Шымкенттегі №1 қалалық клиникалық ауруханада науқасқа тірі туыс донордан бүйрек трансплантациясы жасалды. Науқасқа өз жұбайы донор болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі “Отырар” телеарнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Ота 21 қазанда жасалған. Дәрігерлердің айтуынша, хирургиялық араласудан кейін науқастың зертханалық көрсеткіштерінде оң өзгерістер байқалған. Қазір ерлі-зайыптының жағдайы тұрақты.

Нұржан есімді науқастың денсаулығына қатысты мәселелер биыл тамыз айында басталған. Жұмыс орнында жүргенде ер адамның жүрегі тоқтап, клиникалық өлім жағдайын бастан өткерген. Ол шұғыл түрде ауруханаға жеткізілген. Тексеру нәтижесінде бүйрек қызметінің айтарлықтай бұзылғаны анықталды. Осыдан кейін науқасқа диализ тағайындалған.

Бастапқыда Нұржанға бүйрегін туған әпкесі беруді жоспарлаған. Алайда медициналық тексеру нәтижелері оның донор болуына мүмкіндік бермеді. Осыдан соң ер адамның жұбайы Айгүл донор болуға шешім қабылдаған. Қажетті медициналық тексерулерден өткен ерлі-зайыпты трансплантацияға шамамен бір ай дайындалған.

Трансплантолог дәрігер Рахымжан Жолдыбековтің айтуынша, отаға дейін науқастың қанындағы креатинин деңгейі айтарлықтай жоғары болған. 

Алдағы уақытта ерлі-зайыпты оңалту кезеңінен өтіп, дәрігерлердің тұрақты бақылауында болады.

Еске салсақ, бұған дейін Астанада дәрігерлер үш адамға өмір сыйлаған донорды құрметпен шығарып салғаны туралы жазған едік.

Ресми трейлері: YouTube сілтемесі

Қылмыстық топқа қарсы шыққан қарапайым адамның оқиғасы, тартысқа толы сәттер мен танымал актерлер. 29 қазаннан бастап қазақстандық көрермен "Шымыр" боевигін кинотеатрлардан тамашалай алады. Фильмде бас кейіпкер ақшасы мен байланысына, күшіне сенген ықпалды қылмыстық топқа қарсы тұрады.

27 қазанда Алматыдағы MEGA Alma-Ata сауда-ойын-сауық орталығындағы Chaplin Cinemas кинотеатрында фильмнің тұсаукесері өтті. Ал 28 қазанда картинаны Астана мен Шымкент қалаларының көрермендері тамашалады. Кештерге қазақстандық кино, музыка, медиа және цифрлық индустрия өкілдері қатысты.

Тұсаукесерге кәсіпкер Телман Нағашбаев, актер Есентай Ниязбаев, блогерлер Разиюша мен Бегали Жәкен, сондай-ақ әнші Ayau келді. Кештің арнайы қонағы Қайрат Нұртас болды. Ол киноға алғаш рет үлкен рөлмен қадам басқан қызы Алауға қолдау көрсету үшін келген.

Фильмде басты рөлдерді Еркебұлан Дайыров, Азамат Сатыбалды, Ақбота-Нұр және Алау Қайратқызы сомдаған. Еркебұлан Дайыров көрерменге "Томирис", "Балуан Шолақ" фильмдері мен "Бауыржан Момышұлы" телехикаясынан таныс. Азамат Сатыбалды "Рэкетир 2", "Томирис", "Анаға апарар жол" картиналарында ойнаған. Ал Ақбота-Нұр кино мен теледидардағы рөлдері арқылы танылған.

Картинаның режиссері – Анвар Матжанов. Ол көрерменге "Таптым-ау сені", "Брат или брак 3", "Патруль", "Қазақша бизнес" фильмдер топтамасы, "Гәп" және "Оттегі" жобалары арқылы белгілі. Оның "Таптым-ау сені" фильмі прокатта 1,9 миллиард теңге, ал "Брат или брак 3" картинасы 1,3 миллиард теңге жинаған. Бұл жолы режиссер қылмыс әлеміндегі тартыс пен қызу шайқасқа құрылған оқиғаны ұсынып, боевик жанрында бағын сынап көрді. Фильмнің түсіріліміне Dasco Capital басқаруындағы Tolqyn Film Fund қолдау көрсетіп, жобаның бас инвесторы болды. "Шымырдың" прокатқа шығуы отандық киноның жаңа жанрларын дамытуға жол ашып, көрерменге қазақстандық боевикті ұсынады.

Тұсаукесер өтетін кинотеатрдың кеңістігі де фильмнің мазмұнына сай безендірілді. Кіреберісте баспасөз қабырғасы мен тақырыптық фотобудка орнатылып, екінші қабатта серіктестердің интерактивті алаңдары ұйымдастырылды. Іс-шараға TechnoFit, Zamran, Jameson және Colossus компаниялары серіктес болды.

Тұсаукесердің ақпараттық серіктестері қатарында НТК, WE project, Gorod 24, Sxodim, Qangybas, Almaty Today, STEPPE, Stan.kz, "Той Думан" телерадиокомпаниясы, Kuda Almaty, Tan Media Group, Forbes және Arbat Media бар.

Фильм не туралы? Шымыр тракторға қажетті қосалқы бөлшекті алу үшін қалаға, әскердегі досы Елдосқа келеді. Алайда көп ұзамай өзі күтпеген қауіпті оқиғаның ортасында қалады. Қаладағы ықпалды қылмыстық топпен бетпе-бет келген ол әділетсіздікке үнсіз қарап тұра алмайды.

Сабырлы әрі көп сөйлемейтін Шымыр қарсыластарына күшпен де, ақылмен де төтеп беруге бел буады. Өзінің жауынгерлік машығына сүйенген ол өзін әлсіз санап, менсінбеген адамдарға қарсы шығады.

Фильм туралы мәлімет: * Жанры: экшн, боевик * Тілі: қазақ тілі, орысша субтитрлер * Елі: Қазақстан * Режиссері: Анвар Матжанов * Басты рөлдерде: Еркебұлан Дайыров, Ақбота-Нұр, Азамат Сатыбалды, Алау Қайратқызы, Қуантай Әбдімади, Олжас Тоғымбет * Композиторы: Абай Ақбаев * Операторы: Шерхан Таңсықбаев * Бас инвесторы: Dasco Capital басқаруындағы Tolqyn Film Fund

"Шымыр" — 29 қазаннан бастап барлық кинотеатрда!

Stan.kz 2027 жылы ең төменгі жалақы өссе, декретке шығатын әйелдер мен бала күтіміндегі аналардың қанша теңге алатынын есептеп көрді. Есепке сәйкес, жүктілік пен босануға берілетін ең жоғары төлем 3,2 миллион теңгеге, ал арнайы радиациялық аймақтарда тиісті талаптарға сай келетін әйелдер үшін 4,4 миллион теңгеге жуықтауы мүмкін. Бірақ бұл соманы кімдер ала алады және қолға нақты қанша ақша тиеді?

Биыл 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ең төменге жалақы мөлшесін 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап 85 мыңнан 110 мың теңгеге дейін көтеруді тапсырды. Осы өзгеріс жүзеге асса, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (МӘСҚ) төленетін ең жоғары әлеуметтік төлемдер, соның ішінде жұмыс істейтін әйелдердің декреттік төлемі де артады.

Ал Семей ядролық сынақ полигонының зардаптарын көрген, заңда белгіленген аумақтарда тұратын әйелдерге жүктілік пен босануға байланысты ұзартылған демалыс беріледі. Мұндай жағдайда төлем 4 миллион теңгеден асуы ықтимал.

Алайда декретке шыққан әр әйелдің қолына бірдей сома түспейді. Біржолғы төлемнің мөлшері соңғы 12 айдағы табысқа, ал бала күтіміне байланысты ай сайынғы әлеуметтік төлем соңғы 24 айдағы табысқа байланысты есептеледі. Бұған қоса, есептелген сомадан 10% міндетті зейнетақы жарнасы ұсталады.

2027 жылы ең жоғары декреттік төлем қанша болады?

2026 жылы Қазақстанда ең төменгі жалақы 85 000 теңге. Әлеуметтік төлемдерді есептеу кезінде айлық табыстың ең жоғары шегі ең төменге жалақы мөлшерінің (ЕТЖ) жеті еселенген мөлшерімен шектеледі. Демек, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) төленетін әлеуметтік аударымдар ең көбі 595 000 теңге табыстан есептеледі.

Алайда мұнда бір маңызды ерекшелік бар: зейнетақы жарналары есептелетін табыс пен әлеуметтік аударымдар есептелетін табыс бірдей емес. Егер зейнетақы жарналары есептелетін айлық табыс 661 200 теңге болса, әлеуметтік аударымдар үшін белгіленген шекті мөлшер бәрібір 595 000 теңгеден аспайды. Сондықтан декреттік төлемді есептеу кезінде нақты жалақының толық сомасы емес, заңда белгіленген шек пен соңғы 12 айдағы әлеуметтік аударымдар ескеріледі.

Егер 2027 жылдан бастап ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге көтерілсе, есепке алынатын табыс шегі 770 мың теңгеге дейін өсуі мүмкін. Қалыпты босану кезінде жүктілік пен босануға байланысты демалыс 126 күнге созылады. Төлемді есептеу үшін орташа айлық табыс 4,2 коэффициентіне көбейтіледі.

Осыған сәйкес, 2026 жылы ең жоғары есептік төлем 2 миллион 499 мың теңге болады. 10% міндетті зейнетақы жарнасы ұсталғаннан кейін әйелдің қолына 2 миллион 249 мың 100 теңге түседі.

Ал 2027 жылы есепке алынатын айлық табыс 770 мың теңгеге жетсе, 126 күнге есептелетін төлем 3 миллион 234 мың теңге болады. Зейнетақы жарнасы ұсталғаннан кейін әйелдің қолына 2 миллион 910 мың 600 теңге түсуі мүмкін.

Ең төменгі жалақы алатын әйелдің төлемін де есептеп көрейік. Мұнда әйелдің соңғы 12 ай бойы ай сайын 85 мың теңге табыс тауып, әлеуметтік аударымдары толық жасалғаны болжанады.

2026 жылғы есеп:

• Орташа айлық табыс – 85 000 теңге.
• 126 күнге есептелетін төлем: 85 000 × 4,2 = 357 000 теңге.
• Міндетті зейнетақы жарнасы: 357 000 × 10% = 35 700 теңге.
• Әйелдің қолына түсетін сома – 321 300 теңге.

Егер 2027 жылы әйелдің орташа айлық табысы 110 мың теңгеге жетсе, есеп мынадай болады:

• Декреттік төлем: 110 000 × 4,2 = 462 000 теңге.
• Міндетті зейнетақы жарнасы: 46 200 теңге.
• Қолына түсетін сома – 415 800 теңге.

Яғни, осы екі мысалды салыстырғанда, әйелдің қолына түсетін біржолғы төлем 94 500 теңгеге артады. Дегенмен осы есептерде 2026 және 2027 жылдардағы табыс тиісінше 85 мың және 110 мың теңге болып, әлеуметтік аударымдар толық төленеді деп алынды. Нақты төлем тек жалақыға емес, есептік кезеңде әлеуметтік аударымдар жасалған табысқа байланысты анықталады.

Есеп бойынша, жүктілік және босану бойынша біржолғы төлем 2 499 000 теңгеден 3 234 000 теңгеге, ал бала күтіміне арналған ай сайынғы төлем 238 000 теңгеден 308 000 теңгеге дейін өсуі ықтимал. Екі төлемнен де 10% міндетті зейнетақы жарнасы ұсталады.

Еңбекке қабілеттілігінен және асыраушысынан айырылу бойынша ең жоғары төлемдер 430 950 теңгеден 557 700 теңгеге, ал жұмысынан айырылу бойынша төлем 267 750 теңгеден 346 500 теңгеге дейін өсуі мүмкін.

Бұлар міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) ұсталмағанға дейінгі сомалар.

Экологиялық аймақта тұратын әйелдерге төлем көбірек пе?

Иә, заңда белгіленген экологиялық және ядролық сынақтардың зардаптарына байланысты аумақтарда тұратын әйелдерге жүктілік пен босануға байланысты еңбекке жарамсыздық мерзімі ұзартылуы мүмкін. Семей ядролық сынақ полигонының зардап шеккен аумақтарында тиісті талаптарға сай келетін әйелдер үшін бұл мерзім 170 күнге жетеді.

2027 жылы ЕТЖ 110 000 теңгеге дейін өседі деген болжаммен, Шығыс Қазақстан облысындағы арнайы аумақтарда декреттік демалысқа шығатын әйелдерге берілетін ең жоғары біржолғы төлем шамамен 4,3 миллион теңгеге жетуі мүмкін. Бұл сома есепке алынатын орташа айлық табыстың ең жоғары шегі – 770 000 теңге негізінде есептеледі.

Кестеде әйелдің декретке шыққанға дейінгі есептік кезеңде тек бір ай ғана жұмыс істеп, сол айда зейнетақы жарнасы мен әлеуметтік аударымдары түскен жағдайдағы есеп көрсетілген. Есепте сол айдағы табыс негізге алынып, қалған айларда табыс болмағаны ескеріледі. Сондықтан төлем мөлшері әлеуметтік аударымдар есептелген кезеңдегі табысқа байланысты өзгереді.

Абай облысындағы ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумақтарда тұратын, арнайы талаптарға сай әйелдер үшін декреттік төлем 2027 жылы өсуі мүмкін. Егер ең төменгі жалақы 85 000 теңгеден 110 000 теңгеге көтерілсе, ең жоғары біржолғы төлем 2026 жылғы 3 052 350 теңгеден 2027 жылы шамамен 3 950 100 теңгеге дейін жетуі ықтимал. Нақты төлем әйелдің әлеуметтік аударымдары мен заңда белгіленген талаптарға байланысты болады.

Жүктілікке және босануға байланысты демалыс қанша күнге беріледі?

Қазақстанның Еңбек кодексіне сәйкес, декреттік демалыстың ұзақтығы босану жағдайына және әйелдің ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумақта тұруына байланысты өзгереді.

• Қалыпты босану кезінде босанғанға дейін 70 күн және босанғаннан кейін 56 күн, барлығы – 126 күн.
• Қиын босану кезінде немесе егіз не одан көп бала туған жағдайда босанғанға дейін 70 күн және босанғаннан кейін 70 күн, барлығы – 140 күн.
• Ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумақта тұратын әйелдерге қалыпты босану кезінде босанғанға дейін 91 күн және босанғаннан кейін 79 күн, барлығы – 170 күн.
• Осындай аумақта қиын босану кезінде немесе егіз не одан көп бала туған жағдайда босанғанға дейін 93 күн және босанғаннан кейін 93 күн, барлығы – 186 күн.

Жүктіліктің 22-29 аптасында мерзімінен бұрын босанған жағдайларда демалыс ұзақтығы баланың тірі тууына, өмір сүру ұзақтығына және әйелдің арнайы аумақта тұруына қарай бөлек белгіленеді.

Мұндай тәртіп Еңбек кодексінің 99-бабының 2-тармағында көзделген. Ескеретін жайт, ядролық сынақтардың әсеріне ұшыраған аумаққа қатысты ұзартылған демалыс барлық Шығыс Қазақстан облысы және Абай облысының тұрғынына автоматты түрде берілмейді, заңда белгіленген аумақ пен талаптарға сәйкестік ескеріледі.

Декреттен кейін бала күтіміне ай сайын қанша төленеді?

Жүктілік пен босануға байланысты біржолғы төлемнен бөлек, жұмыс істейтін әйелдерге бала бір жарым жасқа толғанға дейін ай сайынғы әлеуметтік төлем тағайындалады.

Ол соңғы 24 айдағы әлеуметтік аударымдар жасалған орташа айлық табыстың 40%-ы негізінде есептеледі. Есептелген төлемнен 10% міндетті зейнетақы жарнасы ұсталып, әйелдің зейнетақы шотына аударылады.

Егер әйелдің есепке алынатын орташа айлық табысы 85 мың теңге болса:

• Ай сайынғы есептік төлем: 85 000 × 40% = 34 000 теңге.
• Міндетті зейнетақы жарнасы: 3 400 теңге.
• Әйелдің қолына ай сайын түсетін сома – 30 600 теңге.

Ал орташа айлық табысы 110 мың теңге болған жағдайда:

• Ай сайынғы есептік төлем: 110 000 × 40% = 44 000 теңге.
• Міндетті зейнетақы жарнасы: 4 400 теңге.
• Қолына түсетін сома – 39 600 теңге.

2027 жылы есепке алынатын табыстың ең жоғары шегі 770 мың теңгеге жетсе, бала күтіміне байланысты ай сайынғы төлемнің жоғарғы мөлшері 308 мың теңге болады. Оның 30 800 теңгесі міндетті зейнетақы жарнасы ретінде ұсталып, әйелдің қолына ай сайын 277 200 теңге түсуі мүмкін. Осы төлемді есептегенде соңғы 24 айдағы табыс ескеріледі. Сондықтан әйелдің декретке шығар алдындағы соңғы жалақысы ғана есепке алынбайды.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда ауқатты отбасыларға 14 түрлі жәрдемақы төлеу тәртібі қайта қаралатыны хабарланған еді. Ведомство мәліметінше, әр төлем жеке қарастырылып, әлеуметтік қолдау нақты көмекке мұқтаж азаматтарға бағытталмақ. Осыған байланысты редакция мемлекет табысты қалай есептейтінін анықтап көрді.

Қазақстанның бірқатар қаласында пәтер жалдау құны төмендеді. Әсіресе Павлодарда екі бөлмелі пәтерлердің айлық ақысы бір айда 50 мың теңгеге арзандаған. Ал Алматы мен Астанада жалдау бағасы әлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Krisha.kz деректеріне сәйкес, қазан айында еліміздің көптеген қаласында пәтер жалдау бағасы төмендеген. Бағаның ең елеулі өзгерісі екі және үш бөлмелі баспаналарда байқалған.

Павлодарда екі бөлмелі пәтерді жалдау құны бір айда 50 мың теңгеге, яғни 20%-ға арзандаған. Астанада мұндай пәтерлердің айлық ақысы 30 мың теңгеге, Ақтауда 20 мың теңгеге төмендеді.

Үш бөлмелі пәтерлер де арзандаған. Қарағандыда олардың жалдау ақысы 40 мың теңгеге азайса, Ақтау мен Астанада 30 мың теңгеден төмендеген.

Алайда барлық қалада баға бірдей түскен жоқ. Өскеменде бір бөлмелі пәтерлерді жалдау құны 15 мың теңгеге немесе шамамен 10%-ға өскен. Қостанайда үш бөлмелі пәтерлердің айлық ақысы 20 мың теңгеге, Шымкентте 10 мың теңгеге қымбаттаған.

Алматыда бір ай ішінде тек бір бөлмелі пәтерлер арзандаған. Екі және үш бөлмелі баспаналардың жалдау құны өзгеріссіз қалған.

Алматы мен Астанада пәтер жалдау қанша тұрады?

Қазан айының соңындағы мәлімет бойынша, ең қымбат жалдамалы баспана Алматы мен Астанада орналасқан.

Алматыда бір бөлмелі пәтерді жалдау орта есеппен 227,5 мың теңге тұрады. Екі бөлмелі пәтердің айлық ақысы 350 мың теңге, ал үш бөлмелісі 500 мың теңгеге жеткен.

Астанада бір бөлмелі пәтерді жалдау құны орта есеппен 240 мың теңге. Екі бөлмелі баспана үшін 320 мың теңге, ал үш бөлмелі пәтер үшін 470 мың теңге төлеу қажет.

Ал жалдамалы баспана бағасы ең қолжетімді қалалардың бірі – Тараз. Мұнда бір бөлмелі пәтердің айлық ақысы 90 мың теңге, екі бөлмелісі 120 мың теңге, үш бөлмелісі 150 мың теңге шамасында.

Айта кетейік, Қазақстанда "Ұмай" әйелдер ипотекасына өтінім қабылдау басталады.

Жамбыл ауданында әкімдіктің жұмысын Facebook желісінде сынаған тұрғын сотта жауап берді. Әкімдіктің құрылысқа жауапты бөлімі оның жазғандарын шындыққа жанаспайды деп есептеп, сотқа шағымданған. Ақырында екі тарап татуласып, тұрғын көпшілік алдында кешірім сұрауға келісті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жамбыл аудандық сотының хабарлауынша, оқиға биыл шілде айында болған. Жергілікті тұрғын Facebook парақшасында аудан әкімдігінің сәулет, қала құрылысы және құрылыс бөлімін сынап, мекеменің жұмысы "жеке дүкенге" айналғанын жазған. Сондай-ақ қызметкерлер тұрғындардың мәселесін шешуге әдейі кедергі келтіретінін меңзеген.

Алайда әкімдік өкілдері тұрғынның бұл уәжімен келіспеген. Азаматты сотқа берген.

"Талап қоюшы жарияланған мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін және азаматтардың мемлекеттік органға деген сеніміне нұқсан келтіріп, оның іскерлік беделіне зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетті. Талап қоюшы соттан жарияланған мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді деп тануды сұрады. Сондай-ақ жауапкерді жазбаларын өшіруге, теріске шығару жариялауға және моральдық зиянды өтеуге міндеттеуді талап етті. Соттың татуластыру шаралары нәтижесінде тараптар ортақ келісімге келді", – делінген сот хабарламасында.

Келісім бойынша тұрғын Facebook парақшасында бұрын жазған мәліметтерін теріске шығарып, әкімдік бөлімінен кешірім сұрауға міндеттелді. Сондай-ақ алдағы уақытта тексерілмеген ақпаратты таратпауға келісім берді. Ал әкімдік бөлімі өз кезегінде сотқа қойған талаптарынан бас тартты.

Еске салайық, бұған дейін блогер және қоғам белсендісі Мирболат Мырзатайұлы әлеуметтік желідегі жазбалары мен қоғамдық белсенділігіне байланысты полицияға ұсталған еді. Кейін сот оны қамауда ұстау туралы шешім қабылдаған. Медеу ауданының №2 соты оны “ұлтаралық алауыздық тудыруды деп айыптап, төрт жылға бас бостандығынан айырды. 

Қазақстанда келесі жылы арзан автокөлік шиналарын таңдау қиындауы мүмкін. Еуразиялық экономикалық одақта құрамында адам денсаулығына зиянды химиялық заттар көп шиналарды сатуға тыйым салу ұсынылды. Жаңа талаптар қабылданса, әсіресе бағасы қолжетімді қытайлық шиналардың кейбір түрлері нарықтан жоғалуы мүмкін. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Kolesa.kz мәліметінше, бұл ұсынысты Ресей тарапы көтерген. Мәселе 2026 жылғы қарашада Еуразиялық экономикалық комиссия кеңесінің отырысында қаралады. Егер бастама мақұлданса, талаптар Қазақстанға ғана емес, ЕАЭО-ның басқа елдеріне де қолданылады. Шектеу жеңіл және жүк көліктеріне, сондай-ақ мотоциклдерге арналған шиналарды қамтиды.

