отбасылардың коммерциялық нысандарынан түсетін жылдық болжамды табысы мынадай:

Сауда орталықтары бизнес-орталықтардан көбірек табыс әкеледі

Зерттеудегі жалпы болжамды түсімнің 184,6 миллиард теңгесі немесе 73,9% сауда және сауда-ойын-сауық орталықтарына тиесілі. Ал бизнес-орталықтардан түсетін табыс 65,2 миллиард теңге деп бағаланған.

Бір сауда орталығының 2025 жылғы орташа болжамды түсімі 6,3 миллиард теңге болса, бір бизнес-орталықтікі – 1,8 миллиард теңге.

Қалалар бойынша алғанда, Алматыдағы нысандардың болжамды түсімі 169,1 миллиард теңгеге жетеді. Бұл жалпы соманың 67,7%. Астанадағы нысандар 73,8 миллиард теңге, ал Шымкенттегілері 6,9 миллиард теңге түсім әкеледі деп бағаланған.

Айта кетейік, бұған дейін біз еліміздегі ТОП-10 ең қымбат қонақүйлер рейтингін жасаған едік.

Шымкентте бірінші сынып оқушысына сексуалдық сипатта тиісіп, сотталған 36 жастағы мұғалім 200 сағат қоғамдық жұмысқа тартылатын болды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК телеарнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Ақпан айында жекеменшік мектептің бірінші сыныбында оқитын қыз мектепте цифрлық сауаттылық пәнінен сабақ беретін мұғалімінің тиіскенін ата-анасына айтып берген.

Шошыған ата-анасы тексерген кезде, тіпті мектептегі бейнебақылау камерасына да түскені анықталған. 

Осыдан кейін педагог жас балаларды азғындату дерегімен жазаға тартылғанымен, оны қайта қаратып, жазасы жеңілдеу сексуалды сипаттағы тиісу әрекеті бабына ауыстырылған. 

Енді қоғамдық жұмысқа жегілетін педагог 3 миллион теңге моральдық, тағы 3 миллион теңге материалдық шығынды өтеп беруге тиіс.

Еске салайық, осы оқиға туралы Stan.kz ақпарат агенттігі бұған дейін 12 қазанда жазған еді. Сол кезде Шымкенттегі жекеменшік мектепте 1-сынып оқушысына жыныстық сипаттағы әрекет жасаған 36 жастағы информатика мұғалімінің ісі сотқа жеткені хабарланған. Сыныптағы бейнебақылау камерасына түсіп қалған оқиғаға байланысты баланың анасы полицияға арызданған. Алайда тергеу мұғалімнің әрекетін Қылмыстық кодекстің 121-1-бабы ("16 жасқа толмаған балаға сексуалдық сипаттағы тиісу") бойынша саралаған. Бұл бап бойынша қамауға алу жазасы қолданылмайтындықтан, мұғалім қоғамдық немесе түзеу жұмыстарына тартылуы мүмкін екені айтылған. Сонымен қатар сот істі ауыр баппен қайта саралау мәселесін көтергенімен, апелляциялық сот бұл шешімнің күшін жойған.

Қазақстанда алимент өндіру мәселесі сот шешімімен аяқталмайды. Кейбір ата-ана баласына тиесілі қаражатты толық төлеудің орнына ресми табысын аз көрсетуге, жалақысының бір бөлігін қолма-қол алуға немесе жұмысын басқа адамның атына рәсімдеуге тырысады. Ал кей жағдайда сот шешімі болғанымен, алимент өндірудің өзі бірнеше жылға созылады. Мұндай әрекеттерді анықтау қаншалықты қиын? Алимент алатын аналар бұрынғы жұбайының нақты табысын қалай тексере алады? Сот орындаушысы қандай мәліметтерді сұратуға құқылы және міндетін орындамаса, қандай жауапкершілікке тартылады? Stan.kz тілшісі мәселені зерттеді.

"Он жыл бойы баласына бір тиын да бермеген"

Желі қолданушысы бұрынғы күйеуімен ажырасқанына он жыл болғанын, осы уақыт ішінде ұлына алимент төлемегенін айтады. Анасының сөзінше, баланың әкесі екінші рет отбасын құрғанымен, алғашқы некесінен туған ұлының алдындағы жауапкершілігін орындамай жүр. Оның үстіне, баланың аутизмі бар, сондықтан ерекше күтімді қажет етеді.

"Ұлымның аутизмі бар. Әкесімен ажырасқанымызға он жыл болды. Осы уақыт ішінде баласына бір тиын да берген емес. Себебі жұмыс істемейді. Ұлымның әкесі екінші рет үйленген. Енді екінші отбасын асырауы керек қой. Бірақ бірінші отбасындағы баласына алимент төлемеу үшін әдейі жұмысқа шықпай отыр екен. Оған қанша рет хабарластым. Баласының жағдайын айтып, көмек сұрадым. Сонда: “Ең бастысы, сен менен ақша алмасаң болды, маған сол жеткілікті”, – деді. Баласына деген жауапкершіліктен осылай қашып отыр. Қазір ұлыма алимент бойынша жиналған қарызы шаш етектен.  Прокуратураға да бардым, eOtinish арқылы да өтініш жаздым, бірақ ешкім қимылдайтын түрі жоқ. Сот орындаушысы қазір ісімді қарамайды. Қолымнан келгеннің бәрін жасадым. Енді: “Алматыда жүрген күйеуіңді қай жерінен іздеймін?” – дейді. Сот орындаушылар палатасына да бардым. Ондағылар да: “Іште сен сияқты қаншама әйел жүр. Бәрібір өндіре алмайсың”, – деп ашық айтты.  Он жыл бойы баласының қажетіне бір тиын шығармаған адамның істеп отырғаны – осы", – дейді ашынған ана.

"Бір жылда банк шотына әртүрлі адамдардан 59 миллион теңге табыс түскен"

Алимент мөлшерін қайта қаратуға мәжбүр болған тағы бір әйел бұрынғы күйеуінің табысын әдейі төмен көрсеткенін айтады. Оның сөзінше, заңгердің көмегімен жүргізілген тексеру барысында ер адамның бір жыл ішінде банк шотына түрлі адамдардан 59 миллион теңге түскені анықталған.

"Қызымның әкесімен ортақ екі қызымыз бар. Ол видеограф болып жұмыс істейді. Тойлар мен сұхбаттарды түсіреді, арасында кино да түсіріп тұрады. Ажырасқалы бері екі баласына 30 мың теңгедей төлеп келді. Биыл үлкен қызымды байқауларға қатыстыру керек болып, әкесінен қосымша ақша сұрадым. Шыны керек, жылдар бойы ештеңе сұрамағандықтан беретін шығар деп ойладым. Алайда ол 5 мың теңге де бере алмайтынын айтты. Осыдан кейін ашуланып, бір жағы қыздарыма жаным ашып, білікті заңгер жалдадым. Оның банктік шоттары мен мүлкіне тексеру жүргіздік. Нәтижесінде бір жыл ішінде шотына әртүрлі адамдардан 59 миллион теңге түскені анықталды. Үй мен жеке көлік те алған екен. Жеке кәсіпкерлігін де анасының атына тіркеп қойыпты. Сонша жыл бойы бұған мән бермегеніме таңғаламын. Сот бұрынғы жолдасымның табысының тұрақты екенін, Алматы қаласындағы мүліктерін ескеріп, екі қызымызға ай сайын 510 мың теңге көлемінде алимент тағайындады. Қыздар, міндетті түрде шоттарына тексеру жүргізіңіздер", – деп жазған желі қолданушысы.

"Айына 1,5 миллион теңге табады, бірақ қызына 68 мың теңге ғана төлейді"

Тағы бір желі қолданушысының айтуынша, бұрынғы жұбайының айлық табысы 1,5 миллион теңге болғанымен, ресми құжаттарда жалақысы 200 мың теңгеден сәл асатын мөлшерде көрсетілген. Соның салдарынан қызына ай сайын небәрі 68 мың теңге алимент төленеді.

"Қызымның әкесі Кентау қаласындағы екі медициналық мекемеде хирург болып жұмыс істейді. Он жылдық еңбек өтілі бар. Жарты жыл бұрын ғана ай сайын қолына 1,5 миллион теңге жалақы алатын. Бұдан бөлек, қосымша кәсібі де бар. Балаларды сүндетке отырғызады, өт шаю қызметін көрсетеді. Алматы қаласында үш бөлмелі пәтері де бар. Алайда ол белгісіз ЖШС-ға тіркеліп, ресми жалақысын 200 мың теңгеден сәл асатын мөлшерде көрсеткен. Оның басқа балалары жоқ. Сот отырысы өтті. Сот 68 мың теңгені бір балаға жеткілікті деп есептеген болуы керек. Ақырында осындай шешім шығарды. Өзі сотқа екі қорғаушысымен қатысты. Қорғаушылардың сотқа қатысуының өзі кемінде 300 мың теңге тұратын шығар. Сонда адвокаттарға ақша төлеуге дайын, бірақ өз баласына келгенде қаражат таба алмай ма? Әкесі балқып-шалқып өмір сүріп жатқанда, бір балаға 68 мың теңге жетеді деп есептей ме? Әділеттілік қайда?" – дейді ашынған ана.

Қазақстанда алимент мөлшері қалай есептеледі?

"Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 139-бабына сәйкес, сот шешімі бойынша алимент мөлшері ата-ананың табысына қарай есептеледі:

• Бір балаға – табыстың төрттен бірі;
• Екі балаға – табыстың үштен бірі;
• Үш және одан көп балаға – табыстың жартысы.

Бұл ретте алимент ұсталатын табыс пен заңда көзделген міндетті ұсталымдар ескеріледі.

Әкелер табысын жасырудың қандай жолдарын пайдаланады?

Заңгер Алмас Беріковтың айтуынша, алимент төлеушілердің табысын толық көрсетпеуіне байланысты бірнеше жағдай кездеседі.

1. "Жасырын жалақы": бір бөлігі ресми, қалғаны қолма-қол

Қызметкер еңбек шарты бойынша 150-200 мың теңге алатын болып рәсімделгенімен, іс жүзінде 450–500 мың теңге табуы мүмкін. Қалған ақша қолма-қол беріледі.

Мұндай тәсіл жұмыс берушіге де тиімді болуы мүмкін. Себебі қызметкердің ресми жалақысы неғұрлым төмен көрсетілсе, жұмыс беруші соғұрлым аз міндетті зейнетақы жарнасын, әлеуметтік аударымдар мен медициналық сақтандыру жарналарын аударады. Яғни еңбекақының ресми көрсетілмеген бөлігіне байланысты жұмыс берушінің еңбекке ақы төлеуге жұмсайтын жалпы шығыны да азаяды. Бұдан бөлек, жалақы қоры төмен көрсетілгендіктен, жұмыс берушінің салықтық және әлеуметтік төлемдер бойынша міндеттемелері де азаюы мүмкін.