Шиналарда қандай өзгеріс болуы керек?

Мәселе шинаның құрамында кездесетін денсаулыққа қауіпті химиялық заттарға қатысты. Олардың кейбірі қатерлі ісік ауруларының даму қаупін арттыруы мүмкін. Сондықтан өндірушілерге мұндай заттардың мөлшерін шектеу ұсынылып отыр.

Жаңа ережеге сәйкес, шинаның резеңке құрамындағы белгілі бір қосылыстардың мөлшері белгіленген шектен аспауы керек. Мысалы, бензапирен деп аталатын зиянды заттың мөлшері бір килограммға 1 миллиграмнан артық болмауы тиіс. Ал қауіпті химиялық қосылыстардың тағы сегіз түрінің жалпы мөлшері бір килограммға 10 миллиграмнан аспауы керек.

Егер ұсыныс қабылданса, өндірушілер шинаның құрамын өзгертіп, қауіпсіздігі жоғары шикізат қолдануға мәжбүр болады. Ал жаңа талаптарға сай келмейтін өнімдерді ЕАЭО елдерінде сатуға рұқсат берілмейді.

Шиналар қымбаттай ма?

Жаңа талаптар ең алдымен бағасы арзан шиналар нарығына әсер етуі мүмкін. Себебі өндіріс кезінде қолданылатын материалдарды өзгерту компаниялардың шығынын арттырады. Бұл өз кезегінде тауар бағасына әсер етуі ықтимал.

Қазақстандық жүргізушілер үшін тағы бір мәселе туындауы мүмкін: арзан шиналардың кейбір түрлері сатылымнан алынса, таңдау азаяды. Алайда бұл барлық қытайлық шиналарға тыйым салынады деген сөз емес. Өнім жаңа талаптарға сай болса, оны сатуға кедергі болмайды.

Әзірге бұл – талқылауға ұсынылған бастама. Еуразиялық экономикалық комиссия оны қарашада мақұлдаса, шешім ресми жарияланғаннан кейін 180 күн өткен соң күшіне енуі мүмкін. Осы мерзімнен кейін талаптарға сәйкес келмейтін шиналарды сатуға болмайды.

Сондықтан 2027 жылы Қазақстанда арзан шиналардың бағасы міндетті түрде өседі немесе олардың барлығы сатылымнан жоғалады деп айтуға әлі ерте. Нақты өзгеріс ұсыныстың қабылдануына және өндірушілердің жаңа талаптарға қаншалықты бейімделетініне байланысты болады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда қысқы шина салмағаны үшін қандай айыппұл қарастырылғанын жазған едік.

Шымкент Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаменті басшысының бұрынғы бірінші орынбасары Манат Сарбасовқа қатысты іс қайта қаралады. Кассациялық сот оған берілген 12 жыл түрме жазасы туралы үкімнің күшін жойды. Ол кәсіпкерден жекеменшік мектепке қамқорлық көрсету үшін 70 миллион теңге алды деп айыпталған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

2025 жылғы қазанда алқабилер Сарбасовты пара алды, ақшаны заңдастырды және қызметтік міндетін орындамады деп кінәлі деп таныған. Сот оны 12 жылға бас бостандығынан айырған. Ал алаяқтық және басқа да бірқатар айып бойынша ақтаған.

Тергеу мәліметінше, Сарбасов кәсіпкерден жекеменшік мектепке көмектесіп, қамқорлық көрсету үшін 70 миллион теңге алған. Кейін бұл ақшаны жылжымайтын мүлік сатып алуға жұмсап, одан түскен табыс арқылы заңдастырған деген айып тағылған.

Сондай-ақ ол медициналық жабдық сатып алу кезінде 92 миллион теңгеден астам қаржының жымқырылуына қатысты қызметтік әрекетсіздік жасады деп айыпталған. Бұл іс бойынша басқа да бұрынғы шенеуніктер мен кәсіпкерлер жауапқа тартылған.

Сарбасовтың адвокаты Жасұлан Әсілбековтің айтуынша, алқабилерге қойылған сұрақтар тым күрделі болған. Қорғау тарапы олардың тұжырымдары түсініксіз, заң терминдеріне толы екенін айтқан. Кассациялық сот осы мәселелер бойынша заңбұзушылықтар болғанын мойындаған. Енді іс қайта қаралып, 12 жыл түрме жазасы туралы үкімнің күшін жойылды.

Манат Сарбасов — Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы жоғары лауазымды қызметкері. Ол Шымкент қаласы бойынша ҰҚК департаменті басшысының бірінші орынбасары болған және осы салада 20 жылға жуық қызмет атқарған. Ол 2025 жылғы қазанда сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыстық іс бойынша 12 жылға сотталған. 28 қазанда кассациялық сот оның 12 жылдық жазасы туралы үкімнің күшін жойды.

Қазақстан алдағы жылдары халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға және елдің болашағына ұзақ мерзімді пайда әкелетін жобаларға қаржы бөлуді көздейді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 28 қазандағы Жолдауында мектептер мен ауруханалар салу, ауылдарды дамыту, отандық өндірісті өркендету, балаларға тең мүмкіндік жасау және жаңа технологияларды енгізу мәселелері көтерілді. Халық қалаулылары бұл бастамалар туралы не дейді және олардың ел дамуына ықпалы қандай? Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

 

Бүгін салынған мектеп ертеңгі ұрпаққа қызмет етеді

Елді мекендердің жағдайын жақсарту – Жолдаудағы негізгі бағыттардың бірі. Алдағы жылдары мектептер, ауруханалар, мәдениет және спорт нысандарын салып, тозығы жеткен жолдар мен коммуналдық желілерді жаңарту көзделіп отыр. Бұл жұмыстарға 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау жоспарланған.

Құрылтай депутаты Асхат Аймағамбетов осы шешімнің ел үшін ұзақ мерзімді маңызына тоқталды. Оның пікірінше, мемлекет кейде бірден нәтиже беретін қадамдардан гөрі, жемісі жылдар өткен соң көрінетін істерді таңдауы керек.

"Қазіргі саясатта көпшілікке ұнайтын сөз айтып, жағымды уәде беріп, қолдау іздейтіндер көп. Ал елдің ұзақ мерзімді мүддесіне қажет шешімді дер кезінде қабылдап, оның жауапкершілігін көтере білетін көшбасшылық сирек кездеседі. Мемлекет басшысының бүгінгі Жолдауынан дәл осы көшбасшылықты көрдік. Мысалы, шамамен 6,5 триллион теңге инфрақұрылымды жаңғыртуға бағытталады: бүкіл ел бойынша әлеуметтік, көлік және инженерлік нысандар салынады. Бұл қаражатты бір реттік төлемдерге жұмсау оңайырақ әрі көпке ұнар еді. Бірақ Президент елге ондаған жыл қызмет ететін жолды таңдады", – деп жазды Асхат Аймағамбетов.

Ауылда жаңа мектеп ашылса, балалардың білім алуына жағдай жасалады. Аурухана салынса, тұрғындардың ем іздеп алысқа сабылуы азаяды. Ал жол мен электр желісі жаңартылса, сол елді мекенде кәсіп ашуға да мүмкіндік туады. Дегенмен мұндай құрылыстарды тек тұрғындарға көрсетілетін қызмет тұрғысынан бағалау жеткіліксіз. Олардың ел экономикасына әкелетін пайдасы да бар.

Экономист Бауыржан Ысқақ бір ірі жобаның өзі бірнеше салаға қатар жұмыс тауып беретінін айтады.

"Инфрақұрылымға инвестиция салу – экономикалық өсімді ынталандырудың маңызды құралдарының бірі. Мысалы, жаңа автомобиль жолын салу тек жол құрылысы жұмыстарымен шектелмейді. Оған цемент, битум, металл конструкциялары, арнайы техника, жанармай, логистикалық қызметтер және инженерлік мамандар қажет. Осылайша, бір инфрақұрылымдық жоба экономиканың бірнеше саласына қатарынан ықпал етеді. Экономикалық теорияда бұл құбылыс мультипликативтік әсер деп аталады", – деді Бауыржан Ысқақ.

Яғни мемлекет бір жолды жөндеуге қаржы бөлсе, одан құрылысшылар ғана емес, материал өндірушілер, тасымалдаушылар мен техника жеткізушілер де жұмыс табады. Осы тұста тағы бір мәселе бар. Ірі жобаларға бөлінген қаржының елге пайдасы тиюі үшін әр нысан халықтың нақты қажеттілігіне қарай салынуы керек. Оның үстіне құрылыстың сапасы мен қаражаттың қайда жұмсалғаны да қатаң қадағалауды қажет етеді.

Экономика өскені халықтың қалтасынан сезілуі керек

Қазақстанның экономикалық мүмкіндігі кеңейіп келеді. Жолдауда келтірілген Халықаралық валюта қорының болжамына сәйкес, 2026 жылдың қорытындысында еліміздің жалпы ішкі өнімі 400 миллиард долларға жуықтап, жан басына шаққандағы көрсеткіш 19 мың доллардан асуы мүмкін. Ең маңыздысы – экономиканың өсуі нақты жалақыға, жұмыс орындарының сапасына және халықтың сатып алу мүмкіндігіне қалай әсер ететіні. Халықаралық қатынастар және экономикалық саясат жөніндегі тәуелсіз сарапшы Ерік Батырханов бұл жерде инфляцияны тежеу мәселесіне назар аударды.

"Бұл басымдықтардың барлығы бір-бірімен тығыз байланысты және экономиканың тұрақты дамуына бағытталған. Азаматтардың табысы тұрақты өсуі үшін ең алдымен экономиканың өнімділігін арттыру қажет. Ал бұл ұзақ мерзімді қаржыландыруға, кәсіпкерлік белсенділікті қолдауға және бизнестің дамуына қолайлы жағдай жасауға байланысты. Президенттің инфляцияны төмендетуге ерекше назар аударуы да осы міндеттермен тікелей сабақтас. Баға тұрақтылығын қамтамасыз ету халықтың сатып алу қабілетін сақтауға, жалақы өсімінің нақты табысқа айналуына және несиелік ресурстардың қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді", – деді Ерік Батырханов.

Мәселен, адамның айлығы көбейгенімен, азық-түлік, киім-кешек пен қызмет көрсету бағасы одан да жылдам қымбаттаса, тұрмысы жақсара қоймайды. Сондықтан табысты арттыру мен қымбатшылықты тежеу қатар жүруге тиіс. Қазақстан Халық Кеңесінің ең жас мүшесі Жандос Ақтаев та Жолдаудағы экономикалық өзгерістердің түпкі мақсаты халықтың әл-ауқатын жақсарту екенін атап өтті.

"Президент Жолдауының басым бөлігі экономикалық мәселелерге арналса да, оның түпкі мақсаты – азаматтардың әл-ауқатын арттыру және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту. Жолдаудың негізгі мәнін Президенттің “Мемлекет әрекетінің басты бенефициары – Қазақстан халқы” деген сөзі айқын көрсетеді. Алдағы кезеңде азаматтарды жаңа Азаматтық кодекс, Салық кодексіне енгізілетін өзгерістер, бизнеске арналған преференциялар, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту және цифрландырудың жаңа кезеңі күтіп тұр. Бұл бастамалардың барлығы елдің экономикалық әлеуетін арттыруға және азаматтардың тұрмыс сапасын жақсартуға бағытталған", – деп жазды Жандос Ақтаев.  

Қазақстан шикізат сататын елден дайын өнім шығаратын мемлекетке айнала ала ма?

Қазақстанның жер қойнауы табиғи байлыққа толы. Алайда шикізатты сыртқа сатып, дайын өнімді қайтадан шетелден сатып ала беру ел экономикасының мүмкіндігін шектейді. Сондықтан Жолдауда отандық өндірісті өркендетіп, пайдалы қазбаларды өзімізде терең өңдеу мәселесіне басымдық берілді.

Әзербайжандық саясаттанушы Ризван Гусейнов Қазақстанның бұл бағытын елдің халықаралық экономикадағы орнын өзгертуге бағытталған қадам деп бағалайды.

"Тек көлік дәлізі немесе транзиттік орталық болып қалу жеткіліксіз. Қазақстан бұл ретте әлдеқайда мазмұнды үлгі ұсынып отыр. Әңгіме, әсіресе, стратегиялық маңызы бар салаларда өз өндіріс қуаттарын, технологиялық мүмкіндіктерін және толық өндірістік жүйесін қалыптастыру туралы болып отыр. Тоқаев ұстанымының күшті жағы – Қазақстанның шикізат қорын технологиямен, энергетикамен, маман даярлаумен және өндірісті жергілікті жерде дамытумен тікелей байланыстыруында. Президент маңызды металдарды тек сыртқа сатылатын шикізат ретінде емес, елдің әлемдік өндіріс тізбегінен жоғары деңгейде орын алуына мүмкіндік беретін негіз ретінде қарастырады", – деді Ризван Гусейнов.

Бұл бағыттағы жұмыстардың маңызы зор. Мысалы, елімізде өндірілген металды сыртқа шикізат күйінде жіберудің орнына, одан қажетті бөлшектер мен дайын бұйымдар шығарылса, өнімнің құны артады. Оған қоса зауыттарға инженерлер, технологтар, жұмысшылар керек болады. Жаңа өндірістің айналасында шағын кәсіпорындар ашылып, отандық мамандарға сұраныс артады.

Құрылтай депутаты Жанарбек Әшімжан да экономикалық дербестіктің маңызын атап өтті. Оның пікірінше, елдің алдында тұрған міндет – бүгінгі жетістіктерді сақтаумен шектелмей, келешекке қуатты экономика қалдыру.

"Тәуелсіздігіміздің 35 жылдығы қарсаңында жарияланған бұл Жолдаудың мәні ерекше. Себебі бүгінгі міндет – қол жеткізген жетістіктерді еселеу ғана емес, келер ұрпаққа технологиялық тұрғыдан дамыған, экономикасы қуатты, әлеуметтік мүмкіндіктері тең әрі заң үстемдігі орныққан мемлекетті аманаттау. Президент атап өткендей, күрделі геосаяси жағдайда ел егемендігін нығайтудың басты шарты – ішкі тұрақтылық, қоғамдық келісім және жүйелі еңбек. Бірлік пен тәртіп жоқ жерде тұрақты даму да болмайды. Сондықтан елдің болашағы әрбір азаматтың жауапкершілігіне, мемлекеттік институттардың тиімділігіне және қоғамның ортақ мақсат жолында жұмыла білуіне байланысты болмақ", – деп жазды Жанарбек Әшімжан.

Ал ауыл шаруашылығында осы міндетті жүзеге асыру үшін егін мен мал өнімдерін терең өңдеуге, су үнемдеуге және дайын тауарларды сыртқы нарыққа шығаруға мүмкіндік беретін жүйені дамыту көзделіп отыр. Мұндай өзгерістер ауыл еңбеккерлерінің еңбегін жеңілдетіп қана қоймай, өнімді тиімді бағамен өткізуіне де жол аша алады.

Ел тәуелсіздігінің экономикалық тірегі қандай?

Өз өндірісін дамыту мәселесі мемлекеттің дербестігімен де тығыз байланысты. Қазір әлемде бір елдегі экономикалық дағдарыс, халықаралық тасымалдағы кедергі немесе энергия тапшылығы басқа мемлекеттерге де әсер етеді. Сондықтан сыртқы өзгерістерге төтеп беру үшін Қазақстанның өз мүмкіндігін нығайтуы маңызды. Президент жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының бас ғылыми қызметкері, саясаттану ғылымдарының докторы Санат Көшкімбаев егемендіктің экономикалық қырына назар аударды.

"Бүгінде егемендік тек шекарамен немесе дәстүрлі түсініктегі әскермен ғана өлшенбейді. Елдің өзін энергиямен қамтамасыз ете алуы, қажетті технологияларға ие болуы және тұрақты көлік бағыттарының болуы да маңызды. Сондықтан Президенттің ішкі жаңғыру мен халықаралық дербестік арасындағы байланысқа назар аударуы Қазақстан үшін ерекше мәнге ие. Біздің еліміз Еуразиядағы ірі экономикалық және саяси орталықтардың арасында орналасқан, Дүниежүзілік мұхитқа тікелей шыға алмайды әрі сыртқы көлік, энергетика және технологиялық жүйелерге едәуір тәуелді. Дербес сыртқы саясат жүргізу үшін мықты ішкі негіз қажет", – деді Санат Көшкімбаев.

Сарапшының пікірінше, мұндай жағдайда сыртқы нарыққа шығатын бірнеше көлік жолының болуы, электр энергиясын жеткілікті өндіру және қажетті технологияларды меңгеру аса маңызды. Қазақстан үшін Каспий арқылы тасымалды дамыту, теміржол желілерін жаңарту, Ақтау мен Құрық порттарының жұмысын жетілдіру осы міндетпен байланысты.

Ризван Гусейнов болса, бұл өзгерістердің Каспий маңындағы мемлекеттерге де пайдасы тиюі мүмкін екенін айтады. Әсіресе Қазақстан мен Әзербайжан арасындағы көлік байланысының нығаюы Азия мен Еуропа арасындағы саудаға жаңа мүмкіндік ашатыны сөзсіз дейді ол.

Жаңа технология адам еңбегін жеңілдетуі керек

Жасанды интеллект пен цифрландыру Жолдаудағы маңызды бағыттардың бірі болды. Алайда жаңа технологияның пайдасы оның қаншалықты қымбат немесе күрделі екенімен өлшенбейді. Ол адамның жұмысын жеңілдетіп, уақытын үнемдеп, өндірістің тиімділігін арттыруы керек. Ерік Батырханов жаңа технологияларды енгізудің басты өлшемі нақты нәтиже болуы тиіс екенін айтты.

"Президент цифрландырудың нақты пайдаға бағытталуы керектігін атап өтті. Бұл ретте жаңа технологияларды енгізу олардың құнына ғана емес, экономика мен қоғамға беретін тиімділігіне де негізделуі маңызды. Жасанды интеллект басқару, логистика, есеп жүргізу және клиенттермен жұмыс істеу үдерістерін оңтайландырып, кәсіпорындардың шығындарын азайтуға көмектеседі. Осылайша, бұрын ірі компаниялар кеңінен пайдаланған технологиялық шешімдер шағын және орта бизнеске де қолжетімді болып, олардың тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға жол ашады", – деді Ерік Батырханов.

Мәселен, кәсіпкер тапсырыстар мен қоймадағы тауарын электронды жүйе арқылы қадағаласа, уақыты үнемделеді. Ал шаруа ауа райы мен топырақтың ылғалдылығы туралы мәліметті пайдаланып, егінін қанша суару керегін анықтай алады. Мемлекеттік органдар да жаңа технологиялардың көмегімен құжаттарды жылдам өңдеп, қаржының жұмсалуын тиімдірек бақылай алады.

Әр баланың білім алуына бірдей жағдай жасалуы тиіс

Келер ұрпақтың қамын ойлау дегеніміз – тек жаңа мектеп салу емес. Сол мектепте әр баланың білім алуына мүмкіндік жасау да маңызды.

Президент Жолдауында ерекше білім беру қажеттіліктері бар 237 мыңнан астам балаға жағдай жасау мәселесі көтерілді. Үкімет пен әкімдіктерге қажетті инфрақұрылымды дамыту, маман тапшылығын азайту және балалардың дамуындағы ерекшеліктерді ерте анықтау жұмыстарын жолға қою тапсырылды. Құрылтай депутаты Екатерина Смолякова инклюзивті білім беру мәселесінің өзінің депутаттық қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі екенін атап өтті.

"Бүгінгі Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев инклюзивті білім беруді дамытуға ерекше назар аударды. Мемлекет басшысы 237 мыңнан астам баланы инклюзивті біліммен қамту қажеттігін атап өтіп, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар санының артып келе жатқанын айтты. Президент Үкіметке әкімдіктермен бірлесіп қажетті инфрақұрылымды дамытуды, ірі құрылыс жобаларында инклюзивті орта қалыптастыру мәселесін ескеруді, маман тапшылығын азайту мен ерте диагностиканы жүйелі жолға қоюды тапсырды. Сондай-ақ бұл жұмысқа “Қазақстан халқына” қорын тарту қажеттігін атап өтті", – деп жазды Екатерина Смолякова.

Депутат бұған дейін ымдау тілінің мәртебесін көтеру, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды оқыту жүйесін жетілдіру, бірыңғай ақпараттық платформа құру және ABA-терапияны дамыту мәселелерімен айналысып келгенін жеткізді. Оның пікірінше, баланы мектепке қабылдаумен мәселе шешілмейді. Бастысы – оның өз мүмкіндігіне қарай білім алып, қабілетін дамытуына жағдай жасай алу. Бір балаға арнайы маманның көмегі қажет болса, екіншісіне бейімделген оқу бағдарламасы немесе қолайлы орта керек болуы мүмкін. Мұндай мүмкіндіктер тек ірі қалаларда емес, ауыл-аймақтарда да қолжетімді болуы маңызды, дейді депутат. Өйткені әр бала қай жерде тұрса да, сапалы білім алуға құқылы.

Әлеуметтік көмек адамды аяққа тұрғызуға жәрдемдесуі керек

Жолдауда халықтың тұрмысына қатысты тағы бір маңызды мәселе көтерілді. Ол – әлеуметтік көмектің шынымен мұқтаж адамдарға берілуі. Мемлекет басшысы әлеуметтік төлемдер жүйесін қайта қарап, мемлекеттік қолдаудың тиімділігін арттыруды тапсырды. Санат Көшкімбаев бұл өзгерістерді тек жәрдемақы төлеу тәртібімен шектеуге болмайтынын айтады.

"Жәрдемақы адамды құлдыраудан сақтап қалуы мүмкін, бірақ оның одан әрі көтерілуіне кедергі болатын шекке айналмауы тиіс. Сондықтан Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған тәсілдің мәні, менің ойымша, төлемдерді жай ғана қысқартуда емес. Шынымен тұрақты қолдауға мұқтаж адамдар мен мемлекеттің көмегі арқылы өз күнін өзі көре алатын азаматтарды ажырата білу қажет. Қарттар, мүгедектігі бар адамдар, балалар және қиын жағдайға тап болған отбасылар сенімді қорғалуға тиіс. Бұл жерде қаржыны үнемдеуге болмайды", – деді Санат Көшкімбаев.

Сарапшының пікірінше, еңбекке жарамды адамға кейде тұрақты жәрдемақыдан гөрі жұмыс орны, кәсіп үйрену мүмкіндігі, балабақша немесе өз ісін бастауға қолдау қажет болуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік көмектің нәтижесін тек жәрдемақы алатын адамдардың санымен бағалау жеткіліксіз. Оның орнына мемлекеттік қолдаудың арқасында қанша отбасы табысын арттырғанын, қанша адам мамандық меңгеріп, жұмыс тапқанын да ескеру маңызды.

Келер ұрпаққа қалатын ел бүгіннен қалыптасады

Тәуелсіздіктің 35 жылдығы қарсаңында жарияланған Жолдауда қоғамның ортақ жауапкершілігіне де мән берілді. Жанарбек Әшімжан елдің болашағы тек мемлекеттік бағдарламалар мен бөлінетін қаржыға байланысты емес екенін айтады.  

"Жолдаудағы “Адал азамат” қағидатының да мәні терең. Отаншылдық – елді сүюмен ғана шектелмейді. Ол – заңды құрметтеу, адал еңбек ету, тәртіп сақтау және қоғам игілігіне үлес қосу. Осы құндылықтар орныққанда ғана Әділетті Қазақстан құру мақсаты нақты нәтижеге айналады", – деп жазды Жанарбек Әшімжан.

Ал Санат Көшкімбаев елдің алдағы дамуын бір-екі жылмен ғана шектемей, тұтас бір ұрпақтың өмірін қамтитын мерзімге жоспарлау қажет деп санайды. Оның пікірінше, Қазақстан алдағы 15–25 жылда қандай мемлекет болуды көздейтінін нақты айқындауы керек. Ол үшін экономиканың мүмкіндіктерін ғана емес, су тапшылығын, энергетикадағы мәселелерді, халық санының өзгеруін және өңірлердің жағдайын да ескерген жөн. Ең бастысы, әр мақсаттың орындалу мерзімі, оған жұмсалатын қаржы және жауапты мекемелердің міндеті анық болуы тиіс.

Өйткені бүгін қабылданған шешімнің нәтижесін ертеңгі ұрпақ көреді. Ауылға тартылған ауыз су, салынған мектеп, ашылған кәсіпорын немесе ерекше қажеттілігі бар балаға жасалған мүмкіндік – бәрі елдің келешегіне қызмет ететін істер. Дегенмен жоспардың көп болуы оның бәрі бірден жүзеге асады деген сөз емес. Алда қаржының тиімді жұмсалуын қадағалау, құрылыстардың сапасын бақылау және қабылданған шешімдердің орындалуын қамтамасыз ету міндеті тұр. Сондықтан Жолдаудағы бастамалардың басты өлшемі – олардың қаншалықты ауқымды екені ғана емес, халыққа қандай пайда әкелетінінде болмақ.

Еске салсақ, бұған дейін Тоқаев 2029 жылдың соңына дейін елдегі инфрақұрылымды жаңғыртуға Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бөлінетінін мәлімдеген еді.

Алматыда жоғары оқу орындарының проректорлары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясымен бірлесіп, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 28 қазанда жариялаған "Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері" атты Жолдауының негізгі бағыттарын талқылады. Кездесуде жаңа экономикаға қажетті мамандар даярлау, ғылымды дамыту, жасанды интеллектіні енгізу және университеттердің қаладағы өзекті мәселелерді шешуге қатысуы басты назарға алынды.

Талқылау Алматы қаласы Жастар саясаты басқармасының басшысы Азиз Қажденбектің қалалық жоғары оқу орындарының проректорлары және өкілдерімен кездесуінде өтті. Қатысушылар Мемлекет басшысы айқындаған басымдықтарды жоғары білім беру жүйесінде іске асыру жолдарын және қазіргі еңбек нарығында сұранысқа ие мамандарды даярлау үшін қажетті өзгерістерді қарастырды.

Президент Жолдауындағы негізгі басымдықтардың бірі – инфрақұрылымды, энергетиканы, цифрлық экономиканы және жоғары технологиялық салаларды дамыту. Бұл бағыттар инвестициялар мен жаңа өндірістік қуаттарды ғана емес, сонымен қатар заманауи технологиялармен жұмыс істей алатын, инновацияларды енгізіп, нақты шешімдер ұсына алатын білікті кадрларды қажет етеді.

Алматы қаласы Жастар саясаты басқармасының басшысы Азиз Қажденбек атап өткендей, университеттер Президент айқындаған өзгерістердің белсенді қатысушысына айналуы тиіс.

Кездесу барысында ғылым мен өндірісті ықпалдастыру мәселелеріне ерекше назар аударылды. Білім беру саласы өкілдерінің пікірінше, университеттерде жүргізілетін ғылыми зерттеулер тәжірибеде қолданылуы, ал студенттер оқу барысында нақты жобаларға қатысу мүмкіндігіне ие болуы тиіс.

Талқылауға қаланың жетекші жоғары оқу орындарының, оның ішінде әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университетінің, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің, Халықаралық ақпараттық технологиялар университетінің және басқа да жоғары оқу орындарының өкілдері қатысты.

Президент айқындаған міндеттер инженерлік кадрлар даярлайтын техникалық университеттер үшін ерекше өзекті.

Талқылаудың тағы бір маңызды тақырыбы цифрлық трансформация болды. Мемлекет басшысы өз Жолдауында цифрлық шешімдерді формалды түрде енгізуден нақты экономикалық және қоғамдық нәтиже беретін технологияларды қолдануға көшу қажеттігін атап өтті. Бұл университеттер үшін тек болашақ бағдарламашылардың ғана емес, барлық мамандық студенттерінің цифрлық құзыреттерін дамыту қажеттігін білдіреді.

Азиз Қажденбек Алматы үшін университеттер мен қалалық құрылымдар арасындағы өзара ынтымақтастықтың ерекше маңызға ие екенін де атап өтті. Бүгінде мегаполисте 36 жоғары оқу орны жұмыс істейді. Оларда 238 225 студент білім алуда, оның 158 мыңға жуығы еліміздің өзге өңірлерінен келген.

Президент Жолдауын талқылаумен қатар, кеңесте студент жастармен жұмысты ұйымдастыру, жатақханаларда тұратын өзге өңірлерден келген студенттерді тіркеу, сондай-ақ алдағы мерекелік күндер мен қысқы каникул кезеңінде олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қаралды.

Кездесу қорытындысы бойынша университеттер, жұмыс берушілер және қалалық құрылымдар арасында жүйелі өзара іс-қимылды қалыптастыру қажеттігіне ерекше назар аударылды. Негізгі мақсат – Мемлекет басшысы айқындаған басымдықтардың іс жүзінде жүзеге асырылуын қамтамасыз ету, мамандар даярлау сапасын арттыру және жастардың Алматы қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуына қатысу мүмкіндіктерін кеңейту.

Қазақстанның Қорғаныс министрі Айдос Мырзахметов әскерде қаза тапқан және ауыр жарақат алған әскери қызметшілердің жақындарымен кездесті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Кездесуге әр жылдары әскери борышын өтеу кезінде қаза тапқан және ауыр жарақат алған сарбаздардың туыстарынан құралған бастамашыл топ қатысты. Олардың өтініштерін тыңдауға Бас әскери прокурор мен Ішкі істер министрлігі Ұлттық ұланының өкілдері де келді.

Қорғаныс министрі өз кезегінде әр отбасының жағдайы назардан тыс қалмайтынын айтты.

"Қорғаныс министрлігі қаза тапқан және зардап шеккен әскери қызметшілердің отбасының қайғысына ортақтасып, туыстарының өтініштеріне түсіністікпен қарайды. Әрбір өтініш мұқият қаралып, нақты жауап беріледі", – деді Айдос Мырзахметов.

Кездесу соңында министр әрбір жағдайды жеке қарап, туыстары ұсынған құжаттар мен басқа да материалдарды зерделейтінін жеткізді.

Еске салсақ, 24 қыркүйекте Маңғыстау облысында Әскери-теңіз күштерінің оқу-жаттығуы кезінде ауа райы күрт нашарлап, жел күшейген. Ресми мәлімет бойынша, оқу-жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде 17 әскери қызметкер теңізге кеткен еді. Үшеуі құтқарылып, 14 әскери қызметкер қаза тапты.  

Оқиғаның мән-жайын анықтау үшін Үкіметтік комиссия құрылды. 24 қыркүйекте сағат 22:30-да премьер-министрдің орынбасары Қанат Бозымбаевтың төрағалығымен комиссия отырысы өтті. Тергеу аясында ведомствоаралық жедел-тергеу тобы құрылып, тергеу және жедел-іздестіру шаралары басталған. Қажетті сот сараптамалары да тағайындалған. 

Ішкі істер министрінің орынбасары Санжар Әділов оқиғаға байланысты Қылмыстық кодекстің 453-бабының 2-бөлігі – "Ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметке салғырт қарау" және 465-бабы – "Кеме жүргізу қағидаларын бұзу" бойынша қылмыстық іс қозғалғанын мәлімдеді. 

Қайғылы жағдайға байланысты президент Қасым-Жомарт Тоқаев 25 қыркүйекті Қазақстанда жалпыұлттық аза тұту күні деп жариялады.

Кейін Тоқаев қорғаныс министрі қызметіне Айдос Мырзахметовті тағайындаған еді. Президент жаңа қорғаныс министріне әскердегі басқару жүйесін жетілдіруді тапсырды.

Байқоңырда баласы үш жасқа толғанша өзін асырауға қаржылай көмек көрсетпеген күйеуін сотқа берген әйел жеңіп шықты. Енді ер адам үш жасқа толғанға дейін әйеліне ай сайын 86 500 теңге төлеп тұрады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.  

Байқоңыр қалалық сотының мәліметінше, әйел көмек көрсетпейтінін негіз етіп бұрынғы күйеуін сотқа берген. 

“Талап қоюшы Байқоңыр қалалық сотына жауапкерден баласы үш жасқа толғанға дейін өзін асырауға ай сайын 20 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) 86 500 теңге мөлшерінде алимент өндіріп алу туралы талап арыз берген. Оның айтуынша, жауапкер өз еркімен материалдық көмек көрсетпеген. Осыған байланысты ол баласы үш жасқа толғанға дейін өзіне алимент төлеуді сұраған”, – делінген хабарламада.

Соттың мәліметінше, істі қарау барысында тараптар медиация тәртібімен дауды реттеу туралы келісімге келіп, соттан істі тоқтатуды және келісімді бекітуді сұраған. 

Келісімге сәйкес, жауапкер талап қоюшыны асырау үшін бала үш жасқа толғанға дейін ай сайын әр айдың 15-іне дейін 20 АЕК мөлшерінде алимент төлеп тұруға міндеттелген.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда алимент төлемей жүргендердің тізімі жарияланатыны туралы хабарлаған едік. Олардың арасында бірнеше жылдан бері құқық қорғау органдары таба алмай жүргендер де бар. 

2026 жылдың басынан бері қазақстандықтардың міндетті және ерікті зейнетақы жарналары бойынша инвестициялық табысы 766,32 миллиард теңгеге жетті. Бұған қоса, жұмыс берушілердің міндетті зейнетақы жарналары бойынша 139,39 миллиард теңге табыс есептелген. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының мәліметінше, бұл көрсеткіштер 2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша есептелген. 2014 жылы зейнетақы активтері бірыңғай қорда шоғырландырылғалы бері жинақталған инвестициялық табыс 14,3 триллион теңгеге жеткен. Зейнетақы төлемдерін есептегенде, оның үлесі жинақтардың жалпы көлемінің шамамен 40%-ын құрайды. Қордың дерегіне сүйенсек, 1998 жылы жинақтаушы зейнетақы жүйесі құрылғаннан бері инвестициялық кірістілік 1 090,84% болған. Осы кезеңдегі инфляция деңгейі 1 014,83%-ға жеткен. БЖЗҚ зейнетақы жинақтары ондаған жыл бойы қалыптасатынын атап өтті. Азаматтардың жарналары әртүрлі қаржы құралдарына инвестицияланып, түскен табыс олардың шотындағы қаражатты көбейтеді. Кейін сол табыстың өзі де қосымша кіріс әкелуі мүмкін. Дегенмен инвестициялық табыс тұрақты болмайды. Оның мөлшеріне қаржы нарығындағы жағдай, бағалы қағаздардың құны және валюта бағамының өзгеруі әсер етеді. Сондықтан жекелеген кезеңдерде кірістілік төмендеуі мүмкін. Қор инвестиция тиімділігін ұзақ мерзімдегі нәтижелер арқылы бағалау қажет екенін ескертеді.

Қазақстандықтар зейнетақы жинағын қалай басқара алады?

2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтарға зейнетақы жинағын басқару мүмкіндігі кеңейді. Енді азаматтар өз жинақтарының 100%-ына дейін инвестициялық портфельді басқарушы компанияларға бере алады. Бұл компаниялар ақшаны түрлі қаржы құралдарына салып, одан табыс табуға тырысады.

Салымшыларға тәуекелі мен күтілетін табысы әртүрлі үш инвестициялық стратегия ұсынылады. Қайсысын таңдауға болатыны адамның тәуекелге қаншалықты дайын екеніне және ақшаны қанша уақытқа инвестициялағысы келетініне байланысты. Зейнетақы жинағының қанша табыс әкелгенін БЖЗҚ сайтындағы жеке кабинеттен немесе мобильді қосымшадан көруге болады. Ал қор ақшаны қайда инвестициялайтыны туралы ақпаратты өзінің ресми сайтында жариялайды.

2027 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақы жинақтарының сақталуына берілетін мемлекеттік кепілдік тәртібі өзгереді. Бірақ бұл мемлекет кепілдіктен толық бас тартады деген сөз емес. Өзгерістің нақты мәні – кепілдікті қамтамасыз ету тетігінің жаңаруында. 

Айта кетейік, бұған дейін сарапшы зейнетақы жинағын қайда қалдырған дұрыс екенін түсіндірді. 

Елена Рыбакина 2026 жылды әлемдік рейтингтің көш басында аяқтайтын болды. Енді қалған жарыстардың нәтижесі қандай болса да, ол бірінші орнын сақтап қалады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Рыбакина Жапонияның Токио қаласында өтіп жатқан WTA 500 турнирінің екінші айналымында отандасы Юлия Путинцевамен кездесті. Ойын 6:2, 6:3 есебімен Рыбакинаның жеңісімен аяқталды. Осылайша ол ширек финалға шықты. Осы жеңістен кейін Рыбакина жинаған ұпай саны жағынан қарсыластары үшін қол жетпейтін межеге жетті. Әлемдік рейтингте екінші орында тұрған Беларусь теннисшісі Арина Соболенко енді оны басып оза алмайды. Осылайша 27 жастағы Рыбакина спорттық мансабында алғаш рет жылды әлемнің ең үздік теннисшісі ретінде аяқтайды.

Еске салайық, Рыбакина биыл 14 қыркүйекте АҚШ ашық чемпионатында (US Open) жеңіске жеткеннен кейін алғаш рет әлемнің бірінші ракеткасы атанған еді. Ол мұндай жетістікке жеткен Қазақстанның тұңғыш теннисшісі болды. Өткен аптада Рыбакина Қытайдың Нинбо қаласында өткен турнирде де топ жарды. Осылайша былтырғы чемпиондық атағын сақтап қалды. Бұл оның әлемнің бірінші ракеткасы атанғаннан кейінгі алғашқы жеңіп алған жүлдесі болды.

Нинбодағы жеңісі Рыбакинаның биылғы төртінші чемпиондық атағы атанды. Бұған дейін ол Штутгарттағы жарыста, Аустралия ашық чемпионатында   және АҚШ ашық чемпионатында жеңіске жеткен.

Осы күнге дейін Рыбакина WTA турнирлерінде жекелей сында 15 рет чемпион атанды. Оның жетеуі WTA 500 санатындағы жарыстарда алынған.

Қазақстандық теннисші биылғы маусымдағы соңғы жарысына да қатысады. Ол 8–15 қараша аралығында АҚШ-тың Индиан-Уэллс қаласында өтетін WTA қорытынды турнирінде былтырғы чемпиондық атағын қорғауға тырысады.

Дегенмен бұл турнирде қандай нәтиже көрсетсе де, Рыбакина жыл соңына дейін әлемнің бірінші ракеткасы болып қала береді. 

Еске салайық, бұған дейін Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Елена Рыбакинаны АҚШ ашық чемпионатындағы жеңісімен және әлемнің бірінші ракеткасы атануымен құттықтаған еді. Сондай-ақ спорттағы жетістіктері мен Қазақстанда теннистің дамуына қосқан үлесі үшін оны III дәрежелі "Барыс" орденімен марапаттаған.

Канадалық Mogotes Metals компаниясы Қазақстандағы қызметін кеңейтіп, Павлодар облысындағы Бесқауға алтын-мыс-күміс жобасын игеруге кіріспек. Компания кен орнын толық сатып алу құқығына ие болу үшін 24,7 миллион долларға дейін төлеуді көздеп отыр. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Компания 2026 жылғы 27 қазанда “Астана” халықаралық қаржы орталығында Mogotes Metals Kazakhstan Ltd. холдингтік компаниясын тіркеген. Жаңа құрылым геологиялық барлау жұмыстарымен айналысатын серіктестіктер мен басқа да ұйымдардағы үлестерді иеленеді. Оның жарғылық капиталы 1 мың долларды құрайды.

Қазақстандағы жаңа компания Mogotes Metals Kazakhstan Inc. арқылы канадалық Mogotes Metals Inc. тобына тиесілі. Қазақстандық құрылымның басшысы болып бас компанияның жетекшісі Набил Аллен Сабет тағайындалған.

Кен орнын сатып алу қалай жүзеге асады?

Mogotes Metals 2026 жылғы ақпанда Швейцарияның Copperbelt AG геологиялық барлау компаниясымен келісім жасасқан. Келісім бойынша канадалық компания “Достық” ЖШС-нің 100% үлесін сатып алу құқығына ие болды. Бұл кәсіпорын Бесқауға кен орнында барлау жүргізуге арналған лицензияны иеленеді.

Мәміленің жалпы құны 24,7 миллион долларға дейін жетуі мүмкін. Алайда бұл қаражат бірден төленбейді: келісімде төлемдерді 2029 жылғы ақпанға дейін кезең-кезеңімен жүзеге асыру қарастырылған.

Компанияның мәліметінше, бастапқы төлем 2,5 миллион долларды құрайды. Оның 1,5 миллион доллары қолма-қол ақшамен, ал қалған 1 миллион доллары ақшалай немесе компания акцияларымен төленуі мүмкін. Бұдан кейін 2027, 2028 және 2029 жылдары жыл сайын 1 миллион доллардан төлеу жоспарланған. Қалған 19,2 миллион доллар 2029 жылғы 8 ақпаннан кешіктірілмей аударылуға тиіс.

Дегенмен компания жариялаған материалдарда бастапқы төлем сомасына қатысты айырмашылық бар: бір бөлімде 2,5 миллион доллар, екіншісінде 2,3 миллион доллар көрсетілген.

Бұдан бөлек, Mogotes Metals геологиялық барлау жұмыстарына кемінде 860 мың доллар жұмсауға және 2027 жылғы 1 қаңтарға дейін өндіруге арналған лицензия алу үшін өтінім дайындауға міндеттенген.

Бесқауға кен орны туралы не белгілі?

2022 жылғы ресурстарды бағалау нәтижесіне сәйкес, Бесқауға-Мейн кен орнында 203,8 миллион тонна кен бар. Оның 111,2 миллион тоннасы анықталған ресурстар санатына, ал 92,6 миллион тоннасы болжамды ресурстар санатына жатады.

Компанияның бағалауынша, алтын, мыс және күміс кездесетін минералданған қабат жер бетінен шамамен 40 метр тереңдіктен басталады.

2022 жылғы бағалаудан кейін Mogotes Metals жалпы ұзындығы 18 657 метр болатын 28 ұңғыма бұрғылаған. Компанияның мәліметінше, зерттеу нәтижелері минералдану бұрын есептелген аумақтан тыс жерлерде де жалғасуы мүмкін екенін көрсеткен. Лицензия аумағында қосымша зерттеуді қажет ететін бірнеше учаске бар.

Компанияны Қазақстанға не қызықтырды?

Mogotes Metals Бесқауға кен орнында бұрғылау жұмыстарының құнын бір метрге шамамен 100 доллар деп бағалайды. Компания Қазақстанда жыл бойы үздіксіз жұмыс жүргізу мүмкіндігін де қарастырып отыр.

Бұған оның Қазақстандағы жобасы мен Оңтүстік Америкадағы негізгі жобасының маусымдық ерекшеліктері себеп. Қазақстанда далалық жұмыстар Солтүстік жартышардың жаз мезгіліне сәйкес келсе, Аргентина мен Чили орналасқан Оңтүстік жартышарда жаз басқа уақытта болады.

Компанияның дерегінше, кен орнынан 20 шақырым қашықтықта теміржол мен асфальтталған автомобиль жолы бар. Электр желісі де кен орнының аумағы арқылы өтеді. Ал Павлодар қаласы жобадан шамамен 70 шақырым оңтүстік-батыста орналасқан.

Mogotes Metals бас директоры Набил Аллен Сабет бұған дейін Бесқауға жобасын сатып алу құқығына ие болуды компания үшін маңызды қадам деп атаған. Оның пікірінше, кен орнының әлеуеті, пайдалы қазбалардың құрамы және минералданған қабаттың жер бетіне жақын орналасуы жобаны тартымды етеді.

Mogotes Metals Inc. Канададағы TSX Venture Exchange биржасында MOG тикерімен саудаланады. Қазақстаннан бөлек, компания Аргентина, Чили және АҚШ аумақтарында геологиялық барлау жұмыстарын жүргізеді.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда алтын бағасы 37 мың теңгеге түскен болатын. 

Әлеуметтік желіде педиатрия бөлімшелерінің жабылуы мүмкін екені туралы жазба жарияланып, ата-аналар арасында талқылау басталды. Сөзінше, енді балаларды педиатр емес, терапевт немесе жалпы практика дәрігері қабылдайды. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Threads қолданушыларының бірі 1 қарашадан бастап педиатрия бөлімшесі жабылатынын естігенін жазған. Оның сөзінше, енді балаларды терапевт қарауы мүмкін. Бұл ақпарат ата-аналарды алаңдатып, балалардың денсаулығына қатысты мәселелерді арнайы маман-педиатр қарауы керек пе деген сұрақ туғызды.

“Бүгін педиатрия бөлімінің 1 қарашадан бастап жабылатынын естідім. Енді бүлдіршіндерді терапевт қарайды дейді. Шынымды айтсам, осы шешімнің қаншалықты дұрыс екенін түсінбей отырмын. Балалар мен ересектердің ағзасы екі түрлі емес пе? Балалардың денсаулығына қатысты мәселелерді арнайы балалар дәрігері – педиатр қарағаны дұрыс емес пе? Осы өзгеріс туралы не ойлайсыздар? Ата-аналар, сіздер не дейсіздер?”, – деп жазды қолданушы.

Педиатр бар болса, тексере береді

Денсаулық сақтау министрлігі емханаларда қажетті мамандар болған жағдайда жеке педиатриялық учаскелердің жұмыс істеу мүмкіндігін сақтауды жоспарлап отыр.