2. Жұмысты басқа адамның атына рәсімдеу

Азамат іс жүзінде бір кәсіпорында жұмыс істеп, ресми құжаттарда туысының немесе танысының аты көрсетілуі мүмкін. Кей жағдайда еңбек шарты да басқа адамның атына рәсімделеді.

Мұндайда алимент төлеушінің нақты еңбек қатынасын анықтау күрделене түседі. Оның жұмыс орнын, атқаратын міндеттерін және жалақының кімге төленетінін қосымша тексеру қажет.

3. Жалақыны қолма-қол алу

Кейбір әкелер алимент мөлшерін азайтып көрсету мақсатында қысқа мерзімді қызмет көрсетсе, аударым немесе қолма-қол төлем қабылдайды. Оның суммасы жоғары болғанымен, сот орындаушысының нақты тексеруінсіз табысты анықтау мүмкін емес.  

4. Кәсіпкерлік кірісті толық көрсетпеу

Жеке кәсіпкерлікпен айналысатын азаматтың бірнеше табыс көзі болуы мүмкін. Алайда оның есептілігінде кірістің бір бөлігі ғана көрсетілуі ықтимал.

Бұл жерде кәсіпкерлік айналым мен таза пайданы ажырату қажет. Шотқа түскен барлық қаражат кәсіпкердің жеке табысы болып саналмайды. Шығындар, салықтар және өзге міндетті төлемдер де ескеріледі.

Жасырын жалақыны қалай дәлелдеуге болады?

Егер жұмыс беруші қызметкердің жалақысының бір бөлігін қолма-қол төлесе, мұны дәлелдеу үшін бірнеше дереккөзді қатар қарастыру қажет.

ҚР Еңбек кодексінің 113-бабына сәйкес, жұмыс беруші қызметкерге ай сайын жалақысының құрамдас бөліктері, ұсталымдар мен төленуге тиісті жалпы сома туралы ақпарат беруге міндетті.

Сондықтан ресми есепте көрсетілген жалақы мен нақты төленген қаражат арасында айырмашылық болса, мынадай дәлелдер маңызды болуы мүмкін:

• Еңбек шарты мен оған жасалған қосымша келісімдер;
• Жалақы есептеу ведомостары және бухгалтерлік құжаттар;
• Банк аударымдары мен төлемдердің мақсаты;
• Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы хат-хабарлар;
• Қолма-қол ақша алғанын растайтын қолхаттар;
• Жалақы мөлшерін білетін куәлардың айғақтары;
• Зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар туралы мәліметтер.

Бұларды анықтау сот орындаушының немесе заңгердің міндетінде. 

Сот орындаушысы борышкердің табысы мен банк шоттарын қалай тексереді?

"Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" заңның 126-бабына сәйкес, сот орындаушысы атқарушылық құжатты орындау үшін қажетті ақпаратты мемлекеттік органдардан, ұйымдардан және өзге де тұлғалардан сұратуға құқылы.

• Біріншіден, банктерге сұрау салу арқылы борышкердің банктік шоттарының бар-жоғын және олардағы ақша қаражатын анықтауға болады. Заңда көзделген тәртіп пен қажетті санкциялар сақталған жағдайда, шоттардағы ақша қозғалысы туралы мәліметтер де сұратылады. 
• Екіншіден, мемлекеттік кірістер органдарынан борышкердің жеке кәсіпкер ретінде тіркелген-тіркелмегенін, салық есептілігін және ресми көрсетілген кәсіпкерлік кірістерін анықтау үшін ақпарат сұратылады.
• Үшіншіден, мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы зейнетақы жарналары, әлеуметтік аударымдар, ресми жұмыс орны, жылжымайтын мүлік пен көлік туралы мәліметтер тексеріледі.
• Төртіншіден, жұмыс берушіге сұрау жіберіледі. Заңның 100-бабына сәйкес, борышкерге табыс төлейтін ұйымдар мен тұлғалар оның табысы және алимент бойынша ұсталған қаражат туралы ақпарат беруге міндетті.
• Сонымен қатар борышкер интернет-платформалар арқылы табыс тапса, оның платформалық жұмыстан түсетін кірістерін де анықтау мәселесі қарастырылған.

Сот орындаушысы алимент төлеушіні қаншалықты тексеруге міндетті?

Алимент өндіру туралы атқарушылық іс жүргізу басталғаннан кейін сот орындаушысы борышкердің жұмыс орнын, табысын және мүлкін анықтауға тиіс.

Оның міндетіне борышкердің ресми кірістерін тексеру, берешегін есептеу, банктік шоттары мен мүлкіне қатысты шаралар қабылдау және алименттің уақытылы аударылуын бақылау кіреді.

Алимент бойынша берешек тоқсан сайын есептеледі. Егер борышкер жұмыс істемесе немесе оның жалақысы мен өзге кірісін растайтын құжаттар болмаса, берешек Қазақстандағы орташа айлық жалақы мөлшеріне сүйене отырып есептеледі. Ал Қазақстандағы орташа айлық жалақы 2026 жылдың екінші тоқсанының қорытындысы бойынша 486 388 теңге. Демек бір балаға 117 097 тг өндірілуі керек.

Борышкер ресми түрде жұмыссыз болып көрінгенімен, оның алимент төлеу міндеті тоқтамайды.

Егер алимент үш ай бойы жалақыдан немесе өзге кірістерден өндірілмесе, сот орындаушысы берешекті айқындау және мәжбүрлеп орындату шараларын қабылдауы керек. Қажет болған жағдайда борышкердің мүлкіне қатысты шектеулер қойылып, елден шығуына уақытша тыйым салу және әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік мәселесін қарау шаралары қолданылуы мүмкін.

Сот орындаушысы екі жыл бойы алимент өндірмесе, қандай жауапкершілікке тартылады?

Егер сот орындаушысы екі жыл бойы алимент өндіру бойынша нақты шаралар қабылдамаса, оның әрекетсіздігіне құқықтық баға беріледі. Алайда алименттің өндірілмеуі автоматты түрде сот орындаушысы заң бұзды дегенді білдірмейді. Оның атқарушылық іс жүргізу барысында қандай әрекеттер жасағаны, қандай сұраулар жібергені және қандай шешімдер қабылдағаны тексерілуі керек.

Егер жеке сот орындаушысы өз міндеттерін тиісінше орындамағаны анықталса, оған тәртіптік жауапкершілік қолданылады. Оның ішінде ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс сияқты шаралар қарастырылған. Заң бұзушылықтың сипатына қарай лицензиясына қатысты мәселе де көтеріледі.

Егер оның заңсыз әрекеті немесе әрекетсіздігі салдарынан нақты материалдық залал келсе, оны өтеу мәселесі де заң аясында қаралады. Ал қылмыстық жауапкершілік тек қылмыс құрамының белгілері анықталған жағдайда туындайды.

Сот орындаушысының әрекетіне немесе әрекетсіздігіне заңның 127-бабына сәйкес шағымдануға болады.

Алимент өндіре алмай жүрген ана мынадай қадамдар жасай алады:

Мұнда шағымдану мерзімін ескеру маңызды. Сот орындаушысының нақты әрекеті немесе әрекетсіздігі белгілі болған күннен бастап заңда белгіленген мерзімде шағым беру қажет.

Сондықтан екі жыл бойы алимент өндірілмеген жағдайда барлық кезеңді қамтитын атқарушылық іс материалдарын алып, сот орындаушысының әрбір әрекетіне немесе әрекетсіздігіне құқықтық баға берген дұрыс, дейді заңгер Алмас Беріков.

Алиментті тұрақты сомамен өндіріп алуға бола ма?

Егер борышкердің табысы тұрақсыз болса, әр айда өзгеріп отырса немесе оның бір бөлігін заттай алса, алиментті тек жалақының үлесімен есептеу тиімсіз болуы мүмкін.

Осы жағдайда "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 141-бабы қолданылады. Заңға сәйкес, сот алиментті тұрақты ақша сомасында немесе табыстың белгілі бір үлесімен бірге тұрақты сомада өндіріп алуға құқылы.

Мысалы, әкенің табысы маусымға қарай өзгеріп отырады немесе ол жеке кәсіпкер ретінде жұмыс істейді делік. Мұндай жағдайда сот баланың бұрынғы қамтамасыз етілу деңгейін, ата-аналардың материалдық және отбасылық жағдайын ескеріп, тұрақты төлем белгілеуі мүмкін.

"Алиментті тұрақты сомада белгілеудегі негізгі мақсат – баланың бұрынғы материалдық жағдайын мүмкіндігінше сақтау. Алайда әкенің табысы жоғары болғаны ғана тұрақты мөлшерде алимент тағайындауға негіз болмайды. Сот табысқа үлес ретінде алимент өндіру баланың немесе тараптардың бірінің мүддесін елеулі түрде бұзатынын анықтауы керек", – дейді заңгер.

Демек, алиментті тұрақты сомада өндіріп алу үшін баланың ай сайынғы шығындарын, әкесінің табыс көздерін және отбасылық жағдайын растайтын дәлелдерді ұсыну маңызды.

Басқа елдерде алимент төлеуден жалтарғандарға қандай шара қолданылады?

1. Аустралия: алимент қарызы болса, шетелге шығуына тыйым салынады

Аустралияда алимент төлеуден жүйелі түрде жалтарған адамның шетелге шығуына арнайы тыйым салынады. Ол үшін сот шешімі міндетті емес. Мемлекеттік Services Australia мекемесі борышкер қарызын өтемесе немесе төлеу туралы келісімге келмесе, Departure Prohibition Order шығара алады.

Сонымен қатар алимент қарызы жалақыдан, банк шотынан және басқа кірістерден өндіріліп алынады. Егер өзге тәсілдер нәтиже бермесе, борышкердің мүлкіне қатысты сот арқылы шара қолдануға болады.

2. Германия: мемлекет баланы алиментсіз қалдырмайды

Германияда екінші ата-ана алимент төлемесе, мемлекет балаға Unterhaltsvorschuss деп аталатын арнайы қаржылай көмек береді. Бұл төлем бала 18 жасқа толғанға дейін белгілі талаптармен тағайындалады.

Маңыздысы – мемлекет берген ақшаны борышкерден кейін қайтарып алуға құқылы. Ол үшін оның жұмыс берушісінен, салық органдарынан және басқа мекемелерден табысы туралы ақпарат сұратылады. Қажет болса, берешек сот арқылы өндіріліп алынады.

3. Канада: төлқұжат пен жүргізуші куәлігінен айырылады

Канадада алимент бойынша үш немесе одан көп төлемді өткізіп алған не кемінде 3 мың канадалық доллар қарызы бар азаматтың төлқұжатын тоқтату немесе жаңасын беруден бас тарту шарасы қолданылады.

Бұдан бөлек, мемлекеттік органдар борышкердің жұмыс орны мен табысын арнайы ақпараттық базалар арқылы анықтай алады. Оның кейбір федералдық төлемдерінен ақша ұсталып, мүлкі тәркіленуі мүмкін. Жүргізуші куәлігі мен кейбір кәсіби лицензияларына да шектеу қойылады.