“Бұл балаларға тіркелген жері бойынша тікелей педиатрдан алғашқы медициналық көмек алуды жалғастыруға мүмкіндік береді. Ұсынылып отырған өзгерістер педиатриялық қызметті нығайтуға бағытталған және жалпы практика дәрігерлерінен бас тартуды көздемейді. Медициналық ұйымдар кадрмен қамтамасыз етілуін және халықтың қажеттіліктерін ескере отырып, балаларға медициналық көмек көрсетудің өздеріне қолайлы моделін таңдай алады”, – деп мәлімдеді Денсаулық сақтау министрлігі.

Министрліктің мәліметінше, 2025 жылдың маусымынан бері емханаларда педиатриялық бөлімшелер ашылып жатыр. Соңғы бір жылда 366 бөлімше ашылған.

Педиатр пікірі

Редакциямызға педиатр Ғазиз Білкенов осы жағдай бойынша сұхбат берді. Сөзінше, баланы туғаннан бастап нақты қай маманның бақылағаны аса маңызды емес. Ең бастысы, дәрігер баланың ағзасының ерекшеліктерін және даму кезеңдерін жақсы білуі керек.

“Жалпы практика дәрігерлерінің (ЖПД) арасында бұл мәселелерді жақсы меңгерген мамандар көп. Дегенмен, пайыздық қатынаста педиатрлардың бұл бағыттағы білімі көбірек. Сондықтан еліміздегі қазіргі жағдай мен білім беру жүйесінің ерекшеліктерін ескере отырып, балаларды бақылауды әзірге педиатрларға қалдырған дұрыс”, – деді педиатр Ғазиз Білкенов.

Сондай-ақ, Ғазиз Білкенов алдағы уақытта жалпы практика дәрігерлері амбулаториялық педиатрияның міндеттерін атқара алады. Бірақ ол үшін білім беру бағдарламасында педиатрияға көбірек уақыт бөлінуі қажет екенін айтты.

“Қазіргі жағдайда 0-5 жас аралығындағы балаларды педиатрлардың бақылауында қалдырған дұрыс. Өйткені дәл осы кезеңде баланың дамуындағы аса маңызды өзгерістер болады. Оларды мұқият бақылау қажет”, – деді педиатр.

Ғазиз Білкенов педиатрларды қысқартқан жағдайда балалар денсаулығына қандай мәселелер туындауы мүмкін екенін де түсіндірді. Сөзінше, негізгі қауіптердің бірі — ерте жаста пайда болатын және емдеуді немесе түзетуді қажет ететін аурулардың алғашқы белгілерін дер кезінде анықтамай қалу.

“Алайда тәжірибеде біз көбіне басқа мәселеге тап боламыз: кейде өздігінен жазылатын, тек бақылауды қажет ететін жағдайларда балаға артық ем тағайындалады. Мұндай кезде емді ерте бастау керісінше проблема тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, профилактикалық екпелерге қатысты мәселелерді педиатрлар жақсырақ меңгерген. Ал вакцинация — амбулаториялық педиатрияның негізгі бағыттарының бірі”, – деді педиатр.

Сондай-ақ педиатр мұндай өзгерістер ауруларды ерте диагностикалауға және балаларды профилактикалық тексеруге қалай әсер етуі мүмкін екенін де түсіндірді.

“Егер қазір барлық педиатриялық учаскелер жабылып, олардың міндеттері жалпы практика дәрігерлеріне жүктелсе, басқа бейінді мамандарға түсетін жүктеме артуы мүмкін. Себебі жалпы практика дәрігері балалар ағзасының барлық ерекшеліктерін жеткілікті деңгейде білмеуі мүмкін. Соның салдарынан балаларды басқа мамандардың кеңесіне жиірек жіберуге тура келеді”, – деді педиатр Ғазиз Білкенов.

Сөз соңында , бұл істің нәтижесінде ата-аналар мен балалар кезекті ұзақ күтуі мүмкін. Ал күту барысында кейбір ауруларды анықтау мен емдеудегі маңызды кезеңдер назардан тыс қалуы ықтимал екенін айтты.

Бұған дейін денсаулық сақтау басқарманың мәліметінше, Қазақстанда емханалардағы педиатриялық бөлімдер Отбасылық денсаулық орталықтарына айналды. Мұнда медициналық көмек жалпы практика дәрігерлері (ЖПД) арқылы көрсетіледі.

“Бұл дәрігерлер ересектерді де, балаларды да қабылдай алады”, – деп жауап берді министрлік.

Басқарма мәліметінше, негізгі қағидалар бойынша бір отбасының барлық мүшесін бір жалпы практика дәрігері бақылайды. Егер бала ауырып қалса, ең алдымен сол дәрігерге қаралу керек.

Педиатр тек күрделі жағдайларда консультация үшін шақырылады:

• диагноз қою қиын болса;
• ем нәтиже бермесе;
• созылмалы немесе ауыр ауру болса;
• емдеу немесе вакцинация бойынша дау туындаса.

Педиатрдың жаңа рөлі:

• Жалпы практика дәрігеріне балалар ауруларын диагностикалау мен емдеу бойынша кеңес беру.
• Вакцинация алдында балаларды қарау.
• Мобильдік бригадамен балаларға барған кезде кеңес беру.
• Балалардың ауруларын үйлестіріп басқару және патронажды ұйымдастыру.
• Баланың дамуы кабинеті немесе ерте араласу орталығын үйлестіру.

Өз жауабында басқарма педиатрға қалай қаралу керектігін де түсіндірді. Сөзінше, алдымен жалпы практика дәрігеріне қаралу керек. Қажет болса, ол педиатрға бағыттайды.

“Бұл жүйе бір дәрігер отбасының барлық мүшелерінің денсаулығын біледі. Сондықтан сізге және балаларға жылдам әрі нақты көмек көрсетуге мүмкіндік береді. Педиатрдың функциялары: күрделі жағдайларда кеңес беру және диагностикалық көмек көрсету. Ал ем тиімді болмаған жағдайда ем тактикасын түзету. Созылмалы аурулары бар балаларды динамикалық бақылау. Сондай-ақ профильдік стационарлармен телемедициналық консультациялар жүргізу. Сондықтан, басқа жағдайда балаларды қабылдау жалпы практика дәрігерлері арқылы жүзеге асырылады”, – деп түсіндірді министрлік.

Басқарма тұрғындардың алдымен жалпы практика дәрігеріне қаралып, қажет кезінде оны педиатрға бағыттайтынын жеткізді.

Еске сала кетейік, Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова емханаларда дәрігерлерге жазылу мүмкіндігін әр екі апта сайын тексеруге тапсырма берді.

Қазақстандық заңгер Абылай Байтенов жолаушыларды 45 минут бойы салқындатқышы істемеген ұшақта отырғызғаны үшін FlyArystan әуе компаниясын сотқа беріп, жеңіп шықты. Сот оның талабын ішінара қанағаттандырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

28 қазанда Алматының Түрксіб аудандық соты әуе компаниясынан Байтеновтің пайдасына жалпы 704 322 теңге өндіру туралы шешім шығарды. Оның 200 мың теңгесі келтірілген моральдық зиянның өтемақысы, 500 мың теңгесі сотта өкіл жалдауға кеткен шығын, 2 183 теңгесі мемлекеттік баж, ал 2 139 теңгесі рейстің кешіккені үшін айыппұл ретінде белгіленген.

Заңгер сотта жеңіске жеткенін Threads желісіндегі парақшасында жазды.

"Сотта әуе компаниясы ешқандай заң бұзылмағанын, мұндай жағдайдың болып тұратынын алға тартты. Алайда бірінші сатыдағы сот біздің талабымызды орынды деп тапты. Компанияны моральдық зиян үшін өтемақы төлеуге және сотқа жұмсаған шығындарымды өтеуге міндеттеді. Енді олардың сот шешіміне шағым түсіргенін күтемін", – деп жазды Абылай Байтенов.

Жолаушылар 36 градус ыстықта ұшақ ішінде 45 минут отырған

Еске салайық, оқиға 9 шілдеде Шымкенттен Алматыға ұшатын рейсте болған. Жолаушылар кешкі сағат 17:00 шамасында ұшаққа мінген. Алайда ұшақ бірден әуеге көтерілмей, адамдар салонда 45 минуттай отыруға мәжбүр болған. Байтеновтің айтуынша, осы уақыт бойы ұшақтың есіктері жабық тұрған, ал салқындатқыш жұмыс істемеген.

"Болжамым бойынша, экипаж жолаушыларды ұшақтан шығармай ұстап отырған кезде желдеткіштегі ақауды жөндеуге тырысқан. Егер барлық жолаушыны қайтадан әуежайға шығарса, әуежай қызметіне, автобусқа, күту залына және қайта тексеруден өткізуге қосымша шығын кететін еді", – деп жазған болатын заңгер.

Ақыры жолаушыларды ұшақтан түсіріп, әуежай ғимаратына қайта кіргізген.

"Соңында бізді әуежайға қайта шығарды. Сол жерде тағы бір сағат күттік. Оның үстіне жолаушылардың бірінің жағдайы нашарлап, оған көмек көрсетуге тура келді", – деді Байтенов.

Сол күні Шымкентте ауа температурасы 36 градустан асқан

Заңгер сотқа жүгінер алдында оқиға болған күнгі ауа райы туралы ресми мәлімет те сұратқан.

"Қазгидрометтің" Шымкенттегі метеостанциясы ұсынған дерекке сүйенсек, 9 шілдеде сағат 17:00-де ауа температурасы 36,2 градусқа жеткен. Ал кешкі сағат 20:00-де де күннің ыстығы қайтпай, 36 градус көрсеткен екен. Байтенов бұған дейін сотта осы мәліметтерді және жолаушылар ұшақ ішінде отырған кезде түсірілген бейнежазбаларды дәлел ретінде ұсынатынын айтқан еді.

Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті Жаңаөзеннің бұрынғы әкімі Жансейіт Қайнарбаевқа қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізіп жатыр. Бұған дейін әлеуметтік желілерде оның ұсталғаны және адам ұрлау ісіне қатысы болуы мүмкін екені туралы ақпарат тараған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитеті Жаңаөзеннің бұрынғы әкімі Жансейіт Қайнарбаевқа қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізіп жатыр.  

Бұған дейін әлеуметтік желілерде Қайнарбаевтың ұсталғаны және оның адам ұрлау ісіне қатысы болуы мүмкін екені туралы ақпарат тараған. Алайда ведомствоның ресми жауабында оның ұсталғаны және болжамды қылмысқа қатысты мәліметтер нақтыланбаған.

Koza4kov_BOT Telegram-арнасының мәліметінше, Жаңаөзеннің бұрынғы әкімі Жансейіт Қайнарбаев кеше ұсталған. Онымен бірге бұл іс бойынша Самбо федерациясының бірінші вице-президенті Манарбек Бисекенов те өтіп жатыр. Қылмыстық іс "Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының адам ұрлауы" бабы бойынша тергеліп жатыр.

Кейін Koza4kov арнасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ақпаратты растағанын мәлімдеді. Жаңаөзеннің бұрынғы әкімі адам ұрлау ісі бойынша күдікті деп танылған. Мәліметке сәйкес, олар Ақтаудан бір адамды күштеп алып кетуге тырысып, оның телефонын тартып алған.

Жансейіт Қайнарбаев 2024 жылғы ақпаннан 2026 жылғы қыркүйекке дейін Жаңаөзен қаласының әкімі болды. Кейін Маңғыстау облысы Қарақия ауданының әкімі қызметіне тағайындалды.

Ал 46 жастағы Манарбек Бисекенов Самбо федерациясында жоғары лауазымды қызмет атқарып қана қоймай, облыстағы түрлі спорт ұйымдарын басқарған. Сонымен қатар жасына қарамастан, жарыстарға қатысуын жалғастырған.

Freedom Holding Corp. тобы мен Kokzhiyek Fund L.P. инвестициялық жобаларды облигация арқылы қаржыландыру туралы келісімге қол қойды. Аталған қордың негізгі инвесторы – "Бәйтерек" ұлттық басқарушы холдингіне қарасты "Qazaqstan Investment Corporation" АҚ.

Келісім шеңберінде Қазақстандағы инвестициялық жобалар қаржыландырылады. Олардың қатарында деректер орталықтарын, жасанды интеллектке арналған есептеу кластерін, магистральдық байланыс желілерін, халықаралық байланыс арналары мен платформаларын дамыту, трансшекаралық сауда мен логистиканы өркендету, сондай-ақ экономиканың басқа да салаларындағы жобалар бар.

Freedom цифрлық және технологиялық инфрақұрылымы мен сервистерін жүйелі түрде дамытып келеді: ол телекоммуникациялық активтерін кеңейтіп, мемлекеттік органдармен бірлесіп цифрлық және есептеу инфрақұрылымын құру бағытында жұмыс жүргізуде. Бұл келісім — топтың қолданыстағы даму жоспарының бір бөлігі. Жобаларды іске асыру клиенттер мен бизнеске ұсынылатын цифрлық шешімдер аясын кеңейтуге бағытталған.

Freedom компаниясының "Бәйтерек" ұлттық инвестициялық холдингінің еншілес ұйымымен ынтымақтастығы институционалдық капиталдың инвестициялық мүмкіндіктерін жеке бизнестің кәсіпкерлік тәжірибесімен және технологиялық сараптамасымен ұштастырады. Мұндай әріптестік стратегиялық жобаларды іске асыруды жеделдетуге және Қазақстан экономикасының өсуіне жаңа серпін беретін бағыттарды дамытуға мүмкіндік береді.

"Мұндай ауқымдағы келісім — жобаларымыздың маңыздылығын мойындаудың белгісі, ал "Бәйтерек" тобының қатысуын Freedom-ға деген сенім ретінде бағалаймыз. Біз Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымын әлемдік деңгейге жеткізіп, оның тек өңірлік деңгейде ғана емес, жаһандық нарықта да бәсекеге қабілетті болуына ұмтыламыз. Ол үшін тиісті ауқымдағы технологиялық қуаттылық, байланыс арналары мен логистикалық инфрақұрылым қажет. Келісім аясындағы қаржыландыру еліміздің цифрлық инфрақұрылымын дамытуға және цифрлық егемендігін нығайтуға бағытталған ірі жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді", – деді Тимур Турлов, Freedom Holding Corp. бас атқарушы директоры.

Құрылтай төрағасы Айбек Дәдебай бастаған делегация Душанбеде өткен Орталық Азия мемлекеттерінің IV Парламентаралық форумына қатысты.

"Орталық Азиядағы бейбітшілік, қауіпсіздік және өркендеу жолындағы бірлік" тақырыбына арналған жиында Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан парламенттерінің өкілдері бас қосты.

Спикер жиын қатысушыларына арнаған сөзінде мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан ауқымды саяси және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер туралы баяндады. Ол жаңа Конституцияның қабылданғанына назар аударып, "Заң және Тәртіп" қағидатына, бірлік пен келісімге негізделген Әділетті, Прогрессивті және Қуатты Қазақстанды құрудың негізгі бағыттарын таныстырды. Соңғы жеті жылда мемлекет басшысының реформаларының нәтижесінде ел экономикасы 30 %-ға өсіп, жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 мың доллардан асты.

Сондай-ақ президенттің кешегі Қазақстан халқына арнаған Жолдауының маңыздылығын тілге тиек етті. Аталған құжатта еліміздің түрлі салаларында ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізу міндеті қойылған. Бұл бастамалар елді жаңғыртып, қазақстандықтар үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.

Атап айтқанда, жаңа жолдар, әуежайлар, вокзалдар мен ауруханалар салу, ауыл шаруашылығы, көлік және су пайдалану салаларын цифрландыру, энергетика секторын түбегейлі жаңғырту көзделген.

Құрылтай Төрағасы атап өткендей, мемлекет басшысының бұл бастамалары Қазақстанның дамуына тың серпін беріп қана қоймай, бүкіл Орталық Азия өңірінде экономикалық өсімге және ынтымақтастықты нығайтуға қосымша мүмкіндіктер ашады.

Кездесуде Айбек Дәдебай бұл форум өңірлік парламенттік ынтымақтастықтың жаңа кезеңіне жол ашатынын айтты. Оның пайымдауынша, халықаралық жиын аймақтық тұрақтылықты нығайтуға, Орталық Азияны орнықты бейбітшілік пен ортақ даму кеңістігіне айналдыруға бағытталған.

Сонымен қатар ол мемлекет басшыларының бастамасымен XXI ғасырда Орталық Азияны дамытуға бағытталған достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шартты ратификациялау процесі басталғанын айтты. Бұдан бөлек, Парламентаралық форум, Орталық Азия мен Әзербайжан елдері әйел көшбасшыларының диалогы, өңірлік қауіпсіздік пен ынтымақтастық диалогы сияқты алаңдар сәтті жұмыс істеп жатқанын баяндады.

Талқылау барысында Қазақстан делегациясы өңірдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, тұрақты дамуды қолдауға бағытталған парламенттердің практикалық рөлін арттыру жөнінде бірқатар ұсыныс білдірді.

Атап айтқанда, Орталық Азияның ядролық қарудан азат аймақ мәртебесін сақтаудың маңыздылығы, сондай-ақ Халықаралық биологиялық қауіпсіздік агенттігін құру бастамасының өзектілігі атап өтілді.

Бұдан бөлек, көші-қонды бақылау мәселесі сөз болып, Қазақстанның осы бағыттағы заңнаманы үнемі жетілдіріп келе жатқаны және өз тәжірибесін өңірдегі басқа елдермен бөлісуге дайын екені айтылды.

Экономикалық және цифрлық интеграция аясында электрондық сауда, кеден жұмысын электронды түрде басқару, инвестиция, көлік және өнеркәсіптік кооперация салаларында заңнамалық тәжірибе алмасу ұсынылды. Бұл бағыттағы құқықтық кедергілерді жою іскерлік ортаны дамытуға жол ашады.

Құрылтай Төрағасының пікірінше, мұндай бірлескен қадамдар Қазақстан Президентінің өңірішілік сауда көлемін 20 миллиард долларға жеткізу жөніндегі бастамасын жүзеге асыруға қажетті жағдай қалыптастырады.

Форумның негізгі тақырыптарының бірі су және климат қауіпсіздігі болды. Құрылтай депутаттары әріптестерінің назарын Су пайдалану жөніндегі негіздемелік конвенцияны қабылдау жұмыстарын жеделдету қажеттігіне аударды.

Сондай-ақ Арал мәселесін шешу бағытындағы бірлескен жұмысты күшейту мәселесі көтерілді. Осыған байланысты Қазақстан делегациясы су және климат мәселелері бойынша сарапшылар мен Халықаралық Аралды құтқару қорының өкілдерін ұйыстыра отырып, тұрақты парламентаралық диалог орнатуды ұсынды.

Экологиялық тақырыпты жалғастырған Айбек Дәдебай өңірлік міндеттерді шешуге қоғамның қатысуын қамтамасыз ететін тиімді құрал ретінде волонтерлік қозғалысты дамытудың маңыздылығын атап өтті. Ол волонтерлік бастамаларды парламент деңгейінде қолдауды және жыл сайын

Орталық Азияның экологиялық жауапкершілік апталығын өткізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.

Сонымен қатар Құрылтай төрағасы білім беру саласындағы ынтымақтастықты кеңейту және өңір елдері арасындағы жаңа технологиялар бағытындағы байланыстарды нығайту перспективаларына тоқталды. Атап айтқанда, Қазақстан ұсынған Жасанды интеллект саласындағы Орталық Азия әріптестігі бағдарламасын әзірлеу бастамасын заңнамалық тұрғыдан қолдау мәселесі сөз болды.

Құрылтай төрағасы Индустрия 4.0 саласындағы өңірлік ынтымақтастықты дамыту үшін өнеркәсіптік деректерді жинау бағытында бірлескен жобаларды жүзеге асыруды ұсынды. Бұл ретте Қазақстанда әзірленіп жатқан Kazakhstan Physical AI Data Factory тұжырымдамасын негізге алу ұсынылды.

Орталық Азия елдерінің күш біріктіруі Physical AI технологияларына арналған өңірлік деректер хабын қалыптастыруға және жаңа технологиялық шешімдерді дамытуға мүмкіндік береді.

Пленарлық отырыстың қорытындысы бойынша форумға қатысушылар парламентаралық ынтымақтастықты одан әрі дамыту жөніндегі ортақ ұстанымдарды бекіткен Душанбе декларациясын қабылдады.

Сапар аясында Айбек Дәдебай Тәжікстан Республикасы Маджлиси Оли Маджлиси миллиінің төрағасы Рустами Эмомалимен және Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісі Сенатының төрағасы Танзила Нарбаевамен екіжақты кездесулер өткізді. Келіссөздерде заң шығару тәжірибесімен алмасу жолдары талқыланды.

Форум барысында Құрылтай депутаттары өңірлік қауіпсіздік, парламенттік дипломатия, экономикалық интеграция және экология мәселелері қаралатын панельдік сессияларға да белсене қатысты. Шара соңында делегация басшылары Тәжікстанның ұлттық батыры Исмоил Сомонидің ескерткішіне гүл шоқтарын қойды.

Мемлекет басшысының 2027 жылды "Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы" деп жариялау бастамасы елдің инфрақұрылымдық әлеуетін арттырып, экономикалық өсімге серпін беруге бағытталған. Құрылыс саласын дамыту жаңа жұмыс орындарын ашып қана қоймай, өңірлердің көлік-логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға ықпал етеді. Шығыс Қазақстан облыстық ақсақалдар кеңесінің төрағасы, "Құрмет" орденінің иегері Манарбек Мұхамеджанов жолдаудағы бұл басымдықтың өңір үшін маңызын атап өтті.

Оның айтуынша, ақсақалдар қауымы мемлекет басшысының жыл сайынғы Жолдауын асыға күтіп, онда көтерілген бастамаларға ерекше назар аударады. Биылғы Жолдаудың маңызы, әсіресе, жаңа Конституция қабылданғаннан кейінгі алғашқы Жолдау болуымен де айқындалады. Онда елдің дамуы, әлеуметтік-экономикалық өсім және халықтың әл-ауқатын арттыру мәселелері қамтылған.

Ақсақалдар кеңесінің төрағасы Қазақстанның бүгінгі жетістіктерін елдегі тыныштықпен, қоғамдағы бірлікпен, ынтымақпен байланыстырады. Оның пікірінше, мемлекеттің тұрақты дамуы мен халықтың ортақ мақсатқа жұмылуы маңызды бастамаларды жүзеге асыруға жол ашады.

Манарбек Әзімбекұлының айтуынша, Шығыс Қазақстанда өңірдің дамуына серпін беретін маңызды құрылыс жобалары жүзеге асырылып жатыр. Атап айтқанда, Зайсан мен Катонқарағай аудандарында салынып жатқан халықаралық әуежайлардың құрылысы көлік қатынасын жақсартып, туристік әлеуетті арттыруға мүмкіндік береді. Ал бұдан бірер жыл бұрын ашылған Бұқтырма су қоймасы арқылы өтетін көпірдің іске қосылғаны өңірдегі логистиканың дамытуға айтарлықтай ықпал еткен.