4. Өзбекстан: алимент төлемегені үшін қылмыстық жауапкершілік бар

Өзбекстанда сот шешімімен белгіленген алиментті төлемеген азамат алдымен әкімшілік жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Егер әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін де кәмелетке толмаған баласын асырауға міндетті қаражатты екі айдан астам уақыт төлемесе, қылмыстық жауапкершілік қарастырылады.

Сонымен қатар алимент бойынша берешек кінәлі тұлғаға әр кешіктірілген күн үшін төленбеген соманың 0,1 %-ы мөлшерінде өсімпұл есептеу арқылы өндіріліп алынады.

5. АҚШ: 2 500 доллардан асқан алимент қарызы болса, төлқұжатсыз қалады

АҚШ-та алимент бойынша 2 500 доллардан астам берешегі бар азаматқа жаңа төлқұжат берілмейді. Қолданыстағы төлқұжаты да қайтарылып алынуы мүмкін. Қарыз толық өтелгеннен кейін ғана төлқұжат рәсімдеу мүмкіндігі қалпына келеді.

Бұдан бөлек, алимент борышкердің жалақысынан, салықтан қайтарылатын ақшасынан және кейбір федералдық төлемдерінен ұсталады.

6. Жаңа Зеландия: төлеуден бас тартқан адам қоғамдық жұмысқа тартылады

Жаңа Зеландияда алимент төлемеген азаматтың қаржылық жағдайын тексеру үшін оны отбасылық сотқа шақыруға болады. Егер сот оның төлеуге мүмкіндігі бола тұра әдейі жалтарып жүргенін анықтаса, қоғамдық жұмысқа тарту туралы шешім шығара алады.

Ал сотқа шақыртуға келмеген жағдайда қамауға алу туралы ордер берілуі мүмкін. Егер азамат алимент төлемеу үшін елден кетуді жоспарласа да, сот оны қамауға алу туралы ордер шығара алады.

Еске сала кетейік, бұған дейін ондаған миллион теңге айналымы болған қазақстандық кәсіпкер баласына 20 мың теңге алимент төлеп келгенін жазған едік. Бұл қаражаттың бір бөлігі мемлекеттік сатып алуларға қатысу арқылы түскен.

Алматыда атышулы MAX BET PV 2 компаниясына ақша салып, баспаналы бола алмаған үлескерлер тағы да бас көтерді. Төрт жылдан бері мәселесі шешілмеген 300-ге жуық адамның жалпы шығыны 3 миллиард теңгеден асады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Компания басшыларының бесеуі сотталып, әрқайсысы 6 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылған. Алайда соттың ақшаны қайтару туралы шешімі әзірге орындалмай отыр. Себебі сотталғандардың атында өндіріп алуға болатын мүлік табылмаған.

Үлескерлердің айтуынша, олар тұрғын үйден пәтер аламыз деп компанияға ақша салған. Алайда уәде етілген баспана салынбай, халықтың қаржысы қайтарылмаған. Сот кінәлі деп таныған бес адамға жаза тағайындап, жәбірленушілерге 3 миллиард теңгеден астам шығынды өтеу туралы шешім шығарған.

Алайда үлескерлер өз ақшасын әлі ала алмай отыр.

Бұған қоса, жәбірленушілер компанияны жарнамалап, азаматтарды ақша салуға шақырған танымал тұлғалардың да жауапкершілігін қарауды талап етіп отыр. Олардың қатарында экс-депутат Дәулет Мұқаев, әнші Төреғали Төреәлі мен әзілкеш Нұрболхан Шарапов бар. Сондай-ақ үлескерлер компанияның басшыларымен қатар, сатушы менеджерлері, бухгалтерлері, кассирлері және құрылысқа бөлінген жердің иесі де жауапқа тартылуы керек деп есептейді.

Алматы әкімдігі мәселені шешу үшін арнайы комиссия құрған. Кейін үлескерлердің ақшасын қайтаруға көмектесетін инвестор тартылған. Әзірге 12 адам салған қаражатын қайтарып алған.

Алматы Құрылыс бақылау басқармасының басшысы Олжас Төлебаевтың айтуынша, заң бойынша ақша сот шешімі негізінде компаниядан өндіріліп алынуы керек. Дегенмен әкімдік мәселені шешу үшін қосымша шаралар қабылдаған.

Дегенмен 3 миллиард теңгеден асатын шығынның қашан толық өтелетіні әзірге белгісіз. Төрт жылдан бері баспаналы болуды күткен үлескерлер ақшасын қайтару үшін әлі де күресуге мәжбүр.

Бұған дейін Астанада пәтер алаяқтығына қатысты 19 адам күдікке ілінген еді. “Төленді” тұрғын үй-құрылыс кооперативінің бұрынғы басшысы А. Байжұманов 2016 жылы 1,5 мың үлескердің 10 миллиард теңгесін жымқырғаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды.

Ақтөбеде жүкті әйел перзентханаға жетпей, такси салонында ұл баланы дүниеге әкелді. Оқиға кезінде ана мен сәбиге жедел жәрдем қызметкерлері көмек көрсеткен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Информбюро бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Бестамақ ауылының 27 жастағы тұрғыны Назерке Ғалимованың толғағы таксимен ауруханаға бара жатқанда басталған. Әйел көлік перзентханаға жеткенше босанып, салмағы 3,5 келі ұл баланы дүниеге әкелген. Абырой болғанда, ана мен баланың жағдайы жақсы.

Назерке Ғалимованың айтуынша, босану процесі күтпеген жерден тез басталған. Сондықтан өзі де абдырап қалыпты. Ал көлік жүргізушісі жаңа туған сәбидің дауысын естігенде қатты қобалжыған. Әйел жүргізушіні сабырға шақырып, жедел жәрдемді өзі шақырған.

Медицина қызметкерлері бірнеше минуттың ішінде жетіп, ана мен баланы жақын маңдағы перзентханаға жеткізген. Қазір екеуі де ауруханадан шыққан. Отбасы нәрестеге ат қоюға дайындалып жатыр. Назеркенің отбасында бұған дейін екі ұл тәрбиеленіп жатқан. Олар да інісін перзентханадан шығарып алуға келген.

Нәрестенің анасы қиын сәтте қолдау көрсеткен такси жүргізушісі мен жедел жәрдем қызметкерлеріне алғысын білдірді.

Жедел жәрдем станциясының фельдшері Роман Мергенұлының сөзінше, бригада шақырту түскеннен кейін 6-7 минут ішінде оқиға орнына жеткен.

“Бригада оқиға орнына 6-7 минутта жетті. Көлік салонында әйелді тексеріп, қажет  медициналық көмек көрсеттік. Сол жерде нәрестенің кіндігі кесіліп, тиісті препарат егілді. Одан кейін ана мен баланы жақын маңдағы стационарға жеткіздік. Менің тәжірибемде баланың таксиде дүниеге келуі – алғашқы жағдай. Ал үй жағдайында босану оқиғалары жиірек кездеседі”, – деді фельдшер.

Айта кетейік, бұған дейін екі рет егіз босанған шымкенттік ана үшем дүниеге әкеліп, он баланың анасы атанғаны туралы жазған едік. 

Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласында колледж жатақханасында студенттер жаппай теміреткі жұқтырды. Содан кейін медицина қызметкеріне айыппұл салынды. Студенттер арасында ауру тарауына олардың уақытылы медициналық тексеруден өтпеуі себеп болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Мағжан Жұмабаев атындағы жоғары колледждің 14 студенті бірден тері ауруына шалдыққан. Олар жатақхананың бір қабатында тұрған. Бір-бірімен жақсы араласқан студенттердің денесінде бір мезгілде қызыл дақтар пайда болған.

Оқиға қыркүйектің ортасында, студенттер жазғы демалыстан оралған соң болған. Осыдан соң жатақханада шұғыл дезинфекция жүріп, жағдайға қатысты тексеру басталған.

Тексеру барысында ауру үй жануарымен байланыста болған студент арқылы тарағаны анықталды. Ал инфекцияның өзге студенттерге тарауына ауылдан келген жастардың уақытылы медициналық тексеруден өтпеуі себеп болған.

Мамандардың айтуынша, теміреткі өте жұқпалы болғанымен, дәрігерге дер кезінде қаралса, оны емдеу қиын емес.

Петропавл қалалық санитариялық-эпидемиологиялық бақылау басқармасы бөлімінің басшысы Анара Құрғынбаеваның айтуынша, медицина қызметкері студенттерді уақытылы тексермеген. Осы олқылығы үшін оған әкімшілік жаза қолданылып, айыппұл салынған.

“Медициналық тексерулерді уақытылы жүргізбегені үшін колледж жатақханасының медицина қызметкеріне 43 250 теңге көлемінде айыппұл салынды”, – деді ол.

Айта кетейік, бұған дейін Қарағандыдағы академик Е.А Бөкетов атындағы зерттеу университетінде туберкулез ауруы анықталғаны туралы жазған едік. Университетте бір сәтте үш студенттен туберкулез анықталған. 

Ақтөбеде Неке сарайында адам қолынан қаза тапқан әйелдің артында 4 баласы қалды. Олардың екеуі күдікті ретінде танылған ер адаммен ортақ балалары. Алдын ала мәлімет бойынша, қайғылы оқиғаға ата-ана құқығына қатысты туындаған дау себеп болуы мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Қайғылы оқиға кеше түскі уақытқа қарай болған. Неке қию сарайының ғимаратында ер адам келушілердің көзінше әйелді пышақтап кетті. 

Полицияның мәліметінше, күдікті – марқұмның бұрынғы күйеуі. Олар шамамен үш жыл бірге тұрған. Алдын ала мәлімет бойынша, жанжал ата-ана құқығынан бас тарту мәселесіне байланысты туындаған. Ер адам оқиға орнында ұсталып, қазір уақытша ұстау изоляторына қамалған.

Әйелдің қазасынан кейін екі баласы уақытша балалар үйіне орналастырылған. Ал қалған екі баланың қазіргі жағдайы туралы әзірге ресми ақпарат жоқ.

Ақтөбе облыстық балалардың құқықтарын қорғау басқармасының басшысы Амангелді Қонақбаевтың айтуынша, екі кәмелетке толмаған бала отбасылық жағдайларға байланысты "Үміт" балалар үйіне орналастырылған. Сондай-ақ ол бұл жағдайдың облыстық балалардың құқықтарын қорғау басқармасы мен құзырлы органдардың бақылауында екенін атап өтті.

Бұған дейін Ақтөбедегі Неке сарайында 26 жастағы қызды өлтіріп кеткені туралы жазған едік. Куәгерлердің айтуынша, ғимарат маңында жүрген адамдар іштен шыққан айқай-шуды естіген. Оқиға санаулы минут ішінде болған. Полиция келген кезде қыз еденде қансырап жатқан. Дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады.

Полиция тергеу амалдары жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. 

Мемлекеттік кірістер комитеті тексерістен кейін кейбір қазақстандықтардың банк шоттарындағы шығыс операциялары неліктен тоқтатылғанын түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекеттік кірістер комитеті банк шоттарының бұғатталуына қатысты ресми түсініктеме жариялады. Ақпаратта шығыс операциялары қандай жағдайда тоқтатылатыны және шектеуді қалай алып тастауға болатыны айтылған.

Комитет мәліметінше, шоттарының бұғатталуына камералдық бақылаудың өзі емес, салық төлеушілердің жіберілген хабарламаға уақытында жауап бермеуі себеп болған.

Комитеттің хабарлауынша, мұндай хабарламалар қыркүйек айында жіберілген.

Салық төлеушіге хабарлама оның жеке кабинетіне жеткізілген күннен бастап 30 жұмыс күні (45 күнтізбелік күн) ішінде жауап беруі қажет. Егер осы мерзімде жауап берілмесе, банк шоттары бойынша шығыс операциялары тоқтатылады.

Хабарламаны қалай орындауға болады?

Мемлекеттік кірістер комитеті салық төлеушілерге хабарламаны орындаудың екі жолын ұсынады:

• қосымша салық есебін тапсырып, тиісті салықтарды төлеу;
• деректер арасындағы сәйкессіздіктің себептеріне қатысты түсініктеме ұсыну.

Комитет мәліметінше, салық төлеуші хабарламаға жауап бергеннен кейін шоттардағы шектеу алынып тасталады. Осыдан соң банк шоттары арқылы шығыс операцияларын қайта жасауға болады.

Хабарламаның бар-жоғын тексеріп, оған жауапты салық төлеушінің жеке кабинеті арқылы жіберуге болады.

Еске салсақ, бұған дейін 2026 жылы банк аударымдарын тексеру нәтижесінде 115 мың қазақстандыққа салық органдарынан хабарлама келгені туралы жазған едік. Мобильді аударымдарға байланысты тексеріске іліккен қазақстандықтар декларация тапсыруы қажет. 

Қазақстанда 2027-2029 жылдары ақылы жолдармен жүру тарифтері кезең-кезеңімен көтерілуі мүмкін. Көлік министрлігі тарифтерді жыл сайын қайта қарауды жоспарлап отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Көлік министрлігі 2027-2029 жылдарға арналған ақылы автомобиль жолдарымен жүру тарифтерін кезең-кезеңімен өзектендіру жоспарын бекітті. Құжатқа сәйкес, тарифтер жыл сайын көлік құралдарының санаты мен класына қарай сараланып өзгертіледі.

Атап айтқанда, жеңіл көліктер мен салмағы 10 тоннаға дейінгі жүк көліктерін қамтитын 2-5-кластағы көлік құралдары үшін тарифтерді 30%-ға дейін арттыру көзделген. Ал салмағы 10 тоннадан асатын жүк көліктерін қамтитын 6-7-кластағы көліктер үшін жол ақысы 50%-ға дейін көтерілуі мүмкін.

Тарифтер не үшін көтеріледі?

Көлік министрлігінің мәліметінше, тарифтерді қайта қарау жолдарды күтіп-ұстау мен пайдалануды тұрақты қаржыландыру үшін қажет. Сондай-ақ бұл жолдардың техникалық жағдайын нормативтік талаптарға сай сақтауға мүмкіндік береді.

Министрлік тарифтер көтерілгеннен кейін де Қазақстандағы жол ақысы бірқатар көрші елдердегі салыстырмалы көрсеткіштерден едәуір төмен болып қалатынын атап өткен. 

Тарифтердің өсуіне бизнес өкілдері алаңдаулы

"Атамекен" ұлттық кәсіпкерлер палатасы ақылы жолдармен жүру құнының көтерілуі тек жүргізушілерге ғана емес, жүк тасымалы, логистика және сауда салаларындағы кәсіпкерлерге де әсер ететінін мәлімдеді. Өйткені көлік шығындарының артуы тасымалдың өзіндік құнына, бизнес шығыстарына, соның салдарынан тауарлар мен қызметтердің бағасына ықпал етеді.

Осыған байланысты "Атамекен" кәсіпкерлер палатасы тарифтерді қайта қарау процесі бизнес-қоғамдастықпен ашық диалог негізінде жүргізілуі керек деп санайды. Палата қабылданатын шешімдердің экономикалық салдарын жан-жақты бағалаудың маңызын атап өтті.

"Атамекеннің" ұстанымы бойынша, жол инфрақұрылымын тиісті деңгейде күтіп-ұстау мен бизнестің бәсекеге қабілеттілігін сақтау арасында тепе-теңдік болуы қажет.

Палата ақылы жолдар желісін тұрақты дамыту тарифтерді көтерумен ғана шектелмеуі керек екенін атап өтті. Жиналған қаражаттың жұмсалу ашықтығын қамтамасыз ету, жол инфрақұрылымының сапасын арттыру және оны күтіп-ұстау тиімділігін күшейту де маңызды.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанның жол саласында 8 миллиард теңгенің заңбұзушылығы анықталғаны туралы жазған едік. 

Сотталған экс-министр Қуандық Бишімбаевтың бұрынғы әйелі Назым Қаһарман тағы да бұрынғы күйеуінің туыстарымен соттасуға мәжбүр екенін мәлімдеді. Бұл жолы одан 22 миллион теңге талап етілген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Назым Қаһарманның айтуынша, бұл – бұрынғы күйеуінің туыстары қозғаған бесінші сот ісі.

Әйелдің сөзінше, дау Астанадағы "Хайвилл" тұрғын үй кешенінде орналасқан коммерциялық нысанға қатысты туындаған. Ол некеде болған кезде аталған нысанды басқарып, жалға алушылар іздеген және оны жалға беруден түскен табысты алған.

Ажырасқаннан кейін коммерциялық нысанды басқару Бақытжан Байжановқа өткен. Кейін Назым Қаһарман бұл жұмысты тағы 10 ай бойы өз мойнына алған. Оның айтуынша, осы кезеңде түскен қаражаттың барлығы балалардың қажеттіліктеріне жұмсалған.

Назым Қаһарман бұрынғы күйеуінің туыстары бұл келісімнен хабардар болғанын, алайда бірнеше жылдан кейін ақшаны қайтаруды талап ете бастағанын айтады. Ол тағылған талаптарды негізсіз деп санайды.

Алғашқы сот отырысы 19 қазанда өткен. Келесі отырыс 11 қарашаға жоспарланған. 

Назым Қаһарман бұрынғы күйеуінің туыстарының дәл қазір сотқа жүгінгеніне наразылығын білдірді. Оның айтуынша, ұлы Мансұр мектеп бітіруге дайындалып, шетелдік университеттерге оқуға түсу үшін құжат тапсырып жатқан көрінеді.

Ол жаңа сот дауы туралы балаларына оқуға түсу бойынша өтініштерін жіберіп болғаннан кейін ғана айтқан.

Әйелдің айтуынша, дауға арқау болған 22 миллион теңге туыстарымен жасалған келісім негізінде балалардың күтіміне жұмсалған. Енді Назым Қаһарманның өзі де алимент мәселесіне қатысты сотқа жүгінуді жоспарлап отыр.

Оның пікірінше, алимент бойынша қоятын талаптарының сомасы 22 миллион теңгеден де көп болуы мүмкін.

Айта кетейік, Назым Қаһарман жаңа арыздағы істің бұған дейін айтылған фитнес-клубқа қатысты істен бөлек екенін атап өтті. Бұған дейін фитнес-клубқа қатысты іс бойынша Бишімбаевтың анасы бұрынғы келінінен 25 миллион теңге өндіру туралы сотқа талап-арыз берген еді. 

Еске салсақ, бұған дейін Бишімбаевтың анасы бұрынғы келінін сотқа беріп, 6,6 миллион теңге өндіріп алғаны туралы жазған едік. Бұл іс бойынша да Бишімбаевтың анасы Альмира Нұрлыбекова бұрынғы келінінен өзіне тиесілі мүлікті жалға беруден түскен табысты бермегені үшін 14 миллион теңге өндіруді талап еткен. Сот шешіміне сәйкес, "NazKa" ЖК Нұрлыбековаға 6 миллион 665 мың 391 теңге төлеуге міндеттелді.

Публикация от Nazym Kakharman (@nazymkakharman)

Нидерландта әйелімен ажырасқан ер адам ортақ мысығын көру үшін сотқа жүгінді. Ол үй жануарымен кездесудің арнайы кестесін бекітуді талап еткен. Алайда бұрынғы әйелі бұл ұсынысқа қарсы шықты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі “РИА Новостиге” сілтеме жасап хабарлайды. 

Оқиға Амстердам қаласында болған. Ерлі-зайыпты 2020 жылғы тамызда шаңырақ көтерген. Некеде тұрған жылдары балалы болмағанымен, екеуі бірге мысық асыраған.

Кейін жұптың дәм-тұзы жараспай, ажырасу туралы шешім қабылдаған. Алайда олардың арасындағы дау мүлікпен ғана шектелмей, үй жануарына да қатысты өрбіген.

Ажырасқаннан кейін мысық әйелдің қолында қалған. Ал бұрынғы күйеуі үй жануарын өзіне тұрақты түрде беріп тұруды талап етіп, соттан арнайы кездесу кестесін белгілеуді сұраған. Ол мысықты апта сайын демалыс күндері немесе кезекпен бір апта бойы өз үйінде ұстағысы келген.

Алайда әйел бұрынғы күйеуінің талабына қарсы шыққан. Оның айтуынша, мысық қартайған әрі бірнеше созылмалы ауруы бар. Сондықтан жануар тұрақты күтімді, арнайы емді және ветеринардың бақылауын қажет етеді.

Бұдан бөлек, әйел бұрынғы жұбайы бөлек көшіп кеткеннен бері мысықтың жағдайын сұрамағанын және оны емдетуге қаржылай көмектеспегенін айтқан.

Сот істі қарап, әйелдің уәждерін ескерді. Нидерланд заңнамасында ажырасқан ерлі-зайыптылардың үй жануарымен кездесу кестесін сот арқылы бекіту тәртібі қарастырылмағандықтан, ер адамның талабы қанағаттандырылмады.

Нәтижесінде мысық әйелдің қарауында қалды. Сондай-ақ сот ерлі-зайыптының ортақ үйінде әйелдің тұруына шешім шығарып, ер адамға баспанадан кетуді және оған бармауды міндеттеді.

Қазақстандық TrustExam.ai технологиялық жобасы ADIPEC 2026 халықаралық энергетикалық көрмесі мен конференциясында мұнай-газ компаниялары қызметкерлері мен мердігерлерінің білімін қашықтан тексеруге арналған платформасын таныстырды. Іс-шара 2–5 қараша аралығында Біріккен Араб Әмірліктерінің Абу-Даби қаласындағы ADNEC Centre Abu Dhabi көрме орталығында өтіп жатыр.