Оның пікірінше, ауқымды құрылыс жұмыстары өңір үшін жаңа бағыт емес. Шығыс Қазақстанда қолға алынған маңызды стратегиялық жобалар алдағы уақытта да жалғасын тауып, облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосуы қажет.

Алматыда абаттандыру талаптарын бұзған 43 құрылыс компаниясына жалпы сомасы 5,7 миллион теңге айыппұл салынды. Заңбұзушылықтардың басым бөлігі тротуарға брусчатка төсеу мен жиектастар орнату кезінде анықталған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Алматы әкімдігінің баспасөз қызметінің мәліметінше, тексеру 30 қыркүйектен басталған. Нәтижесінде абаттандыру ережелерін бұзған 43 компания әкімшілік жауапкершілікке тартылған.

Заңбұзушылықтардың басым бөлігі тротуарларға брусчатка төсеу және жиектастар орнату кезінде анықталған. Белгіленген талаптарды сақтамағаны үшін 33 компания жауапкершілікке тартылған. Бұл заңбұзушылық анықталған компаниялардың жалпы санының 77 %-ына тең.

Тағы бес ұйым ғимараттардың қасбетін жөндеу кезінде, төрт ұйым кәріз және инженерлік желілерді тарту барысында, бір ұйым арық желілеріндегі жұмыстарды орындау кезінде айыппұл арқалады. Анықталған заңбұзушылықтар бойынша жалпы сомасы 5,7 миллион теңге болатын 1 340 АЕК көлемінде әкімшілік айыппұл салынған.

Еске салсақ, бұған дейін Алматы тұрғыны жуырда төселген тақтайшалардың қайта ауыстырылып жатқанына шағымданған еді. Кейін әкімдік жөндеу жұмыстарының себебін түсіндірді.

Шымкентте мерзімінен бұрын туған үшем бір айға жуық уақыт дәрігерлердің бақылауында болып, үйіне шығарылды. Үшемнің дүниеге келуімен олардың анасы Ажар Ташқараеваның отбасындағы бала саны онға жетті. Бір қызығы, әйел бұған дейін де екі рет егіз босанған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Үшем Шымкенттегі перинаталдық орталықта дүниеге келген. Әлсия, Сафия және Аймұхаммед 17 қыркүйекте жүктілік мерзімінен ерте туған. Сол кезде олардың салмағы 1 740, 1 482 және 1 730 грамм болғандықтан, дәрігерлер балаларды бірден нәрестелер реанимациясына жатқызған.

Үшемді босандыруға акушер-гинекологтар, неонатологтар, анестезиологтар мен басқа да медицина қызметкерлері қатысқан. Дәрігер Дәулет Сатов мұндай күрделі жағдайда әр маманның үйлесімді әрекеті маңызды екенін атап өтті.

Алғашқы апталарын дәрігерлердің бақылауымен өткізген үшемге бір айға жуық уақыт бойы ерекше күтім көрсетілді. Медицина қызметкерлері балалардың тыныс алуын, дене қызуын, тамақтануын жіті қадағалап, салмағының артуын бақылаған. Күтім мен емнің нәтижесінде үш сәбидің де салмағы екі келіден жоғарылады. Қазір дәрігерлер олардың жағдайын қанағаттанарлық деп бағалап отыр. Ажар Ташқараеваның денсаулығы да жақсы.

Ал үш баланы бірден дүниеге әкелген Ажар үшін бұл жаңалық күтпеген жағдай болған. Бұған дейін Ажар екі рет егіз босанған. Әлсия, Сафия және Аймұхаммед дүниеге келгенге дейін отбасында жеті бала тәрбиеленіп жатқан. Енді отбасындағы бала саны онға жетті.

"Мен өте бақыттымын. Үшем күтіп жүргенімді алғаш естігенде қатты қуанып, тіпті көзіме жас алдым. Балаларды бір-бірінен ажырату қиын емес, әрқайсысының өзіне тән ерекшелігі бар", – деді көпбалалы ана.

Қажетті ем мен бақылау аяқталған соң, анасы үш баласымен бірге үйіне шығарылды. Перинаталдық орталықтың алдында отбасын туыстары күтіп алды.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz)

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда әйел үшем дүниеге әкеліп, жеті баланың анасы атанған еді. Оларға Елнара, Елнияр және Елдияр деген есімдер берілді.

Атырауда Sulpak дүкенінің қазандығында жарылыс болып, жақын маңдағы тұрғын үйдің терезелерін ұшырып, екі көлікті зақымдады. Салдарынан бір адам зардап шегіп, ауруханаға жеткізілді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға 29 қазан күні таңертең Атыраудағы "Авангард-2" шағын ауданында болған.

Бұл туралы Атырау облысының төтенше жағдайлар департаменті де мәлімдеді. Ведомство мәліметінше, қазандық үш қабатты ғимаратқа жапсарлас орналасқан. Одан небәрі 12 метр жерде тұрған көпқабатты тұрғын үйдің терезелері жарылыс салдарынан ұшып кеткен.

Сондай-ақ екі жеңіл көлік бүлінген. Жарылыстан кейін өрт шықпаған.

Қазір оқиға орнында құтқарушылар, полиция қызметкерлері, Төтенше жағдайлар министрлігіне қарасты Апаттар медицинасы орталығының мамандары мен әкімдік өкілдері жұмыс істеп жатыр.

Қазақстанда әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту үшін 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бөлу жоспарланып отыр. Қаражатқа ауруханалар, перзентханалар, мектептер мен мәдениет нысандарын салу, елді мекендерге ауыз су мен газ тарту көзделген. Алайда осынша қаржының экономикаға құйылуы бағаға, теңге бағамына және Ұлттық қордың болашағына қалай әсер етеді? Stan.kz тілшісі экономист Бауыржан Ысқақовтан Ұлттық қордан қомақты қаражат бөлудің экономикаға ықпалы мен ықтимал тәуекелдері туралы сұрады.

6,5 трлн теңге қайда жұмсалады?

Қазақстан халқына Жолдауында президент Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке елдің әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымын жаңғырту жөніндегі ауқымды жоспар әзірлеуді тапсырды. “Халықтық құрылыс” деп аталған бастаманы жүзеге асыруға 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау көзделген.

Президенттің мәліметінше, биыл және 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларды іске қосуға 1,5 триллион теңге қарастыру қажет.

Жоспар бойынша, елде 70-ке жуық медициналық нысан, соның ішінде перзентханалар, ауруханалар, жедел жәрдем станциялары, балаларды оңалту орталықтары және ерекше балаларға арналған спорт залдары салынады. Бұдан бөлек, 50-ге жуық білім беру, спорт және мәдениет мекемесінің құрылысы басталады. Елді мекендерге газ бен ауыз су жеткізу, жолдар мен инженерлік желілерді жаңарту да қарастырылған.

Ұлттық қордан ақша алу экономикаға қалай әсер етеді?

Экономист Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, инфрақұрылымды жаңғырту Қазақстанның экономикалық дамуы үшін маңызды. Сапалы жол, тұрақты электр қуаты, ауыз су мен жылу жүйелері кәсіпкерліктің дамуына және өңірлердің әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

“Ұлттық қор қаражатын экономиканың өсіміне негіз болатын жобаларға бағыттау – белгілі бір жағдайда орынды шешім. Мұндай инвестициялар жаңа жұмыс орындарын ашуға, бизнестің өнімділігін арттыруға және өңірлер арасындағы экономикалық алшақтықты азайтуға ықпал етеді”, – дейді экономист.

Мәселен, жолы жөнделген ауылдың шаруалары өнімін нарыққа жылдам жеткізе алады. Ал өндіріс орындары үшін электр қуаты мен су жүйесінің тұрақты жұмыс істеуі шығындарды азайтып, жаңа жобаларды іске қосуға жағдай жасайды. Дегенмен, инвестицияның тиімділігі бөлінген қаражаттың көлемімен ғана өлшенбейді. Құрылыс сапасыз жүргізілсе, жоба құны негізсіз өссе немесе нысан нақты қажеттілікке сай келмесе, күтілген нәтиже болмайды.

“6,5 триллион теңге – бұл өте ауқымды қаражат. Сол себепті негізгі мәселе ақшаның көлемінде ғана емес, оның қайда және қандай нәтижемен жұмсалатындығында”, – деп түсіндірді Бауыржан Ысқақов.

Ұлттық қордан ақша бөлінсе, инфляция өсе ме?

Мемлекет экономикаға ірі көлемде қаражат бағыттағанда, оның тауарлар мен қызметтердің бағасына ықпалы етеді. Бірақ бұл инфляция міндетті түрде өседі деген сөз емес. Экономистің түсіндіруінше, Ұлттық қордан бөлінген қаражат теңгеге айырбасталып, ішкі нарыққа түскен кезде құрылыс материалдарына, техникаға және жұмыс күшіне сұраныс артуы ықтимал. Егер өндірушілер мен жеткізушілер бұл сұранысты қажетті көлемде қамтамасыз ете алмаса, бағаға қысым күшеюі мүмкін. Мысалы, бірнеше өңірде құрылыс жұмыстары бір мезгілде басталса, цементке, металлға, құбырларға және арнайы техникаға қажеттілік көбейеді. Сұраныс ұсыныстан асып кеткен жағдайда мердігерлердің шығыны артып, жобалардың жалпы құны да қымбаттауы ықтимал.

“Егер Ұлттық қордан бөлінген қаражат теңгеге айырбасталып, ішкі нарыққа көп көлемде түссе, тұтынушылық сұраныс пен құрылыс саласының сұранысы артуы ықтимал. Ал тауарлар мен қызметтер ұсынысы осы сұранысқа ілесе алмаса, бағаға қысым күшейеді”, – дейді Бауыржан Ысқақов.

Сонымен қатар инфрақұрылымдық жобалардың барлығы тұрғын үй құрылысына бағытталмайды. Сондықтан 6,5 триллион теңгенің бөлінуі пәтер бағасы міндетті түрде өседі дегенді білдірмейді. Тұрғын үй құнына ипотекалық сұраныс, жер телімдерінің бағасы, құрылыс компанияларының шығындары және нарықтағы ұсыныс көлемі сияқты басқа да факторлар әсер етеді. Экономист мұндай тәуекелді азайту үшін жобаларды кезең-кезеңімен іске асырып, ішкі өндірістің мүмкіндіктерін ескеру қажет деп санайды.

Ұлттық қорда қанша ақша қалады?

2026 жылғы 13 қазандағы мәлімет бойынша, қыркүйек айының соңында Ұлттық қордың активтері 66,7 миллиард долларды құрады. Жыл басынан бері қор активтері 4,3 пайызға өскен.

Ал 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге алу жоспарланған. Алайда бұл қаражат бірден жұмсалмайды, бірнеше жыл ішінде кезең-кезеңімен бөлінеді. Сондықтан қордың болашақтағы көлемін бағалағанда тек шығыстарды емес, осы аралықта түсетін кірістерді де ескеру қажет.

Сарапшы шартты арифметикалық есеп жасады, бүгінгі күнмен алғанда доллар бағамын 454,5 теңге, 6,5 триллион теңге шамамен 14,3 миллиард долларға тең болады. Егер осы соманы Ұлттық қордың қазіргі 66,7 миллиард доллар көлеміндегі активтерінен шегерсек, 52,4 миллиард доллар қалады.

Алайда бұл — тек шартты есеп, нақты болжам емес. Өйткені 2029 жылдың соңына дейін қорға мұнай секторынан кірістер түседі, инвестициялық табыс қалыптасады. Сонымен қатар басқа аударымдар мен шығыстар, валюта бағамының өзгеруі де қор активтерінің көлеміне әсер етеді. Сондықтан 2029 жылдың соңында Ұлттық қорда дәл 52,4 миллиард доллар қалады деп айтуға болмайды.

Осы ретте қордан бөлінетін қаражаттың қанша екенімен қатар, оның экономикаға қандай пайда әкелетіні де маңызды. Егер қаражат инфрақұрылымды жаңғыртуға және өндірісті дамытуға тиімді жұмсалса, бұл ұзақ мерзімде экономикалық өсімге ықпал етуі мүмкін.

Ұлттық қордан ақша алу теңгенің құнсыздануына әкеле ме?

Ұлттық қордан қаражат бөлінуі теңге бағамына да ықпал етуі мүмкін. Мұның әсері ақшаның қалай және қандай көлемде жұмсалатынына, валютаны айырбастау тәртібіне және сол кезеңдегі сыртқы экономикалық жағдайға байланысты. Мәселен, қордағы шетел валютасының бір бөлігі теңгеге айырбасталса, бұл валюта нарығындағы сұраныс пен ұсынысқа әсер етеді. Алайда мұндай операцияның өзі теңге құнсызданады дегенді білдірмейді. Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, қаражатты экономикаға кезең-кезеңімен бағыттап, бұл үдерісті Ұлттық банктің ақша-несие саясатымен үйлестіру маңызды.

Сондықтан Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу теңге бағамына нақты қаншалықты әсер ететінін алдын ала кесіп айту қиын. Ол үшін қаражатты игеру кестесі, валюталық операциялардың көлемі және нарықтағы өзге де факторлар ескерілуі керек.

Сонымен қатар теңгенің алдағы жылдардағы бағамына қатысты болжамдарды да ескеру қажет. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында теңге бағамы 440,5 теңгеге дейін нығайған.

Сарапшылардың болжамына сәйкес, доллардың орташа бағамы 2026 жылы 479 теңге, 2027 жылы 499 теңге, ал 2028 жылы 527 теңге болуы ықтимал.

Дегенмен бұл көрсеткіштерді нақты болашақ бағамы ретінде қабылдауға болмайды. Теңгенің бағамына мұнай бағасы, экспорт көлемі, шетел валютасына сұраныс, Ұлттық қордан жүргізілетін валюталық операциялар және инфляция деңгейі әсер етеді. Егер мұнай бағасы қолайлы деңгейде сақталып, экспорт көлемі өссе, елге түсетін валюталық кіріс артуы мүмкін. Ал сыртқы экономикалық жағдай нашарлап, импорт көлемі ұлғайса немесе мұнайдан түсетін кіріс азайса, теңгеге қысым күшеюі ықтимал. Ұлттық қордан қаражат бөлудің теңге бағамына әсерін бағалағанда, тек бөлінетін соманы емес, оның қандай валютада және қандай мерзімде жұмсалатынын, сондай-ақ сол кезеңдегі экономикалық жағдайды да ескеру қажет.

6,5 триллион теңгенің бәрі Қазақстанда қала ма?

Инфрақұрылымдық жобаларға бөлінетін қаржының бір бөлігі ел ішінде қалса, екінші бөлігі импорттық тауарлар мен жабдықтарды сатып алуға жұмсалады. Құрылыс барысында жергілікті жұмысшылардың еңбекақысына, отандық компаниялардың қызметіне және Қазақстанда өндірілген материалдарға ақша кетеді. Ал лифтілер, арнайы техника, электр компоненттері мен кейбір жабдықтарды шетелден сатып алу қажет болады. Қаражаттың қанша бөлігі Қазақстанда қалатынын, қаншасы импортқа кететінін нақты есептеу үшін жобалардың құрамы мен отандық өндірістің мүмкіндіктерін ескеру керек.

“Бұл жердегі маңызды міндет – отандық өндірісті барынша тарту. Қазақстанда цемент, металл бұйымдары, құбырлар, кабельдер және басқа да құрылыс өнімдерін өндіретін кәсіпорындарға нақты тапсырыстар берілсе, инвестицияның ішкі экономикалық әсері де күшейеді”, – дейді Бауыржан Ысқақов.

Жергілікті өндірушілерге тапсырыс беру қаражаттың ел экономикасына тигізетін пайдасын арттыруға көмектеседі. Дегенмен, отандық өнімнің бағасы, сапасы мен жеткізу мерзімі де ескерілуі қажет. Әйтпесе импортты шектеу құрылыс құнының негізсіз өсуіне әкеледі.

Ұлттық қордың ақшасын жұмсау болашаққа қауіп төндірмей ме?

Ұлттық қор мұнай сияқты қалпына келмейтін табиғи ресурстардан түсетін табыстың бір бөлігін жинақтауға және елдің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған. Сондықтан қордың активтерін сақтау мен қазіргі экономикалық қажеттіліктерді қаржыландыру арасындағы тепе-теңдік маңызды.

“Егер қаражат тиімсіз жобаларға жұмсалса, біз ақшаны да жоғалтамыз, болашақ ұрпаққа қажет экономикалық нәтиже де қалдыра алмаймыз. Ал егер сапалы жол, электр қуаты, су жүйесі, өндірістік инфрақұрылым салынса, оның игілігін бірнеше ұрпақ көре алады”, – дейді экономист.

Тағы бір ескеретін жайт – мұнай бағасының өзгеруі. Егер мұнай күрт арзандаса, Ұлттық қорға түсетін кіріс азаяды. Ал қордан ірі көлемде қаражат алу жалғаса берсе, мемлекеттік қаржыға қосымша салмақ түседі.

Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, инфрақұрылымға салынған инвестиция ұзақ мерзімде Қазақстанның мұнайдан тыс салаларын дамытуға көмектесуі керек. Мысалы, сапалы жолдар логистикалық шығындарды азайтып, кәсіпорындардың жұмысын жеңілдетеді. Ал тұрақты электр қуаты мен инженерлік желілер жаңа өндіріс орындарын ашуға жағдай жасайды. Мұндай жобалар экономиканы әртараптандырып, болашақта бюджет кірісінің басқа салалардан түсуіне ықпал етеді. Бірақ бұл нәтиже өздігінен қалыптаспайды. Жобалардың экономикалық қайтарымы болуы, ал мемлекеттік шығындар нақты кірістер мен ықтимал тәуекелдерге сай жоспарлануы қажет.

6,5 триллион теңгенің тиімді жұмсалғанын қалай білуге болады?

Қаражаттың тиімділігін бағалау үшін құрылыс жұмыстарының аяқталғаны туралы есеппен шектелуге болмайды. Әр жобаның нәтижесі халықтың өміріне тигізген нақты әсерімен өлшенуі керек. Су құбыры салынса, қанша үйдің таза ауыз суға қосылғаны және желідегі апат санының қаншалықты азайғаны есепке алынуға тиіс. Жол жөнделген жағдайда көлік қатынасына кететін уақыт пен жүк тасымалдау шығындарының өзгерісі бағалануы мүмкін. Ал жаңа аурухана немесе мектеп ашылғанда, оның қанша адамға қызмет көрсететіні және тұрғындар үшін қаншалықты қолжетімді екені маңызды.

Бауыржан Ысқақов жобалардың бюджеті, орындалу мерзімі және құрылыс барысы туралы ақпарат қоғамға ашық болуы қажет деп есептейді. Оның пікірінше, тәуелсіз аудит пен сатып алу рәсімдерін бақылау қаражаттың мақсатсыз жұмсалу тәуекелін азайтуға көмектеседі.

“Нысанның тек пайдалануға берілгені ғана емес, оның қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні тексерілуі тиіс. Мысалы, жаңа су құбырының салынғаны туралы есептен бөлек, қанша үйдің сапалы сумен қамтамасыз етілгені, апат санының азайғаны бағалануы тиіс”, – дейді экономист.

Егер жобаның құны негізсіз өссе, құрылыс сапасына қатысты мәселе туындаса немесе қаражат мақсатсыз жұмсалса, жауапты тұлғалардың жауапкершілігі нақты белгіленуі керек.

Қорыта айтқанда, Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу Қазақстанға инфрақұрылымды жаңартуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өңірлердің дамуына мүмкіндік бере алады. Бірақ қаражаттың бөлінуі өздігінен экономикалық өсімге немесе халық табысының артуына кепілдік бермейді. Нәтиже жобалардың қаншалықты дұрыс таңдалғанына, құрылыс сапасына, шығындардың бақылауда болуына және салынған нысандардың ұзақ мерзімде қандай пайда әкелетініне байланысты.

Айта кетсек, Президент 2027 жылды "Жалпыхалықтық құрылыс жылы" деп жариялауды ұсынды.

Британдық актер Саша Барон Коэн Қазақстан халқынан Бораттың бейнесі үшін кешірім сұрады. Ол ойдан шығарылған журналистің шынайы Қазақстанға еш қатысы жоқ екенін айтып, Борат арқылы Қазақстанды емес, америкалықтар мен еуропалықтардың стереотиптері мен надандығын әжуалағысы келгенін жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Подкаст жүргізушісімен әңгіме барысында актер "Борат" фильмінің алғашқы бөлімі шыққаннан кейін Қазақстан елшілігі ресми шағым түсіргенін еске алды. Коэн сол кездегі наразылықтың орынды болғанын да мойындады.

Актер қазақстандықтардың сырт келбеті де оның кейіпкеріне мүлде ұқсамайтынын атап өтті. Комик фильмнің негізгі мақсаты Қазақстанды мазақ ету емес екенін түсіндірді. Оның айтуынша, сатира арқылы америкалық және еуропалық қоғамдағы надандық пен қалыптасқан стереотиптер сыналған.

"Борат" фильмінің алғашқы бөлімі 2006 жылы жарық көрді. Онда ойдан шығарылған қазақстандық журналист АҚШ-қа сапар шегеді. Фильм қоғамдағы нәсілшілдік пен стереотиптерді әжуалауды мақсат еткенімен, Қазақстанда елдің салт-дәстүрін бұрмалап, халықты қорлайтын туынды ретінде қабылданды. Сондықтан фильм елде кең прокатқа шыққан жоқ.

2020 жылы шыққан "Борат 2" де наразылық тудырды. Фильм жарық көрген күні қазақстандық белсенділер Алматыдағы АҚШ Бас консулдығының алдында акция өткізіп, туындыға тыйым салуды және актердің қазақ халқынан кешірім сұрауын талап етті.

2021 жылы Коэн қазақстандықтардың Боратты әзіл ретінде қабылдағанын естігенін айтып, елге шақырса, баруға дайын екенін жеткізді. Ол сатираны өз мамандығының ажырамас бөлігі санайтынын да мәлімдеді.

Сол жылдың қаңтарында актер Variety журналына Бораттың бейнесіне қайта оралуды жоспарламайтынын айтты. Оның сөзінше, 2020 жылы кейіпкерді қайта сомдауына АҚШ-тағы саяси жағдай мен демократияға төнген қауіп туралы пікір білдіру ниеті себеп болған.

Еске салсақ, бұған дейін танымал қазақстандық бренд Shoqansuits "Борат" образын қолданғаны үшін сынға қалған еді. 