Шешім кәсіпорындарға денсаулықты қорғау, еңбек қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау (HSE) саласындағы білімді жүйелі түрде тексеруді ұйымдастыруға көмектеседі. Платформа әртүрлі өндірістік нысандардың қызметкерлерімен, ауысымдық бригадалармен және мердігер ұйымдармен жұмыс істеуге бейімделген.

TrustExam оқудан кейін, өндірістік нұсқаулықтар жаңартылғанда немесе қызметкерлердің даярлығындағы олқылықтар анықталғанда онлайн-тестілеу өткізуге мүмкіндік береді. Тексеру нәтижелері бойынша мамандар қосымша назар аударуды қажет ететін тақырыптарды анықтап, нақты қажеттіліктерге сай оқытуды ұйымдастыра және қызметкерлердің білімін қайта бағалай алады. Тестілеудің мазмұны мен жиілігін кәсіпорын өз рәсімдері мен міндеттерін ескере отырып белгілейді.

Платформа тестілеуді, биометриялық сәйкестендіруді және жасанды интеллектке негізделген прокторингті біріктіреді. Прокторинг емтихан ережелерінің сақталуын бақылауға арналған. Биометрия тестті тиісті қызметкердің өзі тапсырып жатқанын растауға көмектеседі. Жасанды интеллект тестілеу барысында бөгде адамның көмегін пайдалану немесе басқа да ереже бұзушылықтар болуы мүмкін екенін көрсететін оқиғаларды белгілеп, уәкілетті мамандарға қарау үшін тиісті материалдарды ұсынады.

Бұл тәсіл қызметкерлерді бір емтихан орталығына жинамай-ақ, әртүрлі нысандар мен ауысымдар үшін білімді тексеруді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Ұйым білімдегі олқылықтар мен қайта оқыту нәтижелері туралы деректерді, сондай-ақ қызметкердің тестті өз бетінше тапсырғанын бағалауға арналған материалдарды алады. Теориялық білімді тексеру кәсіпорындағы практикалық даярлық пен жұмысқа жіберу рәсімдерін толықтырады.

TrustExam командасының мәліметінше, энергетика саласындағы бағдарламалардың бірінде платформа арқылы шамамен 50 мың тестілеу өткізілген.

Мұндай технологиялық шешімдерді дамыту Қазақстан Республикасының президенті Қасым-Жомарт Тоқаев айқындаған экономиканы ауқымды цифрландыру, негізгі салаларға жасанды интеллектіні енгізу және отандық IT-әзірлемелерді қолдау басымдықтарына сәйкес келеді.

Мемлекет басшысы инновациялық жобаларды дамытудың және қазақстандық технологиялардың халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңыздылығын бірнеше рет атап өткен болатын.

TrustExam.ai жобасының энергетика саласындағы әлемдегі ең ірі халықаралық алаңдардың бірінде таныстырылуы отандық әзірлемелердің әлеуетін және олардың халықаралық деңгейге шығу мүмкіндіктерін көрсетеді.

TrustExam.ai туралы

TrustExam.ai – емтихан өткізуге және оның нәтижелерінің сенімділігін жасанды интеллект көмегімен бақылауға арналған платформа әзірлейтін қазақстандық технологиялық компания. Платформаны мемлекеттік ұйымдар, білім беру мекемелері және корпоративтік тапсырыс берушілер пайдаланады. Компания БАӘ-де, Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада және ТМД елдерінде жұмыс істейді.

Компания мәліметінше, платформада 7 миллионнан астам емтихан өткізілген. TrustExam Astana Hub Battle 2025 байқауында Exponential Growth номинациясы бойынша, ал AI SANA Generative Nation ұлттық байқауында Best Startup AI Project номинациясы бойынша жеңімпаз атанды.

Шымкент қаласының әкімі Ғабит Сыздықбековтің төрағалығымен Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың "Қазақстанның жаңа тарихи кезеңдегі өзекті міндеттері" атты Жолдауын талқылауға арналған қалалық актив отырысы өтті.

Жиынға жергілікті атқарушы және өкілді органдардың басшылары, зиялы қауым өкілдері, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың мүшелері қатысты.

Отырысты ашқан қала әкімі мемлекет басшысының Жолдауы еліміздің алдағы дамуындағы стратегиялық бағдарларды айқындап, өңірлерге экономиканы нығайту, инфрақұрылымды жаңарту және халықтың өмір сүру сапасын арттыру бойынша нақты міндеттер жүктейтінін атап өтті. Оның айтуынша, президент белгілеген бағыттар жергілікті деңгейде жүйелі жұмыс жүргізуді және нақты нәтижеге бағдарлануды талап етеді.

Қала әкімі әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту, баспана құрылысы, көлік және энергетика жүйелерін жетілдіру, инвестиция тарту, кәсіпкерлікті қолдау және Шымкенттің өнеркәсіптік әлеуетін арттыру мәселелеріне ерекше назар аударды.

Жиын барысында қалалық Қоғамдық кеңестің төрағасы Бұхарбай Парманов, Қазақстан Халық кеңесінің мүшесі Әбдез Иманқұлов, Шымкент қаласы Кәсіпкерлер палатасының директоры Сабира Адамбекова сөз сөйледі. Қатысушылар Жолдаудың негізгі бағыттары бойынша пікірлерін білдіріп, өзекті даму мәселелерін көтерді және тиісті салалардағы жұмысты жетілдіруге қатысты ұсыныстарын ортаға салды.

Талқылауды қорытындылаған қала әкімі Ғабит Сыздықбеков Шымкенттің алдағы даму бағыттарын айқындап, таяу жылдарға арналған жоспарларымен бөлісті.

Атап айтқанда, әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымды одан әрі дамыту, білім беру, денсаулық сақтау, спорт және қоғамдық қауіпсіздік нысандарын салу, баспана қорын кеңейту, жол желісі мен энергетикалық кешенді жаңарту мәселелері сөз болды.

Сондай-ақ қаланың инвестициялық әлеуетін арттыруға, кәсіпкерлікті қолдауға, өндірістік қуаттарды кеңейтуге және жаңа жұмыс орындарын ашуға басымдық берілді. Бұл бағыттар Шымкент экономикасын нығайтып, қала тұрғындарының өмір сүру сапасын одан әрі арттыруға мүмкіндік береді.

Жиын қорытындысында мегаполис басшысы қатысушыларға мазмұнды талқылау мен ұсыныстары үшін алғыс айтып, басшыларды жүктелген міндеттерді жауапкершілікпен орындауға, өзара үйлесімді жұмысты қамтамасыз етуге және әр бағыт бойынша нақты нәтижелерге қол жеткізуге шақырды.

Алматыда аялдамада автобус күтіп отырған әйелдің үстіне аялдаманың сынған әйнегі құлаған. Оқиғаға қатысты Алмалы ауданының әкімдігі түсініктеме берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Алматы қаласының тұрғыны Threads желісіндегі парақшасында аялдамада болған келеңсіз оқиға туралы жазба жариялады. Оның айтуынша, оқиға Мақатаев көшесіндегі (Назарбаев көшесімен қиылысында) аялдамада болған.

Әйел автобус күтіп отырған сәтте аялдама павильонының әйнегі кенеттен үстіне құлаған. Ол оқиғаның суреттерін де жариялады. Кадрлардан аялдаманың жанында сынған әйнекті және бірнеше жерінен жыртылған күртешені көруге болады.

Жазбаға Алмалы ауданының әкімдігі жауап берді. Әкімдік өкілдері аялдама павильонының зақымданған әйнегін ауыстыру үшін жауапты RTS компаниясымен байланысқанын мәлімдеді.

Әкімдік мәліметінше, аялдама павильонының зақымданған әйнегі ертеңге дейін ауыстырылады. Сонымен қатар оқиға орнында әйнектің зақымдану себептері де тексерілетіні атап өтілді.

Еске салсақ, бұған дейін Алматы тұрғыны  аялдама маңына жуырда төселген тақтайшалардың қайта ауыстырылып жатқанына шағымданған еді.

Танымал әнші Төреғали Төреәлінің бұрынғы продюсері Жанат Мұқановқа қатысты әлеуметтік желіде дау шықты. Әншінің “TORE SHOW” концерттік турына қатысқан мамандардың бірі бір жылдан бері еңбекақысын ала алмай жүргенін айтып, продюсер мен оның командасын айыптады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Threads желісінде raslmusic лақап атымен тіркелген қолданушы ауқымды концерттік жобада атқарған жұмысы үшін әлі күнге дейін ақы алмағанын мәлімдеді. Оның сөзінше, төлем мәселесіне Жанат Мұқанов пен оның қарамағындағы Асан және Үсен Оразалы жауапты болған.

“Жанат Мұқанов пен оның қарамағындағы Асан және Үсен Оразалы “TORE SHOW” атты ауқымды концерттік турда атқарған жұмысымыздың ақысын бір жылдан бері төлемей келеді. Меніңше, Қазақстандағы ықпалды продюсерлердің бірі өзгенің еңбегін мүлде бағаламайды. Өйткені өз командасындағы қызметкерлердің жұмысына қатысты мәселелерге қатысы жоқ адамдай кейіп танытады”, – деп жазды ол.

Жазба авторының айтуынша, жауапты қызметкерлер бірнеше рет төлемнің кешігуіне продюсердің ақша бөлмеуі себеп болды деп түсіндірген.

Кейін еңбекақы мәселесін әнші Төреғали Төреәліге сілтеген.

“Оның қарамағындағы Асан мен Үсен бізге үнемі “Продюсер әлі еңбекақыларыңызға ақша бөлген жоқ” деп жауап беретін. Кейін бүкіл жауапкершілікті Төреғали Төреәліге ысыра салды. Ал әнші ешқандай шарт бойынша біздің жұмыс берушіміз де, бізге жауапты адам да емес”, – дейді ол.

Сонымен қатар маман еңбек қатынастарына байланысты құжаттардың уақытында рәсімделмегенін алға тартты. Айтуынша, жоба аяқталғаннан кейін бір жыл өткенде ғана оған азаматтық-құқықтық сипаттағы келісімшарттар жіберілген. Оның өзінде атқарылған жұмыстардың актілері болмаған.

“Бұл адамдар соттан да, қандай да бір даудан да қорықпайды. Ешбір өтінішімізге жауап бермейді. Жоба аяқталғаннан кейін бір жылдан соң ғана келісімшарт жіберуді ұйғарды. Оның өзінде атқарылған жұмыс актісі жоқ. Қазір Жанат Мұқановтың QStar компаниясының директоры Аслан сотқа дейін жолдаған талабымызды елемей отыр”, – деп мәлімдеді жазба авторы.

Оның сөзінше, Төреғали Төреәлінің концерттік туры шілдеден желтоқсанға дейін жалғасқан. Алайда бірнеше ай бойы жұмыс істеген мамандардың еңбегі әлі күнге дейін төленбеген.

“Бұл Төреғали Төреәлінің концерттік туры еді. Ақырында бар еңбегіміз үшін басшылық тарапынан елеусіз қалдық. Бұл – ешқандай жауапкершіліксіз адам еңбегін қанау! Бұрын осы адамдармен жұмыс істегендерге мұндай жағдай таныс болуы мүмкін. Өйткені менен бұрын қызмет еткен әріптестерім де талай нәрсе айтты”, – деп жазды ол.

Желі қолданушысы келер уақытта Жанат Мұқанов пен оның командасымен жұмыс істеуге ниетті адамдарды мұқият ойлануға шақырды. Сондай-ақ еңбекақысын заңды жолмен өндіріп алуға көмектесе алатын мамандардан қолдау сұрады.

“Өнер адамдары, блогерлер және Жанат Мұқановтың барлық серіктесі осы жағдайға назар аударса екен деймін. Адамдар мұндай мәселелерді ашық айтуға үйренбеген. Ал үнсіздік кейбіреулерге тиімді. Егер осындай жағдайға тап болғандар болса, пікірге жазыңыздар”, – деп түйіндеді ол.

Stan.kz жағдайға қатысты түсініктеме алу үшін Жанат Мұқановтың әлеуметтік желідегі ресми парақшасында көрсетілген телефон нөміріне хабарлама жолдады. Алайда жауап келген жоқ.

Сонымен қатар редакция еңбек құқықтарының бұзылуы мүмкін деген мәселеге қатысты Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитетіне ресми сауал жолдады.

Еске салайық, бұған дейін Жан Мұқановтың продюсерлік компаниясы әнші Төреғали Төреәлінің концерттік және гастрольдік іс-шараларын тоқтататыны хабарланған еді.

Айта кетейік, Төреғали Төреәлі мен продюсер Жан Мұқанов арасындағы ынтымақтастық 2015 жылы басталды. Жылдар өткен соң олар бірге жұмыс істей бастады, ал 2025 жылы олар қайтадан келісімшартқа отырды. Былтыр 5 шілдеде продюсер "жаңа мүмкіндік бергенін" атап өтті.

Денсаулық сақтау министрлігіне жаңа вице-министр тағайындалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Үкіметтің баспасөз қызметінің мәліметінше, үкімет қаулысымен Нұрлыбек Әбібуллаұлы Асылбеков денсаулық сақтау вице-министрі болып тағайындалды. 

Ол 1966 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген. Шымкент қаласындағы Алматы мемлекеттік медицина институтының филиалын, М.Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институтын, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін бітірген.

Еңбек жолын 1990 жылы "Фармация" РПП-де провизор-технолог ретінде бастаған.

1991–1994 жылдары – "Фармация" РПП директорының орынбасары, Шымкент облысы.

1994–2000 жылдары – "Фармация" АҚ-ның аудандық филиалы директорының орынбасары, бас маманы, Оңтүстік Қазақстан облысы.

2000–2002 жылдары – Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің аппаратының бас маманы.

В 2002–2012 жылдары аралығында Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Фармацевтикалық бақылау комитетінің Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарындағы, сондай-ақ Алматы және Астана қалаларындағы басқармалары мен департаменттерін басқарған.

2012–2015 жылдары – ҚР Премьер-министрі Кеңсесі бөлімінің бас сарапшысы.

2015–2017 жылдары – Астана қаласы Тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментінің басшысы.

2017–2022 жылдары ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің құрылымында басшылық қызметтер атқарды.

2022–2025 жылдары – Шымкент қаласы Денсаулық сақтау басқармасының басшысы.

2025 жылдан қазіргі уақытқа дейін "СҚ-Фармация" ЖШС басқарма төрағасы болып жұмыс істеген.

Еске салсақ, бұған дейін Тоқаев Нұрлан Сауранбаевты көлік министрі лауазымынан босатып, орнына Әсел Жанасованы тағайындағаны туралы жазған едік. 

Астанада парашют жабдықтарын жеткізуге бөлінген 646 миллион теңгені иемденген компания басшысы 6 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылды. Кәсіпкер мемлекеттік "Қазспецэкспорт" кәсіпорнымен келісімшарт жасасқанымен, алған ақшасына тауар жеткізбеген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

4 қарашада Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотында аса ірі мөлшерде алаяқтық жасады деп айыпталған кәсіпкерге қатысты іс қаралды.

Сот материалдарына сәйкес, іс бойынша айыпталушы әскери-техникалық мүлік жеткізу саласында тәжірибесі болған және "К" ЖШС-ін басқарған. Ол компания атынан "Қазспецэкспорт" республикалық мемлекеттік кәсіпорнымен парашют жабдықтарын жеткізу туралы келісімшарт жасасқан. Келісімнің жалпы құны 874 миллион теңге болған.

Шарт бойынша кәсіпкерге алдын ала 646 миллион теңге төленген. Алайда сот анықтағандай, компания басшысы бастапқыдан-ақ міндеттемелерін орындауды көздемеген әрі өнімді жеткізуге нақты мүмкіндігі жоқ екенін білген.

Ақшаны алу үшін кәсіпкер "Freedom Finance Insurance" сақтандыру компаниясымен де келісім жасасқан. 

Алайда келісімшартта белгіленген мерзімде парашют жабдықтары жеткізілмеген. Кәсіпкер алдын ала алған 646 миллион теңгені өз қалауынша жұмсаған.

Бұл істе зардап шеккен тараптардың қатарында мемлекеттік кәсіпорынмен бірге сақтандыру компаниясы да бар. Өйткені жеткізуші өз міндеттемесін орындамаған жағдайда тапсырыс берушіні қаржылық шығыннан қорғау үшін келісімшарт сақтандырылған.

Жабдықтар уақытында жеткізілмеген соң, сақтандыру компаниясы жасалған шарт негізінде "Қазспецэкспортқа" 646 миллион теңге өтемақы төлеген. Осылайша, сақтандырушы да қомақты шығынға ұшыраған.

Ал компания басшысы келтірілген залалды өтемеген. Сот айыпталушының кінәсін жәбірленушілер мен куәгерлердің айғақтары, аудиторлық қорытынды және тауар сараптамасының нәтижелері арқылы дәлелденген деп тапты.

Мемлекеттік айыптаушы сотталушыны 6 жыл 8 айға бас бостандығынан айыруды және қосымша жаза тағайындауды сұраған. Алайда ер адам өз кінәсін мойындамай, өзін ақтауды талап еткен.

Кәсіпкердің әрекеті қылмыстық кодекстің 190-бабы 4-бөлігінің 2-тармағы, яғни “аса ірі мөлшерде алаяқтық жасау” бойынша сараланған. Бұл қылмыс үшін ұрланған мүлік құнының үш еселенгеннен бес еселенгенге дейінгі мөлшерінде айыппұл салу немесе мүлкін тәркілей отырып, 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. 

Жаза тағайындау кезінде сотталушының кәмелетке толмаған екі баласы бар екені ескеріліп, бұл жеңілдететін мән-жай ретінде танылған. Ал ауырлататын мән-жайлар анықталмаған. Дегенмен сот қылмыстың ауырлығын және мемлекет пен сақтандыру компаниясына келтірілген залалдың өтелмегенін назарға алған.

Нәтижесінде айыпталушы 6 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылды. Сонымен қатар оған 6 жыл мерзімге қосымша жаза тағайындалды. Алайда соттың қысқаша хабарламасында қосымша жазаның нақты қандай екені көрсетілмеген.

Сотта келтірілген залалды өндіру мәселесі азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен бұған дейін шешілгені атап өтілді.

Үкім әзірге заңды күшіне енген жоқ.

Еске салсақ, бұған дейін Тоқаев қорғаныс министрінің орынбасарларын қабылдап, әскердің ең басты қажеттіліктерін қаржылық тұрғыдан өтеу және бюджет қаражатын ұтымды пайдалану мәселелері бойынша бірқатар міндет жүктеген еді.

“Миллион” жайдарман командасы арқылы көпшілікке танылған әзілкеш Мансар Орынхан саясатқа бет бұрды. Өнер иесі Түркістан облысы Арыс қалалық мәслихатының депутаттығына үміткер ретінде сайлауға түсетінін мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мансар Орынхан бұл жаңалығын Instagram парақшасында бөлісіп, келер уақытта басымдық бергісі келетін бағыттарын атады. Ол мәдениет пен өнерді қолдау, спортты дамыту және жастардың әлеуетін арттыру мәселелеріне ерекше көңіл бөлетінін жеткізді.

“Мәдениетке қолдау, спортқа серпін, елге даму! Елдің ең үлкен байлығы – оның адами капиталы. Әр азаматтың қабілетін ашу, жастардың әлеуетін қолдау, ұлттық құндылықтар мен рухани мұраны дәріптеу – ел болашағының негізі”, – деп жазды ол.

Жайдарманшы қоғамның дамуы үшін мәдениет пен спортты қолдаумен қатар, азаматтардың қабілетін шыңдауға жағдай жасау маңызды деп есептейтінін жазды.

“Мәдениет пен өнерді өркендетіп, спортты дамыту арқылы ұлттың рухани және зияткерлік әлеуетін арттырып, бәсекеге қабілетті, дені сау әрі өркениетті қоғам қалыптастыру – ортақ міндетіміз. Адам капиталына инвестиция – елдің жарқын болашағына жасалған қадам”, – деп толықтырды Мансұр Орынхан.

Айта кетейік, Қазақстанда мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауы 29 қарашаға белгіленген.

Публикация от ORYNKHAN MANSAR Нағыз Қазақ 🇰🇿 (@mansar.million)

Еске салайық, бұған дейін жайдарманшы Мансар Орынханның Түркістан күрес федерациясының вице-президенті болғаны хабарланған еді.

Ақтөбеде жанармай құю бекетінің қызметкері өртеніп кеткен көлік үшін 23 миллион теңгеден астам өтемақы төлейтін болды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Оқиға былтыр жазда Ақтөбе қаласындағы газ құю бекеттерінің бірінде болған. Әйел Hyundai Santa Fe көлігімен бекетке келген. Көліктің жүксалғышында көлемі 27 литр болатын тұрмыстық газ баллоны болған.

Қазақстан заңнамасы бойынша газ баллондарын автогаз құю станцияларында толтыруға қатаң тыйым салынған. Алайда жас оператор бұл талапты елемей, әйелге қызмет көрсетуді ұйғарған. Ол басшылықтан заңбұзушылықты жасырып, баллонды көліктің жүксалғышынан шығармай-ақ, сол жерде газ толтыра бастаған.

Алайда жағдай қайғылы аяқталған. Құю пистолетін ажырату кезінде механикалық ұшқыннан газ бен ауа қоспасы тұтанып, өрт шыққан. Салдарынан шетелдік көлік толығымен жанып кеткен.