Ақтөбеде азаматтық некедегі жұбайын ұрып, өліміне себеп болған 40 жастағы ер адамға сот үкімі шықты. Тергеу дерегінше, ол әйелді қызғаныштан соққыға жығып, кейін жедел жәрдемді бірден шақырмаған. Лариса Елезарова сегіз күн жансақтау бөлімінде жатып, 18 қыркүйекте көз жұмған. Сот ер адамды кінәлі деп танып, 8 жылға бас бостандығынан айырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Сот материалдарына сәйкес, оқиға 2025 жылы 9 қыркүйекте болған. Лариса 18 қыркүйекте ауруханада көз жұмды. 40 жастағы сотталушы кінәсін мойындамады. Ол әйелдің пәтерде құлаған кезде жарақат алғанын айтқан. Алайда сараптама қорытындылары жарақаттың құлаудан емес, соққыдан болғанын растады.

Прокурордың айтуынша, сотталушы мас күйінде әйелдің беті мен денесіне бірнеше рет соққы жасаған. Прокурор сотқа дейінгі тергеу кезінде жиналған айғақтар, куәлардың көрсетулері және сараптама қорытындылары сотталушының кінәсін дәлелдейтінін айтты. 

Прокурор сотталушыны қылмыстық кодекстің 106-бабы 3-бөлігімен айыпты деп танып, 10 жылға бас бостандығынан айыруды сұрады.

2025 жылғы қазанда жүргізілген сот-медициналық сараптама Лариса Елезарованың өлімі жабық бас-ми жарақаты мен миға қан құйылу салдарынан болғанын көрсетті. 2026 жылғы мамырда қосымша сараптама жүргізіліп, бұрынғы қорытындылар расталды.

Сот отырысында Бишімбаев ісімен танылған сот-медициналық сарапшы Тахир Халимназаров миға қан құйылудың салдарын түсіндірді.

“50 миллилитрден асатын гематома адамның өміріне қауіп төндіреді. Ал 90 миллилитр қан жиналса, ми қысылады да, оның қызметі күрт бұзылады. Жарақат салдарынан мидың қан тамырлары зақымданған, қан жиналған. Бұл жерде тек қан тамырларының зақымдануы ғана емес, жарақат әсерінен ми тінінің соғылу белгілері де бар”, – деді сарапшы Халимназаров.

Марқұмның туыстары үшін Ларисаның өлімінің нақты себебін анықтау ұзаққа созылған. Отбасы марқұмның денесін қазып алып, бірнеше рет сараптама жүргізілгенін баяндады.

Ларисаның қазасынан кейін бұл отбасы тағы да қара жамылған. Марқұмның бірінші күйеуі мен әкесі арасында жанжал туындап, Ларисаның әкесі де қаза болды. Жанжал баспана дауына қатысты болуы мүмкін. Бұл іс тергеуде.  

Сот 40 жастағы ер адамды кінәлі деп танып, 8 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Ол жазасын орташа қауіпсіздік мекемесінде өтейді.

Марқұмның туыстары моральдық зиян үшін 50 миллион теңге өндіріп алуды сұраған. Сот бұл талапты ішінара қанағаттандырып, 8 миллион теңге өндіру туралы шешім шығарды. Сонымен қатар қорғаушы шығындары үшін 1 миллион теңге төлеуі тиіс.

Айта кетейік, кешегі өткен үкімет отырысында ішкі істер министрлігі мас күйде отбасында жанжал шығарған 68,7 мыңнан астам адамның жауапқа тартылғанын айтты. Ал 2026 жылдың тоғыз айында 3,6 мыңнан астам азамат алкогольге тәуелділіктен оңалтудан өткен.

Алматы тұрғыны Тимур Рыспеков роботты ой күшімен басқаруға мүмкіндік беретін жүйе жасап жатыр. Оның ерекшелігі — робот адамның ми сигналдарына бағынумен қатар, өзіне қажетті бөлшектерді жобалап, құрылымын өзі құрастыра алады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Еуразия бірінші арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Тимурдың робот жасау идеясы 15 жасында пайда болған. Қазір ол бірнеше нейрожеліні біріктіретін Extella платформасын жетілдіріп жатыр. Өнертапқыштың мақсаты — технологияның көмегімен адамдардың мүмкіндігін кеңейтіп, әсіресе мүгедектігі бар жандардың күнделікті тіршілікте өзгелерге тәуелділігін азайту.

Тимурдың айтуынша, роботтар адамның физикалық тұрғыдан орындай алмайтын кейбір әрекеттеріне көмектесе алады. Ал Extella платформасы адам мен бірнеше роботтың бірлесіп, ортақ міндетті орындауына мүмкіндік беретін жүйе ретінде жасалып жатыр.

Тимур 2017 жылы "Қазақстанның 100 жаңа есімі" жобасының жеңімпаздарының бірі атанды. Бір жылдан кейін командасымен бірге NASA ұйымдастырған халықаралық байқауда марапатқа ие болды. Алайда алғашында оның бұл идеяларына жақындары да сене қоймаған.

“Тимур бала кезінен тыныш, сабырлы бала болды. Басқалар компьютерлік ойын ойнап жүргенде, ол оған мүлде қызықпайтын. Оның орнына компьютердің ішкі жүйелерін, түрлі процестердің қалай жұмыс істейтінін зерттегенді ұнататын. Шынымды айтсам, мен де бастапқыда сенбедім. Ол кезде бұл фантастика әлемінен алынған нәрсе сияқты көрінетін”, – деді Тимурдың ағасы Дамир Рыспеков.

Қазір Тимур Қазақстандағы және шетелдегі компаниялармен жұмыс істейді. Оның өнертабыстарына Канада, АҚШ, Мексика және Еуропаның бірнеше елінде патент берілген. Өнертапқыш болашақта күнделікті қайталанатын жұмыстарды роботтарға тапсырып, адамдардың шығармашылыққа, жаңа идеяларға көбірек уақыт бөлгенін қалайды.  

Freedom Holding Corp. өзінің еншілес компаниясы Freedom Lab арқылы Автожолдарды бақылайтын интеллектуалды жүйені (АЖБИЖ) салуға 112 млрд теңгеден астам инвестиция құяды. Тиісті келісімге Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі қол қойды.

Автожолдардың сапасы мемлекеттік күн тәртібіндегі басым бағыттардың бірі болып қала береді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында:

Жоба дәл осы міндетті шешуге бағытталған: жүйе автоматты өлшеу станцияларының (АӨС) негізінде жұмыс істейді. Олар көлік құралдарының салмағы мен габариттерін анықтап, деректерін тіркейді және осьтерге түсетін жүктемені бағалайды. Ақпарат қорғалған байланыс арналары арқылы бірыңғай жүйеге беріледі. Онда аналитикалық платформа деректерді тексеру мен сақтауды, талдауды және мемлекеттік ақпараттық жүйелермен алмасуды қамтамасыз етеді. Компанияның атап өтуінше, жүйе тек деректерді ұсынады: құқық бұзушылық туралы шешім қабылдау және жаза қолдану мемлекеттік органдардың құзыретінде қалады.

Жоба авторларының айтуынша, қазіргі станцияларға қатысты негізгі мәселелердің бірі — объектілер мен оларды басқару жүйесінің бытыраңқылығы. Жоба аясында жүйенің жұмысын қамтамасыз ететін бірыңғай оператор белгіленеді. Қолданыстағы 85 АӨС-ті түгендеу және жаңғырту жұмыстарынан кейін тағы 135 жаңа станция іске қосылады.

Станциялар мен жүйенің басқа да компоненттерінің жай-күйін бақылауды АЖБИЖ-дің ахуалдық орталығы қамтамасыз етеді. Ол сондай-ақ құқық бұзушылық фактісін растайтын дәлелдемелік материалдардың сапасына жауап береді. Жоба бірыңғай басқару жүйесін құруға, өлшеу деректерінің дәйектілігін қамтамасыз етуге және жүк ағынын талдауға мүмкіндік береді.

Чингиз Кулахметовтің айтуынша, жоба тікелей жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталмағанымен, оған оң әсерін тигізеді: тұрақты бақылау жүргізу және құқық бұзушылықтарды тіркеу жүргізушілердің қауіпті әрекеттерге бару ықтималдығын төмендетеді. Есептеулерге сәйкес, жобаны 10 жыл бойы іске асыру шамамен 400 жол-көлік оқиғасының, адам өліміне әкелетін 177 жағдайдың және 1 400-ден астам жарақат алу жағдайының алдын алуға мүмкіндік береді.

Келісімге Шымкентте өткен Жаһандық инвестициялар жөніндегі Қазақстанның IX дөңгелек үстелі (Kazakhstan Global Investment Roundtable, KGIR) аясында қол қойылды. Іс-шараға 40-тан астам елден 500-ден астам инвестор мен бизнес өкілі қатысты. Жиын барысында жалпы сомасы 4,8 млрд АҚШ долларын құрайтын 22 құжатқа қол қойылды. Пленарлық сессияда сөз сөйлеген Премьер-министр Олжас Бектенов озық технологияларды енгізу және жаңа өндіріс орындарын құру арқылы экономиканы сапалы жаңғыртудың ел үшін айрықша маңызға ие екенін атап өтті.

Қазақстан тұрғындары тұтынушылық шығындарының 41,7%-ын азық-түлікке жұмсайды. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан Орталық Азия елдері арасында Өзбекстан мен Түрікменстаннан кейін тұр. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Visual Capitalist АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2025 жылғы деректеріне сүйеніп, әлем елдеріндегі халықтың азық-түлікке жұмсайтын шығын үлесін салыстырған.

Зерттеу мәліметінше, Қазақстанда тұтынушылық шығынның 41,7%-ы тамақ өнімдерін сатып алуға кетеді. Өзбекстанда бұл көрсеткіш 44,8%, ал Түрікменстанда 46,3%-ға жеткен. 

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстанда 2026 жылғы қыркүйекте азық-түлік тауарларының бағасы бір жылда 8,5%-ға өскен. Бұл ретте жалпы инфляция 9,3% болған.

Әлемдік көрсеткіштерге қарасақ, азық-түлікке ең көп қаржы жұмсайтын елдердің қатарында Нигерия, Мьянма және Лаос бар. Нигерияда халықтың тұтынушылық шығынының 56,2%-ы, Мьянмада 54,8%-ы, Лаоста 54%-ы тамаққа жұмсалады.

Ал АҚШ-та азық-түлік шығынының үлесі 6,4%, Сингапурда 6,7% шамасында. Ұлыбританияда бұл көрсеткіш 8%-ға жуық.

Аталған деректер елдер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Дегенмен азық-түлікке жұмсалатын шығын үлесі тек бағаға емес, халықтың табысына және тұтыну құрылымына да байланысты.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда ауыл кәсіпкерлері маркетплейстерге қосылатыны белгілі болды.

Астанада заңсыз онлайн-казинолардан түскен ақшаны заңды букмекерлік кеңселердің төлемдері ретінде көрсетіп, аударып отырған топ әшкереленді. Тергеу мәліметінше, бұл схема арқылы 188 миллиард теңгеден астам қаржы өткен. Күдіктілердің арасында банк саласының өкілдері де бар. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, заңсыз қызмет "Nomadgames", "Sultangames" интернет-сайттары мен олардың көшірме сайттары арқылы жүргізілген.

“Ойыншылардан ақша қабылдау үшін төлем ұйымдары, банк эквайрингі, POS және интернет-терминалдар, электрондық әмияндар мен криптовалюта құралдары қамтылған көпсатылы төлем жүйесі пайдаланылған. Бұл іске банк қызметкерлері де көмектескен. Олар онлайн-казиноларды төлем жүйесіне қосып, тиісті тексерулер жүргізбей келісімшарттар жасаған. Сондай-ақ төлемдерді басқа мақсатта жүргізілгендей көрсету үшін арнайы кодтар берген. Соның арқасында онлайн-казиноларға аударылған ақша заңды букмекерлік кеңселер мен басқа да кәсіпкерлердің төлемдері сияқты көрінген. Осы айла-шарғы арқылы электрондық терминалдардан 188 миллиард теңгеден астам қаржы өткен”, – делінген хабарламада. 

Осылайша, қылмыстық жолмен тапқан ақшаны заңды етіп көрсету үшін топ өз бақылауындағы ЖШС-ны пайдаланған. Жалған шарт негізінде серіктестіктің шоттарына 10 миллиард теңге аударылған.

“Кейін бұл қаражат криптовалютаға айырбасталып, күдіктілердің криптоәмияндарына жіберілген. Тергеу барысында жалпы сомасы 19 миллион USDT болатын цифрлық активтердің қозғалысы анықталды”, – деп қосты ведомство. 

Сот шешімімен күдіктілердің үш пәтері мен алты көлігіне тыйым салынды. Сондай-ақ олардың 1,4 миллиард теңгеге бағаланған криптоактивтері мен банк шоттарындағы ақшасы бұғатталды. Іс бойынша екі күдікті қамауға алынды. Тағы үшеуі кепілмен босатылса, қалған екеуіне елден кетпеу туралы қолхат берілді. Қылмыстық іс сотқа жолданды.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда алты криптоплатформаға цифрлық активтер қызметін көрсетуге, ұсынуға және жарнамалауға тыйым салынған еді. Шектеу BingX, Bitcoin.com, Huobi Global, BitMart, Coinbase және WEEX платформаларына қатысты.

Жамбыл облысындағы мәрмәр кен орнын 45 миллион теңгеге сату дауы кассациялық сотта қайта қаралмақ. Кен орнының құны бір бағалау есебінде 47 миллион теңге деп көрсетілсе, басқа сарапшылар пайдалы қазбалардың құнын 1 миллиард теңгеден жоғары бағалаған. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Журналист Михаил Козачковтың мәліметінше, кен орны көп жыл бойы “Қаратау-Мрамор” ЖШС-не тиесілі болған. 2007 жылы компания “Қазкоммерцбанк” арқылы несие алып, міндеттемелерін қамтамасыз ету үшін жер қойнауын пайдалану құқығы мен мәрмәр өндіруге арналған арнайы жабдықты кепілге қойған. Сол кезде кепіл мүлкінің құны кемінде 3 миллион долларға бағаланған.

Кейін кәсіпорын иесі Руслан Жетпісбаев қайтыс болып, компанияның мұрагері оның ұлы Ринат Жетпісбаев болды. Несие бойынша берешек өтелмегендіктен, кейін “Қазкоммерцбанктің” құқықтық мирасқоры болған Halyk Bank кепілдегі мүлікті сату рәсімін бастаған. Оны жеке сот орындаушысы Ержан Абылайханов жүргізген.

Ринат Жетпісбаев қарызды жабу үшін инвестор тауып, банкке 180 миллион теңгеден астам қаражат аударған. Алайда ол кезде кепіл мүлкін өндіріп алу рәсімі басталып кеткен еді.

Кен орнының құнын анықтау үшін жеке сот орындаушысы “Факт” тәуелсіз бағалау орталығының бағалаушысы Ерлан Мусурманқұловты тартқан. Оның есебінде мәрмәр қоры мен жабдықтың жалпы құны шамамен 47 миллион теңге деп көрсетілген. Кейін жер қойнауын пайдалану құқығы саудада 45 миллион теңгеге сатылған.

Осыдан кейін “Қаратау-Мрамор” ЖШС негізгі активінен айырылған. Ал журналистің дерегінше, банктің алдындағы өтелмеген берешек шамамен 140 миллион теңге болған.

Екі бағалау есебінің айырмашылығы неде?

Ринат Жетпісбаевта кен орнының құнына қатысты басқа есеп те болған. Оны “Доверие” тәуелсіз бағалау компаниясы әзірлеген. Мамандар кен орнына барып, пайдалы қазбалардың жалпы құнын 1 миллиард теңгеден жоғары бағалаған.

Михаил Козачков екі есепте өндірілмеген мәрмәр қорының көлемі бірдей көрсетілгенін, алайда оның ақшалай бағасы арасында үлкен айырмашылық барын атап өткен.

Даудың негізгі себебі де осы бағалаулардың алшақтығына байланысты туындаған. Бір есепте кен орны мен жабдықтың құны 47 миллион теңге деп көрсетілсе, екіншісінде тек пайдалы қазбалардың құны миллиард теңгеден асқан.

Алғашқы сот инстанциясы “Қаратау-Мрамор” ЖШС-нің талаптарын қанағаттандырмаған. Алайда Жамбыл облыстық сотының апелляциялық алқасы бағалау кезінде Ресей аумағындағы мәмілелер туралы мәліметтер пайдаланылғанына назар аударған.

Апелляциялық сот жеке сот орындаушысы Ержан Абылайханов жасаған сауда хаттамасын жойып, кен орнын сату-сатып алу шартын жарамсыз деп таныған. Осыдан кейін тараптар кассациялық сотқа жүгінген.

Кассациялық сот қандай шешім қабылдады?

Halyk Bank кейін кассациялық шағымын кері қайтарып, компания иесінің мұрагерімен келіссөз жүргізуге ниет білдірген. Соған қарамастан, кассациялық инстанция апелляциялық соттың шешімін жойып, істі қайта қарауға жіберген.

Сонымен бірге сот кен орнының нақты құнын анықтау үшін тауарлық сараптама жүргізу қажеттігін көрсеткен.

Алайда істі қайта қараған Жамбыл облыстық соты бастапқы шешімді күшінде қалдырған. Кассациялық сот тапсырған сараптама жүргізілмеген. Бұған қоса, сот банк ұстанымы мен Бағалаушылар палатасының сарапшылық кеңесінің қорытындысын ескермеген.

Сарапшылық кеңес 47 миллион теңгелік бағалау есебін зерттеп, құжаттан бірқатар қате тапқан. Кеңес қорытындысында есеп Қазақстанның бағалау қызметі туралы заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтіні көрсетілген.

Енді істі Кассациялық соттың әкімшілік істер жөніндегі алқасы қайта қарайды. Сотқа кен орнын сату кезінде оның құнын анықтау қаншалықты негізді болғанын және тараптардың уәждерін бағалау қажет.

Бұл арада кен орнын сауда арқылы сатып алған компания оны игеруге кірісіп кеткен. Ал активтің нақты құны мен оны сату рәсімінің заңдылығына қатысты дауға нүкте әлі қойылған жоқ.

Материалда келтірілген мәліметтер журналист Михаил Козачковтың жарияланымына негізделген. Кен орнының құнына қатысты екі бағалау есебінің қайсысы негізді екені және сауданың заңдылығы жөніндегі түпкілікті құқықтық бағаны сот беруі керек.

Айта кетейік, Шымкентте аудиторлар 5 миллиард теңге субсидияның жымқырылғанын анықтаған, алайда кейін прокурорлар қылмыстық істі тоқтатқан.

Қазақстанда ауыл кәсіпкерлерін маркетплейстерге қосып, шалғай елді мекендерде тапсырыстарды қабылдау және беру пункттерін ашу жоспарланып отыр, деп мәлімдеді Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев Үкімет отырысында. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Министрдің айтуынша, жұмыс бірнеше бағыт бойынша жүргізіледі. Атап айтқанда, ауыл кәсіпкерлеріне қолданыстағы электронды сауда алаңдарына шығуға көмектесу, тауар жеткізу қызметін дамыту және шалғай ауылдарда тапсырыс беру пункттерінің желісін кеңейту көзделген. Сонымен қатар тұрғындарды электронды саудаға, цифрлық платформалармен жұмыс істеуге және жасанды интеллект құралдарын пайдалануға үйрету жоспарланып отыр.

Жаслан Мәдиевтің мәліметінше, бүгінде Қазақстанда 20-дан астам цифрлық платформа 500 мыңнан астам азаматқа табыс табуға мүмкіндік беріп отыр.

Алдағы уақытта ауыл тұрғындарының электронды саудаға қолжетімділігін арттырып, логистикалық инфрақұрылымды дамытуға басымдық беріледі. Бұдан бөлек, халықтың цифрлық дағдыларын жетілдіру және жұмыспен қамту жүйелерімен біріктірілген қайта даярлау платформасын енгізу жоспарланған.

Айта кетейік, бұған дейін Түркістан облысында жалған құжаттар арқылы ауыл шаруашылығына бөлінген 1 миллиард теңгеге жуық субсидияны жымқыру деректері анықталған.

Құрылтайда балалардың құқығын қорғаумен айналысатын "Қазақстан балалары" атты депутаттық топ құрылды. Оған депутат Дана Медеуова жетекшілік етеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Дана Медеуова жаңа топтың жұмысын бастағанын Астанада өткен Орталық Азия елдерінің бала құқықтары жөніндегі уәкілдерінің екінші халықаралық форумында мәлімдеді.

"Бүгін Құрылтайдың “Қазақстан балалары” депутаттық тобы жұмысын бастайды. Біз заң шығару жұмысында балалардың құқықтары, қауіпсіздігі, денсаулығы мен әл-ауқаты басты назарда болғанын қалаймыз", – деді депутат.

Жаңа топ балалардың құқығын қорғауға, олардың қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты заңдарды жетілдіруге күш салмақ. Алайда топтың құрамына қанша депутат кіргені және алдағы уақытта нақты қандай заңдарға өзгеріс енгізілетіні әзірге белгісіз.

Ал форумда негізінен балалардың интернеттегі қауіпсіздігі сөз болды. Жиынға қатысушылар ғаламтор мен жаңа технологиялардың балалардың дамуына әсерін, оларды желідегі қауіп-қатерден қорғау жолдарын талқылады.

Сондай-ақ мүгедектігі бар балалардың да өзгелермен тең дәрежеде білім алуына жағдай жасау мәселесі көтерілді.

Еске салайық, бұған дейін Дана Медеуова Құрылтайдағы жұмысы туралы алғаш рет айтып, депутаттық қызметінің қалай өтіп жатқанын көрсеткен еді.

Үкімет қымбатшылықты тежеу үшін шұғыл шаралар қабылдамақ. Премьер-министр Олжас Бектенов Үкімет отырысында азық-түлік бағасын тұрақтандыру және қыс мезгіліне жеткілікті азық-түлік қорын жинау жөнінде тапсырма берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкімет басшысы ең алдымен инфляцияны төмендетіп, халықтың табысын арттыру мәселесіне тоқталды. Ол бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу үшін барлық мемлекеттік орган бірлесіп жұмыс істеуі керек екенін айтты.

"Ұлттық экономика министрлігіне Ұлттық банкпен және мемлекеттік органдармен бірлесіп, осы жылдың 20 қарашасына дейін инфляцияны төмендету және халықтың нақты табысын арттыруға бағытталған салық-бюджет және ақша-кредит саясатын үйлестіру жұмыстарын күшейту шараларын әзірлеуді тапсырамын", – деді Олжас Бектенов.

Премьер-министр әкімдіктерге азық-түлік бағасын апта сайын бақылап, нәтижесін Сауда министрлігіне хабарлап отыруды тапсырды.