Сот Рустам Келбетовті ҚР Қылмыстық кодексінің "Бөтеннің мүлкін абайсызда жою немесе бүлдіру" бабы бойынша кінәлі деп таныды.

Облыстық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.

Сондай-ақ сот осындай өрт оқиғаларының алдын алу мақсатында Ақтөбе облысы төтенше жағдайлар департаментінің бастығына қатысты жеке қаулы шығарды.

Сотталушы Рустам Келбетов соңғы сөзінде тек өзін ғана емес, "T-Gaz" автогаз құю станциясының иесін де жауапқа тартуды сұрады. Сонымен қатар жәбірленушіге келтірілген шығынды өтеуге ақшасы жоқ екенін айтқан.

Еске салсақ, үстіне бензин төгіліп кеткен қостанайлық әйел жанармай құю бекетінен 300 мың теңге өндіріп алғанын жазғанбыз.

Желіде бойжеткеннің өзі ашпаған банк картасы үшін қылмыстық іске күдікті болып қалғаны туралы шағымы қызу талқыланып жатыр. Оның айтуынша, алаяқтар тек ЖСН-ін пайдаланып, атына карта рәсімдеген. Кейін сол карта арқылы заңсыз ақша аударымдары жасалған. Енді әйелдің барлық шоты бұғатталып, өзі бөтен адамдардың әрекеті үшін жауап беруі мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қазақстандық желіде құрбысының оқиғасын бөлісті. Айтуынша оқиға Home Credit Bank картасымен байланысты болған. 

Бойжеткеннің айтуынша, құрбысы барлық құзырлы орган мен банкке шағымданған. Дегенмен қазір оған биометрияны өзі тапсырғанын айтқан. 

Бойжеткеннің өзі де әлеуметтік желідегі жазбасында картаны рәсімдеуге қатыспағанын мәлімдеді. Оның айтуынша, бөтен адамдар оның телефон нөмірін пайдаланбай және өзін биометриялық тексеруден өткізбей, атына карта ашқан.

"Алаяқтар менің қатысуымсыз атыма карта ашып, сол арқылы дропперлік аударымдар жасаған. Соның салдарынан барлық шотым бұғатталды. Менің телефон нөмірімсіз, бет-әлпетімді тексермей, тек ЖСН-імді біліп рәсімдеген", – деп жазды ол.

Сондай-ақ бойжеткен eOtinish арқылы үш шағым жолдағанын, банкке және Нұра ауданының полиция басқармасына жүгінгенін жеткізді.

"Маған “биометриялық тексеруден өзіңіз өткенсіз” дейді. Ал мен деректерімнің қандай да бір жолмен тарап кеткені туралы арыз жазып отырмын", – деді бойжеткен.

Шоттары толық бұғатталған бойжеткен енді бұл мәселесін қалай шешерін білмей жүр. Ал желі қолданушылары бұл жағдайдан соң жеке деректерінің қауіпсіздігіне алаңдаулы. 

“Егер несие алуға тыйым салынған болса, оны рәсімдеу мүмкін емес”

Stan.kz тілшісі аталған жағдайға қатысты Home Credit Bank өкілдерінен пікір сұрады. Банк заңға сәйкес клиенттердің шоттары, операциялары мен өтініштерін тексеру нәтижелері туралы ақпаратты жария ете алмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ әлеуметтік желіде жазылған шағымдар заңсыз әрекеттің болғанын өздігінен дәлелдемейтінін, әрбір жағдайдың мән-жайын құқық қорғау органдары анықтайтынын атап өтті.

Банк өкілдерінің сөзінше, клиенттің атына рұқсатсыз шот ашу немесе банк өнімдерін заңсыз рәсімдеу туралы әрбір өтініш жеке қаралып, ішкі тексеру жүргізіледі.

Банк клиенттердің атына рұқсатсыз шот ашу, банк өнімін рәсімдеу немесе операция жасау туралы өтініштерін Қазақстан заңнамасы мен ішкі ережелеріне сәйкес қарайтынын жеткізді. Мұндай әрбір жағдай бойынша жеке тексеру жүргізіледі.

Банкке жазбаша өтініш берген кезде мына мәліметтерді көрсету қажет:

• қандай банк өнімі немесе операция күмән тудыратынын;
• оны қай күні анықтағанын және оқиғаға қатысты белгілі мән-жайларды;
• жағдайды растайтын құжаттар мен басқа да материалдарды;
• банк хабарласа алатын байланыс деректерін.

Банк өкілдері алаяқтық белгілері байқалған жағдайда клиенттерге құқық қорғау органдарына жүгінуге және оқиғаға қатысты барлық құжат пен дәлелді сақтауға кеңес берді.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтардың жеке деректерін флешкаға көшіруге шектеу қойылған еді. Ол үшін арнайы келісім алып, ақпараттың не мақсатта пайдаланылатынын түсіндіруі керек. 

Алматы маңында Жамбыл облысында қаза тапқан 19 жастағы Мадина Рашидқызының (Авезова) денесі эксгумацияланды. Марқұмның туыстары оның өзіне қол жұмсағанына сенбейтінін айтып, сот-медициналық сараптаманы қайта жүргізуді талап еткен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Эксгумация жүргізілгені туралы заңгер Инга Иманбай әлеуметтік желідегі парақшасында хабарлады. Оқиға орнында полиция қызметкерлері мен тиісті мамандар жұмыс істеген.

Заңгердің айтуынша, марқұмның туыстары алғашқы сот-медициналық сараптаманың қорытындысына сенбегендіктен, Алматыда қайта комиссиялық сараптама жүргізуді сұраған.

"Жаңа тағайындалған сараптама – қайталама сот-медициналық комиссиялық сараптама. Біз оны Алматыда қайта жүргізуді сұрадық. Сондықтан бүгін жәбірленуші тараптың өтініші бойынша эксгумация жасалды. Өйткені алғашқы сот-медициналық сараптаманың нәтижесіне сенбейміз", – деді Инга Иманбай.

Жамбыл облысы полиция департаменті Мадинаның өліміне қатысты Қылмыстық кодекстің 105-бабы (Өзін өзі өлтіруге дейін жеткізу) бойынша сотқа дейінгі тергеу жүріп жатқанын растады.

Марқұмның күйеуі іс бойынша қорғауға құқығы бар куәгер ретінде өтіп жатыр.

Еске салайық, бұған дейін қайғылы жағдай Жамбыл облысының Меркі ауылында болған. Алдын ала мәлімет бойынша, Өзбекстан азаматы, 19 жастағы Мадина сегіз айлық сәбиін қалдырып, өзіне қол жұмсаған. Алайда оның өліміне дейінгі жағдайлар қоғамда үлкен резонанс тудырды. Қыз қайтыс болар алдында құрбысымен хат алмасып, күйеуі Мадиярдың өзіне үнемі қысым көрсетіп, күш қолданатынын айтқан.

Марқұмның жақындарының сөзінше, соңғы жанжалға балаға деп сатып алынған "Барни" тәттісін Мадинаның жеп қоюы себеп болған. Құрбысы қыздың денесіндегі көгерген іздерді көргенін және жарақаттарының суреттерін алғанын айтқан. Мадина соққыдан кейін күйеуінен кетіп, ажырасуға өтініш беруді жоспарлаған. Марқұмды жерлеу рәсіміне журналистер де қатысып, қоштасу рәсіміне күйеуінің туыстары келмегеніне назар аударған.

Cахнадан көрінбей кеткен танымал әнші Қайрат Түнтеков шығармашылығына қайта ден қоюға ниетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әнші Instagram парақшасында тыңдармандарына үн қатып, кейінгі жылдары өмірінде болған өзгерістер туралы сөз қозғады. Оның айтуынша, осы уақыт аралығында қуанышты сәттермен қатар, ауыр кезеңдерді де бастан өткерген. Тіпті кейде бәрінен бас тартып, көпшіліктен жырақта қалғысы келген кездері болғанын жасырмады.

“Басымнан талай жағдай өтті. Қуаныш та болды, қиындық та болды. Кейде бәрін тастап, үнсіз қалғым келген сәттер де аз емес. Бірақ өнерден біржола кете алмадым. Өйткені ән – менің өмірімнің бір бөлшегі. Сахна – менің орным. Ал сіздердің қолдауларыңыз маған әрдайым күш береді”, – деп жазды әнші.

Қайрат Түнтеков өмірінде қандай қиындықтарға тап болғанын нақтыламады. Дегенмен сахнадан алыстаған кезеңде де өнерге деген сүйіспеншілігі жоғалмағанын жеткізді. Әншінің сөзінше, музыка оның өмірінде ерекше орын алады, сондықтан шығармашылықпен біржола қоштасу оңай болмаған.

Өнер иесі осы уақытқа дейін қолдау көрсеткен тыңдармандарына да алғысын білдірді. Ол жанкүйерлерінің ықыласы өзіне күш беріп, алға ұмтылуына себеп болатынын атап өтті.

Әншінің жазбасынан кейін тыңдармандары оған қолдау білдіріп, қайтадан сахнадан көргісі келетіндерін жеткізді.

Публикация от Kai (@tuntekov_k)

Еске салайық, бұған дейін Қайрат Түнтеков осыдан 10 жыл бұрынғы істі болған кезін есіне алған еді.

Маңғыстаулық белсенді Мұқаш Оралбай әлеуметтік көмекке мұқтаж жандар мен қол ұшын созуға дайын еріктілерді байланыстыратын "Мейірімді Маңғыстау" цифрлық платформасын әзірлеуде. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Қоғамдық коммуникация орталығына сілтеме жасап хабарлайды. 

Жобаның негізгі мақсаты – көмекке мұқтаж адамдардың өтініштерін бір арнаға жинақтап, еріктілерге қолдау көрсетуге мүмкіндік беру. Платформа арқылы азаматтар өз өтінішін қалдыра алады. Ал көмек көрсетуге ниетті жандар жарияланған өтініштермен танысып, мүмкіндігіне қарай қолдау ұсынады.

Жоба авторының айтуынша, платформаны құру идеясы қоғамдағы өзара жанашырлық пен қолдауды арттыру қажетінен туындаған.

“Қазір платформаның алғашқы нұсқасы әзірленіп, оның жұмысын жетілдіру бағытында жұмыстар жүргізілуде. Платформамен қатар оны таныстыруға арналған проморолик те Codex жасанды интеллект агентінің көмегімен әзірленді. Бір ғана цифрлық ресурс барлық мәселені шешпегенімен, мұқтаж адамның жағдайын жеңілдетуге және көмек берушілер мен көмек алушылардың байланысын орнатуға септігін тигізеді”, – деді Мұқаш Оралбай.

Автор алдағы уақытта жобаны пайдаланушылардың ұсыныстары мен қоғам қажеттілігіне қарай дамытуды жоспарлап отыр.

Астанада академиялық ұтқырлық бағдарламасы бойынша білім алып жүрген Қырғызстанның екі студентіне қатысты қылмыстық іс қозғалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Заңгер Мейірман Шекеев өзінің әлеуметтік желідегі парақшасында екі шетел азаматының үстінен арыз түсіргенін айтты.