Ал Сауда министрлігі өңір әкімдіктерімен бірлесіп, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына қосылатын үстеме ақының белгіленген шектен аспауын қадағалауы керек. Сондай-ақ бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу үшін қосымша шаралар қабылдауы тиіс. Бұдан бөлек, Сауда және Ауыл шаруашылығы министрліктеріне екі апта ішінде қыс мезгіліне жеткілікті азық-түлік қорын қалыптастыру міндеті жүктелді. Олжас Бектенов тұрақтандыру қорларының жұмысын күшейтіп, азық-түлікті өндірушілерден тікелей жеткізу көлемін арттыруды тапсырды.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз ету және халықтың табысын арттыру мәселелеріне ерекше назар аударған еді. Бүгін Үкімет отырысында осы тапсырмаларды жүзеге асыру жолдары талқыланды.

Қазақстанда аса ауқатты азаматтарға салық салу тәсілдерін қайта қарау мәселесі талқыланып жатыр. Премьер-министр Олжас Бектенов Ұлттық экономика және Қаржы министрліктеріне бір ай ішінде халықаралық тәжірибені зерттеп, ұсыныстар әзірлеуді тапсырды. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Үкімет отырысында Олжас Бектенов жаңа салық кодексіне енгізілетін өзгерістер мәселесіне де тоқталды. Ұлттық экономика министрлігіне құжатқа қатысты нақты түзетулер топтамасын пысықтап, мемлекеттік органдармен жедел келісу міндеттелді.

Ал Қаржы министрлігіне жергілікті деңгейде салық жинау көрсеткішін арттыру, көлеңкелі экономиканың үлесін азайту және салықтық-кедендік әкімшілендіруді цифрландыруды аяқтау тапсырылды. Бұл жұмыста жасанды интеллект технологияларын да қолдану көзделген.

Бұған дейін Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа Жолдауында ірі байлық иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды ұсынған еді.

Президент заңды жолмен жиналған активтерді шектеу туралы сөз болып отырмағанын атап өтті. Оның айтуынша, әр азамат елдің дамуына мүмкіндігіне сай әділ үлес қосуы керек. Енді Үкімет пен Құрылтай осы мәселені зерделеп, тиісті ұсыныстар әзірлейді.

Қазақстанда “Ұмай” әйелдер ипотекалық бағдарламасына өтінім қабылдау 3 қарашада басталады. Бағдарлама бойынша 50 миллион теңгеге дейін несие алуға болады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

“Отбасы банкінің” мәліметінше, Азия даму банкі Қазақстанға бағдарламаны іске асыру үшін 20 миллиард теңге көлемінде екінші транш бөлген.

Ипотеканың негізгі шарттары өзгеріссіз қалады. Несие мөлшерлемесі жылдық 14,8%, ал жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі 16,3–16,8% аралығында белгіленген.

Бағдарламаға қатысатын отбасының орташа айлық таза табысы 1 миллион 250 мың теңгеден аспауы керек. Сонымен қатар, өтініш беруші соңғы алты айдағы ресми табысын растауға міндетті.

Бастапқы жарна мөлшері тұрғын үй сатып алынатын қалаға байланысты. Астана мен Алматыда баспана құнының кемінде 20%-ын, ал басқа қалаларда 15%-ын төлеу қажет. Бұл ретте банк бастапқы жарнаны есептегенде сатып алу бағасы мен бағалау құнының төменін негізге алады.

Мысалы, Алматыда пәтер 32 миллион теңгеге сатылып, бағалау құны 30 миллион теңге болса, банк несие сомасын екінші көрсеткіш бойынша есептейді. Бұл жағдайда бастапқы жарна 6 миллион теңге, ал несие сомасы 24 миллион теңге болады.

Өтінімді қалай беруге болады?

“Ұмай” ипотекасына өтінімді үш жолмен беруге болады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда ресми табысы жоқ азаматтарға қандай банктер ипотека беретіні белгілі болды.

Мемлекет әлеуметтік көмекке қатысты жаңа талаптарды енгізуге дайындалып жатыр. Желтоқсаннан бастап Отбасының цифрлық картасы банктердің жүйелерімен біріктіріліп, жаңа тетік алдымен табысы жоғары азаматтар арасында сынақтан өтеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Еңбек министрлігі 2027 жылдан бастап әлеуметтік көмекті мұқтаждық деңгейіне қарай тағайындау тәртібін енгізуге дайындықты аяқтады.

Министрліктің айтуынша, алдымен жаңа жүйе сынақтан өткізіліп, оның нәтижесі бағаланады. Содан кейін ғана өзгерістерді кеңінен енгізу мәселесі шешіледі.

Еске сала кетейік, Қазақстанда 2027 жылдан бастап әлеуметтік көмекті тағайындау тәртібін өзгерту жоспарланып отыр. Енді жәрдемақының бір бөлігін беру кезінде отбасының табысы, баспанасы, көлігі және басқа да мүлкі ескеріледі.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев отбасының әл-ауқатын бағалайтын калькулятордың таныстыруына қатысты. Ол жүйенің қалай жұмыс істейтінін өз отбасының мысалында көрсетіп, нәтижесінде калькулятор оны В санатына жатқызды. 

Қазақстанда 2030 жылға дейін тағы 21 логистикалық орталық салу жоспарланып отыр. Қазір ел ішінде 46 орталық жұмыс істейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Көлік вице-министрі Талғат Ластаев 29 қазанда Үкімет отырысында Қазақстан транзиттік жүктерді тарту үшін шетелдердегі логистикалық инфрақұрылымды да дамытып жатқанын мәлімдеді.

Вице-министрдің айтуынша, Қазақстанның өз ішіндегі терминалдық инфрақұрылыммен қатар, серіктес мемлекеттердің аумағында логистикалық орталықтар ашуға да басымдық беріліп отыр. Мұндағы мақсат – халықаралық көлік дәліздері арқылы өтетін жүк көлемін арттыру.

Қазір шетелде үш логистикалық орталық жұмыс істейді. Олар Қытайдың Ляньюньган және Сиань қалаларында, сондай-ақ Грузияның Поти қаласында орналасқан.

Бұдан бөлек, тағы жеті орталықты іске қосу жұмыстары жүріп жатыр. Олардың қатарында Ресейдегі Селятино, Беларусьтегі Свислочь, Өзбекстандағы Ташкент, Қытайдағы Чэнду, Әзербайжандағы Алят, Румыниядағы Констанца және Венгриядағы нысандар бар.

“Бұл инфрақұрылым негізінен “Қазақстан темір жолы” компаниясының, сондай-ақ басқа да қазақстандық логистикалық операторлардың қатысуымен дамып жатыр”, – деді Талғат Ластаев.

Қазақстанның логистикалық әлеуетін арттыру мәселесі Мемлекет басшысының да назарында. 

Ажырасқан ата-аналардың арасындағы кикілжің баланың болашағына балта шабуы мүмкін. Қазақстандық аналар бұрынғы күйеулерінің жеке ренішін алға тартып, балаларының шетелге шығуына қасақана кедергі келтіргенін айтып, әлеуметтік желіде жанайқайын жеткізді. Stan.kz тілшісі баланы шетелге шығару үшін әкенің келісімі қай кезде қажет екенін және тараптар келіспеген жағдайда мәселені қалай шешуге болатынын анықтап көрді.

"Талантты қызым конкурсынан қалды"

Әлеуметтік желі қолданушыларының бірі бұрынғы күйеуінің кесірінен 12 жастағы қызының халықаралық байқауға бара алмай қалғанын айтып, ашынды.

"Қызым Аружан 12 жаста. Скрипка тартады. Өткен айда мұғалімі республикалық конкурстан оза шығып, Австралияда өтетін халықаралық байқауға тегін жолдама алғанын қуана жеткізді. Балам күн санап асыға күтті. Жақындағанда балаларды шетелге бастап баратын апайына сенімхат жазу керек болды. Ажырасқанымызға екі жыл болды, арамызда реніш бар. Бірақ баласының болашағы ғой, түсінер деп үміттенгем. Бірақ келіспеді. Артынан шыр-пыр болып: “Бұл демалыс емес, олимпиада ғой! Аружанның арманы!” деп жалындым. Тіпті қызым да жылап: “Папа, рұқсат берші…” деп өтінді. Ал ол болса, телефонын сөндіре салды. Кеше қызымның қатарластары ұшып кетті. Ал Аружан бөлмесінде бұрышқа тығылып, скрипкасын қабына салып қойыпты. Көзі жасқа толып: “Анашым, менің жазығым не?” дейді. Не дерімді білмей қалдым", – дейді ана күйзелісін жасырмай.

"Квота аяқасты шықты, бірақ балам әкесі рұқсат қағазын бермегеннен отадан қалды..."

Тағы бір ана бұрынғы жұбайының қарсылығынан ұлының шетелдегі шұғыл емнен қағылғанын мәлімдеді. Германия клиникасына бөлінген квота текке күйген.

"Ұлым Арманның жүрегіне шұғыл ота жасалуы керек еді. Өткен аптада Германиядағы клиникаға шетелдік квота аяқасты шығып, қуанышымызда шек болмады. Тіпті ұшатын күніміз де белгіленген соң, билет алып қойдым. Бұрынғы күйеуіме хабарласып едім, ол: "Рұқсат бермеймін! Қазір өз отбасым бар. Мазалама, сендерге уақытым жоқ. Тағы ұялмай алимент сұрайсың. Өлсе, өліп қалсын!" – деп телефонды бетіме басты. Нәтижесінде квотамыз күйді, клиника кезекті басқа балаға берді. Ал ұлым әкесін жек көріп отыр... Баланың өмірі таразыға түсіп тұрғанда, бұрынғы өкпені алға тартып кедергі жасауға қалай ары шыдайды?" – дейді ол.

Қазақстанда әкенің келісімі міндетті ме?

Заңгер Қуат Ауғанбектің түсіндіруінше, баланың шетелге шығуына қатысты талаптар сапардың мақсатына және кіммен баратынына тікелей байланысты. Қазақстаннан уақытша шығу үшін екінші ата-ананың нотариаттық келісімі әрқашан бірдей міндетті бола бермейді. Дегенмен баланы үшінші тұлғамен (мұғалім, жетекші, ата-әжесі) жіберген кезде баратын елдің талаптары мен қажетті құжаттарды алдын ала тексерген жөн.

"Қазір әкелердің баласын шетелге жіберуге кедергі келтіруі жиі кездесетін мәселеге айналды. Кейбірі баланың болашағын ойламай, тіпті әдейі шекаралық тыйым қойып тастайды. Ал бар салмақ аналардың иығына түсіп отыр. Ескеретін жайт, шекарада бала қасында анасымен бірге жүрсе де, шекарашылар туу туралы куәлікті міндетті түрде сұратады. Сондықтан кез келген сапардың алдында шекаралық шектеудің бар-жоғын алдын ала тексерген абзал. Егер екінші тарап баланың дамуына, халықаралық байқауларға қатысуына немесе денсаулығына қасақана кедергі келтірсе, бірден қорғаншылық және қамқоршылық органға, кейін сотқа жүгіну керек. Ең бастысы — бұл процестің барлығы жан-жақты алдын ала дайындықты талап етеді", – деді заңгер.

Ал баланың шетелге тұрақты тұруға көшуі – бөлек құқықтық жағдай. Мұндай кезде екінші ата-ананың рұқсаты міндетті түрде талап етіледі. Егер ортақ шешімге келе алмаса, мәселе тек сот арқылы шешіледі.

Әкесі әдейі кедергі келтірсе, не істеу керек?

Заңгердің айтуынша, мұндай жағдайда аналар мынадай қадамдарды жасауы тиіс:

Сот сапардың маңыздылығын ескере отырып, әкесінің келісімінсіз-ақ баланы шетелге шығаруға құқық беретін шешімді қысқа мерзімде шығарып бере алады. Бірақ сотқа өтініш бергеннен кейін ең аз дегенде 2-3 апта уақыт керек. 

Баланы шетелге жібермегені үшін әке ата-ана құқығынан айырыла ма?

Заңгердің сөзінше, баланы шетелге жіберуден бір-екі рет бас тартқаны үшін ғана әкені автоматты түрде ата-ана құқығынан айыру мүмкін емес. Өйткені "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Кодекстің 75-бабына сәйкес, бұл – мемлекет тарапынан қолданылатын ең ауыр шара. Әкесі сотта "Мен баланың қауіпсіздігіне алаңдадым" деп уәж айтса, сот бірден ең қатаң жазаға бармайды.

Дегенмен, егер әрекет баланың өміріне қатер төндірсе (мысалы, шұғыл ота кешіктіріліп, денсаулығына орны толмас зиян келсе), бұл "Ата-ана құқығын теріс пайдалану" ретінде бағаланып, құқықтық шаралар (құқығын шектеу немесе айыру) қарастырылуы мүмкін.

"Баланың бүкіл әлемге деген сенімі күйреуі мүмкін"

Балалар психологы Гүлбанум Мурадуллаеваның пікірінше, ата-аналар арасындағы осындай жанжалдар баланың психикасына ауыр соққы болып тиеді.

"Егер әкесі баланы жібермесе, балада әкесіне деген жеккөрушілік сезімі қалыптасуы мүмкін. Психологияда ана – махаббаттың, әке – қорғаныстың символы. Осындай жағдайда бала бүкіл әлемге деген сенімін жоғалтып, “бәрі қауіпті” деген түсінік қалыптастыруы ықтимал. Оның сенімі күйрейді. Ересектер үшін ажырасу, алимент немесе өзара реніш – өткінші эмоция болуы мүмкін. Өйткені олар өз өмірлерін сүріп жатыр. Ал бала үшін бұл – оның қазіргі жастық шағы, оның болашағы. Ата-ананың өкпесі баланың білім алуына, қабілетін дамытуына немесе денсаулығына кедергі болмауы тиіс. Себебі ересектер ұмытқан жағдайдың өзі баланың жадында өмір бойы сақталып, оның болашақта өз отбасын құруына, психологиялық саулығына кері әсер етеді", – дейді маман. 

Германияда және Еуропа елдерінде баланың шетелге шығуына екі ата-ананың да келісімі міндетті. Ал егер әкесі себепсіз бас тартса:

Отбасылық медиация: Алдымен іске арнайы отбасылық медиаторлар мен Балалар ісі жөніндегі ведомство араласады. Олар әкеге сапардың бала үшін неліктен маңызды екенін заңды түрде түсіндіреді.

Жедел сот бұйрығы: Егер мәселе шұғыл болса (емделу, конкурс, олимпиада), анасы сотқа жедел тәртіппен арыз береді. Германия соты бұл өтінішті 24–48 сағаттың ішінде қарап, егер әкенің бас тартуында негізді себеп (мысалы, баланы кейін елге қайтармай қою қаупі) болмаса, "шетелге шығу құқығын" жалғыз анасына беріп, шешім шығарады.

2. АҚШ: Жеке төлқұжат ережесі және Сот санкциясы

АҚШ-та 16 жасқа толмаған балаға төлқұжат беру үшін екі ата-ананың да жеке қатысуы немесе нотариалды рұқсаты талап етіледі.

Сот шешімі арқылы төлқұжат алу: Егер әкесі рұқсат бермей, қол қоюдан бас тартса, анасы сотқа жүгініп, баланы шетелге алып шығуға жеке өзіне эксклюзивті құқық беретін сот шешімін алады. Бұл шешім болса, әкенің келісімінсіз-ақ паспорт жасалып, шекарадан шектеусіз өтуге болады.

3. Түркия: Қамқоршылыққа байланысты шешім

Түркияда ажырасқаннан кейін баланың қамқоршылығы кімге тиесілі болса, соның құқығы басым.

Егер сот шешімінде баланың қамқоршылығы анасына өтіп, әкесінің рұқсатынсыз шетелге шығуына тыйым салатын бөлек ескертпе жазылмаған болса, анасы баласымен бірге әкесінің нотариалды рұқсатынсыз-ақ шетелге саяхаттай алады. Түрік заңнамасы қамқоршысы бар тараптың бала мүддесі үшін шешім қабылдау құқығын жоғары қояды.

4. Ұлыбритания: Шектеу қоюшы тарап шығынды өтейді

Ұлыбританияда ата-ананың бірі екіншісінің рұқсатынсыз баланы 28 күннен артық шетелге алып кете алмайды. Бірақ әкесі 28 күнге дейінгі уақытша сапарға (демалыс, конкурс) себепсіз рұқсат бермей қойса:

Анасы сотқа “Нақты мәселе бойынша сот бұйрығын” алу үшін жүгінеді.

Егер сот әкенің кедергісін "жеке өш алу" немесе "себепсіз қорқыныш" деп тапса, сот сапарға рұқсат беріп қана қоймай, сот шығындарын және күйіп кеткен билеттер мен квотаның айыппұлын әкесіне төлетеді. Бұл тәртіп әкелердің себепсіз кедергі жасауының алдын алады.

5. Халықаралық механизм: Гааға конвенциясы

Әлемнің 100-ден астам елі (ішінде Қазақстан да бар) Балаларды халықаралық деңгейде заңсыз алып кетудің азаматтық-құқықтық аспектілері туралы Гааға конвенциясына қосылған.

Бұл конвенция әкелердің негізгі қорқынышын (мысалы, "анасы баланы шетелге алып кетіп, қайтармай қояды") сейілтуге арналған. Егер анасы баланы емдеуге немесе байқауға апарып, қайтармай қалса, Гааға конвенциясы аясында бала дереу өз еліне мәжбүрлі түрде қайтарылады. Сондықтан дамыған елдердің соттары бұл механизмге сүйеніп, уақытша сапарларға тез арада рұқсат береді.

Елімізде су тапшылығын азайту үшін жаңа шаралар қолға алынбақ. Қазақстанда көлік жуу орындарында ауыз суды пайдалануға шектеу енгізу жоспарланып отыр. Бұл туралы Үкімет отырысында Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітов мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрдің айтуынша, елімізде суды үнемдеу және оның ысырабын азайту талаптары күшейтілген. Енді бұл бағыттағы заңнаманы жетілдіру үшін қосымша өзгерістер енгізілмек.

"Су кодексіне көлік жуу орындарында орталықтандырылған жүйеден берілетін ауыз суды пайдалануға шектеу қоюды көздейтін түзетулер дайындалды", – деді министр.

Яғни жаңа талап қабылданса, көлік жуу орындарының орталықтандырылған жүйеден келетін ауыз суды көлік жуу үшін пайдалануына шектеу қойылады.

Суды үнемдеу жұмыстары өндіріс орындарында да жүргізіледі. Кәсіпорындар бір рет пайдаланған суды қайта қолдануға мүмкіндік беретін жүйелерге біртіндеп көшпек. Жоспар бойынша 2030 жылға қарай өндірісте қайта пайдаланылатын судың үлесі 28%-ға жетуі тиіс.

Ал тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласында жыл сайын 260 миллион текше метрге дейін су үнемдеуге мүмкіндік бар.

Су шаруашылығына 1 триллион теңгеге жуық инвестиция тартылған

Нұржан Нұржігітов еліміздегі каналдар мен су қоймаларын жаңарту жұмыстарына да тоқталды. Оның айтуынша, соңғы екі жылда 1,4 мың шақырымнан астам канал, 5 су қоймасы және 8 гидротехникалық нысан жөнделген.

"Жүргізіліп жатқан жұмыстың ауқымын тартылған инвестиция көлемінен де көруге болады. 2023 жылдың қыркүйегінен бері су саласына шамамен 1 триллион теңге инвестиция тартылды", – деді министр.

Қазір ел бойынша 4,6 мың шақырымнан астам суару желісі жаңартылып жатыр. Оның 964 шақырымын биыл аяқтау жоспарланған.

Министрліктің есебінше, бұл жұмыстардың нәтижесінде шамамен 200 мың гектар егістік алқапты сумен қамтамасыз ету жақсарады.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында елдегі су тапшылығы мәселесін көтеріп, көлік жуу орындарында ауыз суды пайдалануды тоқтатуды тапсырған еді.

Үкімет әлеуметтік көмектің жаңа жүйесін сынақтан өткізбек. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев 2027 жылдан бастап енгізілетін тәртіп алдымен қандай отбасыларға қолданылатынын айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрдің айтуынша, жаңа жүйе 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап сынақтан өтеді. Қаңтар мен ақпанда алдымен табысы жоғары азаматтардың жағдайы қаралады. Ал ақпаннан сәуірге дейін ауқатты отбасылар қамтылады.

Министрлік қараша айында жаңа тәртіптің қалай жұмыс істейтінін нақтылап, дайындықты аяқтауды жоспарлап отыр. Ал желтоқсанда Отбасының цифрлық картасы банктердің ақпараттық жүйелерімен байланыстырылады.

Отбасының жағдайын бағалағанда не ескеріледі?

Бұған дейін Қазақстанда 2027 жылдан бастап мемлекеттік әлеуметтік көмектің кейбір түрлері отбасының тұрмыс жағдайына қарай берілетіні хабарланған еді. Енді министрлік отбасылардың әл-ауқатын анықтау тәртібін қайта қарап, бірқатар талапты өзгерткен.

Мәселен, отбасының табысы ғана емес, ипотекасы мен басқа да несиелері, күнделікті шығындары ескеріледі. Сондай-ақ үйде бір ғана адам жұмыс істеп, бүкіл отбасын асырап отырса немесе отбасының жалғыз баспанасы болса, бұл да назарға алынады.

Ал 20 жылдан асқан ауыл шаруашылығы техникасы енді отбасының әл-ауқатын бағалағанда есепке алынбайды. Бұдан бөлек, азаматтың жеке кәсіпкер ретінде тіркелгені немесе заңды тұлғасы бар екені де оның тұрмысы жақсы екенін анықтайтын көрсеткіш ретінде қаралмайды.

Шағын жер телімдері мен жеке қосалқы шаруашылықтар да есепке алынбайды.

"Атап айтқанда, табыс пен несие міндеттемелерін, оның ішінде ипотекалық қарыздарды бағалау тәсілдері өзгертілді. Автокөліктер мен ауыл шаруашылығы техникасының бар-жоғы және олардың жағдайы ескерілді. Ал 20 жылдан асқан ауыл шаруашылығы техникасын толықтай есептен шығардық. Жеке кәсіпкерлік пен заңды тұлғаның болуы, шағын жер телімдері мен жеке қосалқы шаруашылықтар да есепке алынбайды", – деді Асқарбек Ертаев.

Яғни отбасының атында көлік немесе баспана болуы оның бірден ауқатты санатқа жататынын білдірмейді. Мемлекеттік көмек тағайындағанда табысы, қарызы, шығындары және жалпы тұрмыс жағдайы бірге бағаланады. Бұл мәліметтер Отбасының цифрлық картасы арқылы анықталмақ.

Жәрдемақы алатын отбасылар да тексеріледі

Министрліктің мәліметінше, қазір мемлекеттік органдардың 30 ақпараттық жүйесі тексеріліп жатыр. Сонымен қатар өңір әкімдіктерімен бірлесіп, жәрдемақы алатын отбасылардың материалдық жағдайы қаралуда.   Министрдің сөзінше, алғашқы кезеңде жаңа жүйенің қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні бағаланады. Сынақ аяқталған соң оны әрі қарай қолдану мәселесі шешіледі.