Еліміздің Ішкі істер министрлігі заңгерге берген ресми жауабында болған оқиғаның мән-жайын анықтау үшін және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес процесстік шешім қабылдауға бағытталған қажетті тергеу әрекеттері жүргізіліп жатқанын хабарлады. 

Редакция істің қалай жүріп жатқанын анықтау үшін министрлікке ресми сауал жолдады. 

Сондай-ақ ведомство тексеру нәтижелерi бойынша шетелдіктердің әрекетінен заң бұзушылық белгелерi анықталған жағдайда, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес тиiстi шаралар қабылданады деп сендірді.

Істің мән-жайы

Еске салайық, Pan VASYL YouTube арнасының авторымен Чат-Рулетка платформасындағы қырғызстандық екі қыздың қазақ халқының тарихына байланысты даулы әңгімесінен үзінді жарияланды. Олар қырғыз халқының Кенесары ханның басына шарап құйып ішу керегін айтқан еді. Желіде кеңінен  тараған бейнежазбадан кейін шетелдік студенттер бұл әңгімесі үшін сынға қалды. Кейін студент қыздар кешірім сұрап, бейнеүндеу жасады. Олар айтқан сөздерінің дұрыс болмағанын және қазақ халқының ар-намысы мен қадір-қасиетіне тиуі мүмкін екенін мойындады.

Публикация от ХАЛЫҚ ЗАҢГЕРІ (@meir_halyq_zangeri)

Қазақстандық журналист Талғат Алманов АҚШ-тағы ABC 7 телеарнасының жаңалықтар редакциясына басшылық қызметке тағайындалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Талғат Алманов АҚШ-тағы ABC 7 телеарнасының жаңалықтар редакциясына басшылық қызметке тағайындалды. Ол енді Executive Reporter лауазымында редакция жұмысын үйлестіріп, жаңалықтардың сапасы мен уақытылы шығуына жауап береді. Бұл туралы Inbusiness.kz хабарлады.

Айта кетейік, Талғат Алманов еңбек жолын Нью-Йорк штатының Буффало қаласында орналасқан ABC 7 (WKBW-TV) телеарнасында жалғастырады.

Жаңа қызметінде ол редакция жұмысын ұйымдастырып, журналистер дайындаған материалдардың сапасын бақылайды. Сонымен қатар жаңалықтардың көрерменге жедел әрі сапалы жеткізілуін қамтамасыз етеді.

Басшылық қызметке тағайындалғанына қарамастан, журналист шығармашылық жұмыстан қол үзбейді. Ол телевизиялық репортаждар әзірлеп, журналистік зерттеулер жүргізуді жалғастырады.

Талғат Алмановтың АҚШ медиасындағы мансабы бірнеше жыл бұрын басталған. Ол Нью-Йорк университетінде журналистика мамандығы бойынша білім алған. Кейін Джорджия штатындағы Atlanta News First телеарнасында журналист әрі продюсер болып жұмыс істеген.

Сондай-ақ бұған дейін Қазақстанның мемлекеттік телеарналарының бірінде АҚШ-тағы меншікті тілші қызметін атқарған.

Еске салайық, бұған дейін бұрынғы Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев жаңа қызметке тағайындалды. Ермек Көшербаев еңбек жолын Сыртқы істер министрлігінде бастаған. Қазақстанның Швейцариядағы елшілігінде жұмыс істеп, Президент әкімшілігі мен Премьер-министр аппаратында қызмет атқарған. Кейін "ҚазТрансОйл", "ҚазМұнайГаз" компанияларында, "Атамекен" одағында және KazEnergy қауымдастығында жұмыс істеген.

Министр Жолдауда айқындалған негізгі міндеттерге кеңінен тоқталып, мемлекеттік жастар саясатының басым бағыттарын атап өтті.

Іс-шарада шығармашыл жастарды қолдау, оларға білім беру, кәсіби білігін жетілдіру, цифрландыру, жасанды интеллект және креативті индустрияларды дамыту мәселелері талқыланды. Мемлекеттік саясаттың бұл маңызды бағыттары мемлекет басшысының Жолдауында да қамтылған.

Министр білімді, ой-өрісі кең ұрпақ тәрбиелеудің және кітап оқу мәдениетін қалыптастырудың маңызын айтты. Өз сөзінде ол мемлекет басшысының кітап оқитын ұлт қалыптастыру бағытындағы бастамасына арнайы тоқталды. Осы бағытта 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап "Кітап оқитын ұлт" республикалық марафоны өтіп жатыр.

Арман Қырықбаев мемлекеттік қолдау шаралары жастардың өз бастамаларын қолға алып, кәсіби білігін жетілдіруіне мүмкіндік беретінін жеткізді. Атап айтқанда, "Тәуелсіздік ұрпақтары" гранты аясында жыл сайын 30 жасқа 3 миллион теңгеден қаржылай қолдау көрсетіледі.

Кездесуде жастардың экономиканың жаңа бағыттарында өз орнын табу мүмкіндіктеріне де ерекше көңіл бөлінді. Министр цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект экономиканың барлық саласын, соның ішінде мәдениет пен ақпарат саласын дамытудың маңызды құралдарына айналып келе жатқанын айрықша атап өтті.

Қатысушылар ұлттық мәдениетті дамыту, отандық авторларды қолдау, қоғамдық құндылықтарды нығайту және жаңа әдеп қағидаларын қалыптастыру жөнінде пікір алмасты. Осы орайда жауапкершілік, адалдық, заңға құрмет және қоршаған ортаға ұқыпты түрде қарау мәдениетін орнықтыруға бағытталған "Адал азамат", "Заң мен тәртіп" және "Таза Қазақстан" қағидаттары сөз болды.

Министр қоғамдағы өзгерістерге жастардың қатысуы маңызды екенін атады. Оның айтуынша, заманауи білім мен технологияларды меңгеру қабілеті ұлттық құндылықтарға адалдықпен, жауапкершілікпен және белсенді азаматтық ұстаныммен ұштасуға тиіс.

Жастар Мемлекет басшысының бастамаларын қолдайтынын білдіріп, оларды орындау мақсатында белсенді қатысуға, елдің дамуына және қоғамдағы оң өзгерістерге үлес қосуға дайын екенін жеткізді. Кездесу ашық диалог түрінде жалғасты. Жастар министрге өз сауалын қойып, бірқатар бастамасын ұсынды. Сонымен қатар ел алдындағы маңызды міндеттерді атқарудағы жастардың рөлі сөз болды.

Қазақстанда биыл 24 миллион шаршы метр тұрғын үй салу жоспарланған. Алайда құрылыс көлемінің артуы баспана бағасы төмендейді дегенді білдірмейді. Құрылыс және өнеркәсіп министрі Ерсайын Нағаспаевтың мәлімдеуінше, мемлекет жеке құрылыс компанияларының баға белгілеуіне араласа алмайды. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Журналистер министрден алдағы жылдары құрылыс көлемі артып, тұрғын үй бағасы арзандай ма деп сұрады. Өйткені жаңа үйлер көптеп салынып жатқанына қарамастан, баспанаға сұраныс та, шаршы метрдің құны да өсіп келеді. Ал жеңілдетілген ипотекалық бағдарламалар бұл сұранысты толық өтей алмай отыр.

Үйдің шаршы метрі қанша тұрады?

Ерсайын Нағаспаевтың айтуынша, мемлекет әлеуметтік тұрғын үйдің құнын ғана реттейді. Қазақстан бойынша мұндай баспананың сметалық құнының ірілендірілген орташа көрсеткіші бір шаршы метрге 335 мың теңгені құрайды.

“Әлеуметтік тұрғын үйге қатыстының бәрін мемлекет, біздің министрлік реттейді. Бұл көрсеткішті бақылауда ұстаймыз және бағаның негізсіз өсуіне жол бермейміз. Ал жеке бизнеске қанша баға қою керегін айта алмаймын. Мұнда бәрі әр адамның мүмкіндігіне байланысты”, – деді министр.

Сонымен қатар министр құрылыс компанияларына қойылатын талаптарды күшейту қажеттігін атап өтті. Оның сөзінше, барлық құрылыс салушы бірдей талаптарды сақтай бермейді. Сондықтан мемлекет олардың жұмысына бақылауды күшейтіп, тұтынушылардың құқығын қорғауға бағытталған талаптарды қатаңдатпақ.

870 мың адам баспана кезегінде тұр

Министрдің айтуынша, Отбасы банктің жеңілдетілген ипотекалық бағдарламалары тұрғын үйге деген бүкіл сұранысты өтей алмайды. Қазір банк арқылы баспана алуға кезекте тұрғандар саны 870 мың адамға жеткен.

“Өкінішке қарай, осынша адамды бірден баспанамен қамтамасыз ететін көлемде үй салып жатқан жоқпыз. Бірақ менің ойымша, мұндай бағдарламалар қажет. Тұрғын үй сатып алуға арналған арзандатылған несиелер болуы керек”, – деді Ерсайын Нағаспаев.

Айта кетейік, президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2027 жылды Жалпыхалықтық құрылыс жылы деп жариялауды ұсынған еді. 

Үкімет кулуарында "ҚазМұнайГаз" ұлттық компаниясының төрағасы Асхат Хасенов Қазақстандық мұнай қашанға дейін жететіні туралы айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Компания төрағасының сөзінше, "ҚазМұнайГаздың" расталған қоры 785 миллион тоннаны құрайды. 

“Есептеуді жеңілдету үшін қорды 800 млн тоннаға дейін есептейміз. Егер жылына 26 млн тонна өндірілсе, бұл 45 жылдан астам уақытқа созылады”, – деді Хасенов.

Ол ұлттық компания өзі қатысатын әрбір кен орнының қорын техникалық және экономикалық тұрғыдан бағалайтынын айтты. Оларды да мемлекеттік комиссия бекітеді. Хасеновтің айтуынша, ҚМГ геологиялық барлауды жалғастырып, ресурстық базаны толықтырып жатыр.

“Біз бұрғылап, ағындарды таптық және оны бірден қорға салып жатырмыз. Бұл үнемі жаңартылып отырады”, – деді ол. 

Айта кетейік, Хасеновтың айтып тұрғаны түгелдей елдің мұнайы емес, бұған дейін Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің өкілі Қазақстанға мұнай, алтын және өзге де пайдалы қазбалар қоры қанша жылға жететінін айтқан болатын. 

Еске сала кетейік, Қазақстанның Ұлытау облысындағы көлемі 1,1 мың шаршы шақырымнан асатын Құрылтай учаскесін игеру құқығы аукционға шығарылды. Жеңімпаз компания мұнда геологиялық барлау жұмыстарын жүргізіп, кемінде бір барлау ұңғымасын бұрғылауы керек. Ал мұнай немесе газдың ірі қоры анықталған жағдайда, инвесторға қосымша міндеттемелер жүктеледі.