Еске салайық, 28 қазанда Қазақстан халқына Жолдауын жариялаған Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әлеуметтік төлемдер жүйесін сынға алған еді. Мемлекет басшысының айтуынша, мемлекеттік көмекке мұқтаж емес, тұрмысы жақсы отбасылар да жәрдемақы алып келген. Соның салдарынан бюджет қаражаты тиімсіз жұмсалып, елде мектептер мен ауруханалардың тапшылығы арта түскен. 

Көпшілік сүт безі қатерлі ісігі міндетті түрде ауырсыну арқылы білінеді деп ойлайды. Алайда дәрігерлердің айтуынша, көбіне бұл сырқат еш белгісіз дамиды және әйелдің өзі байқамай жүргенде асқынып кетуі де мүмкін. Онколог-маммолог Данара Сүлейменова Stan.kz ақпарат агенттігіне берген сұхбатында қатерлі ісіктің алғашқы белгілері, оны ерте анықтау мен емдеу мүмкіндіктері туралы айтып, дәрігерлік тәжірибесінде кездескен ерекше оқиғаларын бөлісті.

Сүт безі ауырмаса, алаңдаудың қажеті жоқ па?

Сүт безіндегі ауырсыну әйелдерді маммологқа қаралуға итермелейтін негізгі себептердің бірі. Алайда ауырсыну әрдайым қауіпті аурудың белгісі бола бермейді. Көбіне ол ағзадағы гормондық өзгерістерден немесе сүт безінде пайда болған қатерсіз түзілістерден туындайды. Ал қатерлі ісік, керісінше, ұзақ уақыт бойы ешқандай ауырсынусыз дамуы мүмкін. Әсіресе бастапқы кезеңде ісік өте кішкентай болғандықтан, әйел денсаулығында еш өзгеріс байқамауы ықтимал.

Дәрігердің айтуынша, кейбір науқастар кеудесінде түйін пайда болғанын білсе де, ауырмағандықтан оны қауіпті санамайды. Соның салдарынан медициналық көмекке ауру асқынған кезде ғана жүгінеді.

"Сүт безі қатерлі ісігінің ең жиі кездесетін белгісі – бұрын болмаған, ауырмайтын түйіннің пайда болуы. Әйелдер көбіне кеудесі ауырса ғана қауіп бар деп ойлайды. Ал ауырмайтын түйінге аса мән бермейді. Кейде қатерлі ісіктің үшінші сатысын анықтаған кезде науқастан неге ертерек қаралмағанын сұраймын. Сөйтсем, түйіннің пайда болғанына бір-екі жыл өткен. "Ауырмаған соң қауіпті ештеңе емес деп ойладым" дейді. Өкінішке қарай, мұндай жағдайларды жиі кездестіремін", – дейді Данара Сүлейменова.

Маман сүт безінің пішіні өзгерсе, терісі ішке қарай тартылса немесе емізік ұшынан, әсіресе қан аралас сұйықтық бөлінсе, дәрігерге қаралу қажеттігін ескертеді. Қолтық астындағы лимфа түйіндерінің ұлғаюы да назар аударуды қажет етеді. Дегенмен мұндай өзгерістердің барлығы қатерлі ісік дегенді білдірмейді. Олардың нақты себебін медициналық тексеру арқылы ғана анықтауға болады, дейді маман.

Дәрігердің өзі қатерлі ісікпен сегіз жыл жүрген

Қатерлі ісік диагнозынан қорқу кейде адамның дәрігерге қаралуына кедергі келтіреді, дейді маман. Данара Сүлейменованың тәжірибесінде тіпті медицина саласында жұмыс істейтін маманның өзі күмәнді түзілісті жылдар бойы тексертпеген жағдай болған.  

"Менің тәжірибемде ерекше бір жағдай болды. Ультрадыбыстық диагностикамен күн сайын айналысатын дәрігердің өзі сүт безіндегі ісікпен сегіз жыл жүрген. Ол өзін үнемі УДЗ арқылы тексеріп отырған. Түзілісті алғаш көрген кезде-ақ оның ісікке ұқсайтынын түсінген. Бірақ онколог-маммологқа қаралуға батылы жетпеген. Сегіз жылдан кейін ғана дәрігерге келгенде, оның қатерлі ісік екені анықталды. Бақытымызға қарай, ісік өте баяу өсетін түріне жататындықтан, оны әлі де емдеуге мүмкіндік болды", – дейді маман.

Дәрігер сүт безі обырының барлық түрі бірдей дамымайтынын түсіндірді. Кейбір ісіктер бірнеше жыл бойы баяу өссе, енді біреулері санаулы айдың ішінде бірнеше сантиметрге дейін ұлғаюы мүмкін.

Қатерлі ісіктің басты қаупі оның тек сүт безінде өсуінде емес. Уақыт өте келе ісік жасушалары қан мен лимфа арқылы басқа мүшелерге таралуы ықтимал. Мұны медицинада метастаз деп атайды. Сүт безі обыры көбіне өкпеге, бауырға, сүйекке және миға таралуы мүмкін. Сондықтан дәрігерлер күмәнді түзілісті ұзақ уақыт бақылап қана жүрмей, оның нақты қандай ісік екенін анықтауға кеңес береді.

Алты баласын бағып жүріп, өзіне уақыт таппаған ана

Дәрігердің айтуынша, әйелдердің денсаулығына уақытылы көңіл бөлмеуіне отбасындағы жауапкершіліктің көптігі де әсер етеді. Әсіресе балаларының тәрбиесімен, үй шаруасымен және жақындарының мәселесімен айналысатын әйелдер өз денсаулығын кейінге қалдырып жатады.

Маманның қабылдауына бірде кеудесінде үлкен ісігі бар әйел келген. Науқас түйіннің пайда болғанын бұрыннан білсе де, қызы жоғары оқу орнына түскенше тексерілуді кейінге қалдырып отырған. Дәрігерлер одан сүт безі қатерлі ісігінің екінші сатысын анықтаған.

Тағы бір жағдайда Астанаға жақын ауылда тұратын алты баланың анасы ауруын асқындырып алған.

"Жақында маған алты баласы бар әйел келді. Ол Астанаға жақын ауылда тұрады, яғни қаладағы емханаларға жетуге мүмкіндігі болған. Бірақ әйел үнемі не жүкті болып, не бала емізіп жүрген. Өз денсаулығына қарауға уақыты болмаған. Ақырында сүт безіндегі ісік жеті сантиметрге дейін өскен. Мұндай көлемдегі түйін қолмен анық сезіледі. Өкінішке қарай, бізде әйелдер ең алдымен балаларының, күйеуінің, ата-анасының жағдайын ойлайды. Ал өз денсаулығын ең соңғы орынға қояды", – дейді Данара Сүлейменова.

 Бір ер адамның екі әйелі де сүт безі қатерлі ісігіне шалдыққан

Данара Сүлейменова дәрігерлік тәжірибесінде өзін ерекше таңғалдырған және әлі күнге дейін ұмытпаған оқиғасын да айтып берді.

"Англиядан жаңадан оралған кезім еді. Өзім 25 жастамын, қабылдауыма 24 жастағы жас ана келді. Жақында ғана босанған екен. Сүт безінде ісік анықталып, тексеру жүргіздік. Мен ол үшін қатты уайымдадым, өйткені өзі өте жас еді. Өкінішке қарай, ауруы ауыр болып, метастаздар тез тарады. Бір жылдың ішінде қайтыс болды. Қызы бір жасқа да толмаған еді. Күйеуі мен анасы қатты қайғырды, тіпті балама емдеу жолдары бар ма деп сұрады", – деп еске алды дәрігер.

Арада бірнеше жыл өткен соң маманның қабылдауына тағы бір жас әйел келген. Ол да бала емізіп жүрген және сүт безі қатерлі ісігінің ауыр түріне шалдыққан. Кейін дәрігер бұл науқастың өзі бұрын емдеген марқұм әйелдің күйеуіне тұрмысқа шыққанын білген. Яғни бір ер адамның бірінші әйелі сүт безі қатерлі ісігінен көз жұмса, кейін екінші әйелінен де осы ауру анықталған.

Бұл сәйкестік маманды қатты таңғалдырғанын айтады. 

Неліктен қатерлі ісік жас әйелдерде де кездесіп жатыр?

Сүт безі қатерлі ісігі көбіне жасы үлкен әйелдерде анықталады. Дегенмен кейінгі жылдары бұл диагноз 30-35 жастағы әйелдер арасында да жиірек кездесіп жүр. Данара Сүлейменова еңбек жолын бастаған кезде мұндай жастағы науқастар сирек болғанын айтады. Қазір жас әйелдер арасында аурудың кездесуі бұрынғыдай таңғаларлық жағдай емес, дейді ол.

Алайда маман мұның нақты бір себебін бөліп көрсету мүмкін емесін ескертеді. Өйткені қатерлі ісіктің дамуына әртүрлі факторлар әсер етуі мүмкін.

"Мен еңбек жолымды бастаған кезде 30-35 жастағы әйелдерден сүт безі қатерлі ісігін анықтау өте сирек кездесетін. Қазір мұндай науқастарды жиі көреміз. Бірақ оның нақты себебін айта алмаймыз. Өйткені сүт безі қатерлі ісігіне көптеген фактор әсер етеді. Мысалы, әйелдердің алғашқы баласын бұрынғыдан кешірек босануы да қауіп факторларының бірі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар тұқым қуалайтын генетикалық өзгерістер бар әйелдерде ауру ертерек пайда болуы мүмкін. Сондықтан жас әйелдер де өз отбасындағы аурулар тарихын білгені дұрыс", – дейді маммолог.

Маман тұқым қуалайтын генетикалық өзгерістер тек ана жағынан берілмейтінін түсіндірді. Мұндай ерекшеліктер әке жағынан да берілуі мүмкін. Сондықтан отбасында сүт безі немесе аналық без қатерлі ісігімен ауырған адамдар болса, олардың нақты қандай диагноз алғанын және ауру неше жасында анықталғанын білу маңызды. Отбасында ер адамның сүт безі қатерлі ісігіне шалдығуы да генетикалық қауіп факторларын тексеруге себеп болуы мүмкін екенін айтады маман.

Тұқымында қатерлі ісік болмаған әйел де ауыруы мүмкін бе?

Кей әйел анасы, әжесі немесе жақын туыстары қатерлі ісікке шалдықпағандықтан, өзіне бұл ауру қауіп төндірмейді деп есептейді. Алайда сүт безі қатерлі ісігінің көп бөлігі тұқым қуалайтын белгілі генетикалық өзгерістермен байланысты емес. Ауру адамның өмір сүру барысында жасушаларында пайда болған өзгерістерден де дамуы мүмкін, дейді маман.

Дәрігердің айтуынша, сүт безі обыры жағдайларының шамамен 85%-ы осындай тұқым қуаламайтын түріне жатады.

"Әсіресе анасы, туған әпкесі немесе сіңлісі сүт безі қатерлі ісігімен ауырса, оған назар аудару керек. Мұндай жағдайда дәрігермен кеңесіп, генетикалық тексерудің қажеттілігін анықтаған дұрыс", – дейді Данара Сүлейменова.

Маман әр әйелдің ауруға шалдығу қаупін жеке бағалау маңызды екенін айтады. Дәрігерлер ол үшін отбасы тарихын, әйелдің жасын, бұрынғы медициналық тексерулерін және басқа да ерекшеліктерін ескереді. Қауіп деңгейі жоғары адамдарға қосымша тексерулер ұсынылуы мүмкін. Кей жағдайда маммографияны әдеттегіден ертерек бастау немесе магнитті-резонанстық томография жасау қажет болады.

Дезодорант, көкірекше және стресс қатерлі ісік тудыра ма?

Сүт безі қатерлі ісігіне қатысты ел арасында түрлі пікір бар. Кей әйелдер темірі бар көкірекше киюден қорықса, енді бірі дезодорант құрамындағы алюминийді қауіпті санайды екен. 

"Темірі бар көкірекше, дезодорант, кеудені соғып алу немесе қатты күйзеліс сүт безі қатерлі ісігін тудыратыны дәлелденген жоқ. Мысалы, алюминий қосылыстарына қатысты зертханалық тәжірибелер жүргізілген. Бірақ әйелдердің қатысуымен жасалған зерттеулер дезодорант қолдану мен сүт безі қатерлі ісігінің арасында сенімді байланыс таппады. Кеуде жарақаттанғаннан кейін түйін пайда болуы мүмкін, алайда ол көбіне қан жиналуынан немесе май тінінің зақымдануынан болады. Мұндай түзілістер міндетті түрде қатерлі ісік деген сөз емес. Ал дұрыс таңдалмаған көкірекше кеудені ауыртуы мүмкін, бірақ қатерлі ісікке әкелетіні дәлелденбеген", – деп түсіндірді маман.

Дәрігердің айтуынша, әйелдер кейде денсаулығындағы өзгерісті бұрын болған жарақатпен немесе күйзеліспен байланыстырады. Соның салдарынан нақты тексерілуге асықпайды. Алайда кеудеде түйін пайда болса, оның себебін өз бетінше болжауға болмайды. Ол үшін маманға қаралып, қажет зерттеулерден өту керек.

Сүт безін неше жастан бастап тексерту керек?

Маман әйелдерге ай сайын сүт безіндегі өзгерістерге назар аударып отыруға кеңес береді. Етеккірі келетін әйелдерге мұны етеккір аяқталғаннан кейін жасаған ыңғайлы. Өзін-өзі тексеру кезінде кеуденің пішінін, терісінің жағдайын, емізік ұшын және қолтық астындағы өзгерістерді бақылауға болады. Бірақ мұндай тексеру медициналық зерттеулердің орнын баспайды.

Данара Сүлейменова орташа қауіп тобындағы әйелдерге 30 жастан бастап жыл сайын УДЗ жасатуды ұсынатынын айтады. Ал 40 жастан кейін маммографияның маңызы артады. Дегенмен тексеру жиілігі мен әдісін әйелдің жеке қауіп деңгейіне қарай дәрігер анықтауы керек.

"Көп әйел маммологқа барып, дәрігер кеудесін қолымен тексерсе, соның өзі жеткілікті деп ойлайды. Шын мәнінде олай емес. Өте кішкентай ісікті тіпті тәжірибелі маманның өзі қолмен анықтай алмауы мүмкін. Сондықтан УДЗ мен маммографияның маңызы зор. Маммографияда көрінетін кейбір өзгерістер УДЗ-да байқалмайды. Ал кейбір түзілістер, керісінше, ультрадыбыстық зерттеуде жақсы көрінеді. Сол себепті тексеру әдісін әйелдің жасына, сүт безінің құрылымына және жеке қауіп деңгейіне қарай таңдау қажет", – дейді ол.

Қазақстанда 40 пен 76 жас аралығындағы әйелдер екі жыл сайын тегін маммографиялық скринингтен өте алады. Ол үшін тіркелген емханаға жүгіну қажет. Дәрігердің айтуынша, бұл скрининг кепілдендірілген тегін медициналық көмек көлеміне кіреді. Сондықтан міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру мәртебесі жоқ әйелдер де белгіленген жасында тегін тексеруден өте алады.

Ал кеудесінде түйін немесе басқа күмәнді белгі байқалған әйелге кезекті скрининг жылын күтудің қажеті жоқ. Ол емханаға шағымымен барып, диагностикалық тексеруге жолдама ала алады.

Қатерлі ісік анықталса, сүт безін міндетті түрде алып тастай ма?

Бұрын сүт безі қатерлі ісігін емдеуде кеудені толық алып тастау жиі қолданылған. Алайда қазіргі медицинада ісік орналасқан бөлікті ғана алып, сүт безін сақтап қалуға мүмкіндік беретін операциялар да жасалады. Операцияның қай түрі таңдалатыны аурудың сатысына, ісіктің көлеміне, орналасуына және басқа медициналық көрсеткіштерге байланысты екен. Сонымен қатар дәрігер сүт безін толық алып тастау қажет болған жағдайда оны қайта қалпына келтірудің де жолдары бар екенін атап өтті.

"Қазір сүт безін толық алып тастау жалғыз емдеу жолы емес. Зерттеулер дұрыс таңдалған науқастарда сүт безін сақтайтын операциялардың нәтижесі толық алып тастау операциясынан кем болмайтынын көрсетті. Қазақстанда да мұндай операциялар жиі жасалып жүр. Әсіресе аурудың бастапқы сатыларында кеудені сақтап қалуға мүмкіндік бар. Ал толық алып тастау қажет болған жағдайда сүт безін қайта қалпына келтіруге болады. Ол үшін имплант немесе әйелдің өз тіндері пайдаланылады. Мұндай операциялар еліміздің көптеген ірі қаласында қолжетімді", – дейді маммолог.

Маманның айтуынша, қатерлі ісік үшінші немесе төртінші сатыда анықталса, емдеу әлдеқайда күрделене түседі. Төртінші сатыда ісік жасушалары басқа мүшелерге таралып үлгереді. Дегенмен бұл барлық науқастың емге жауап бермейтінін білдірмейді. Қазір химиятерапиядан бөлек, нысаналы терапия мен иммунотерапия сияқты заманауи емдеу тәсілдері қолданылады.

Олардың көмегімен кейбір науқастарда аурудың дамуын ұзақ уақыт бақылауда ұстауға мүмкіндік бар.

"Қазақстанда көмектесе алмаймыз деген": Екі баласын жалғыз өсірген әйелдің оқиғасы

Данара Сүлейменованың тәжірибесінде ауыр диагнозға қарамастан, емнен жақсы нәтиже алған науқастар да болған. Солардың бірі – кәмелетке толмаған екі баласын жалғыз тәрбиелеп отырған жас әйел. Одан қатерлі ісіктің асқынған түрі анықталып, ауру басқа мүшелеріне де тарап үлгерген. Дәрігердің еске алуынша, әйелге Қазақстанда көмектесу мүмкіндігі шектеулі екені айтылған. Осыдан кейін ол емделуге қаражат жинап, Түркияға аттанған.

"Содан ол емделуге қаражат жинап, Түркияға барды. Сол жақта иммунотерапия қабылдады. Бақытымызға қарай, ағзасы емге жақсы жауап берді. Жағдайы айтарлықтай жақсарды, бәріміз қатты қуандық. Өйткені ол әлі жас, оның үстіне екі кішкентай баласын жалғыз өсіріп отырған ана еді", – деп еске алды Данара Сүлейменова.

Қазір әйелдің жағдайы жақсы. Дегенмен ол емін толық тоқтатпаған, екі ай сайын арнайы препарат қабылдап тұрады. Дәрігердің айтуынша, қазір ол әйел әлеуметтік желіде өз оқиғасымен бөлісіп, қатерлі ісікпен күресіп жүрген басқа науқастарды жігерлендіріп жүрген көрінеді.

Бұрын балаларының жылағанына немесе қыңырлығына кейде шаршаған ана ауыр дертпен күрескен кезде сол сәттердің өзін сағынғанын айтады. Қазір ол балаларымен өткізген әр күнді бағалап, өмірдегі қарапайым қуаныштарға алғыс айтуды үйренген.

Қатерлі ісіктің алдын алу үшін не істеу керек?

Сүт безі қатерлі ісігінің пайда болуына адамның өзі өзгерте алмайтын және өмір салты арқылы ықпал ете алатын факторлар әсер етеді.

Бірінші топқа жас, жыныс және тұқым қуалайтын генетикалық ерекшеліктер жатады. Ал екінші топқа артық салмақ, дене белсенділігінің төмендігі, ішімдік ішу сияқты жағдайлар кіреді екен.

"Әйел өзінің өмір салтын өзгерту арқылы кейбір қауіп факторларын азайта алады. Мысалы, артық салмақтан арылу, дұрыс тамақтану және спортпен айналысу денсаулыққа пайдалы. Темекі шегуден және ішімдіктен бас тартудың да маңызы зор. Баланы емізу сүт безі қатерлі ісігінің қаупін белгілі бір деңгейде төмендетуі мүмкін. Бірақ мұның ешқайсысы әйелді қатерлі ісіктен 100 % қорғай алмайды. Сондықтан салауатты өмір салтын ұстанумен қатар, медициналық тексерулерден уақытылы өту керек. Ең маңыздысы – ауруды мүмкіндігінше ерте анықтау", – дейді маман.

Данара Сүлейменова қатерлі ісіктен толық қорғайды деп жарнамаланатын дәрумендер мен биологиялық белсенді қоспаларға да сақтықпен қарауға кеңес береді. Өйткені олардың ешқайсысы сүт безі қатерлі ісігінің алдын алуға кепілдік бермейді. Маманның айтуынша, әйелдер үшін ең маңыздысы – денсаулығындағы өзгерістерге назар аудару, уақытылы тексерілу және күмәнді белгі пайда болса, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырмау.  

Қазгидромет еліміз бойынша 29-31 қазанға арналған ауа райы болжамын жариялады. Алдағы күндері еліміздің кей аумағында қар жауады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Синоптиктердің болжамынша соңғы күндері Қазақстанның батыс бөлігінің тұрғындарын жылы әрі қолайлы ауа райы қуантады.

“Бұл өңірде ауа райын ауқымды антициклон қалыптастырады. Ал еліміздің солтүстігі мен шығысында, сондай-ақ оңтүстік облыстардың таулы аудандарында атмосфералық фронттардың әсерінен жауын-шашын (негізінен қар түрінде) жауады”, – делінген хабарламада. 

Түнгі уақытта еліміздің басым бөлігінде ауа температурасы 0°С-тан төмен болады. Күндіз елдің солтүстігінде, шығысында және орталығында ауа температурасы 0…+5°С-тан +5…+10°С-қа дейін құбылады. Ал республиканың батысы мен оңтүстігінде ауа +17…+22°С-қа дейін жылынады.

Елімізде келесі жылдан бастап бірқатар өзгеріс күтілуде. Қазақстанда ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге дейін өсіп, шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізілмек. Сонымен қатар Салық Кодексінде де өзгерістер болады. Үкімет отырысында Ұлттық экономика вице-министрі Азамат Әмрин Президент Жолдауын жүзеге асыруға арналған жоспарды таныстырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге өседі

Азамат Әмриннің айтуынша, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы қазіргі 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін көтеріледі. Яғни 25 мың теңгеге өседі. Ол үшін қажетті қаражат алдағы үш жылға арналған бюджетте қарастырылмақ. Бұл өзгеріс 1,8 миллионға жуық адамның табысына әсер етпек. Олардың 370 мыңнан астамы – бюджет саласының қызметкерлері.

Үкімет халықтың табысын арттыру үшін экономиканы дамытып, бағаның өсуін баяулатуды көздеп отыр. Сонымен қатар тауарлар мен қызметтердің бағасын бақылауды күшейту жоспарланған.

"Халықтың табысын арттыру экономиканың тұрақты әрі сапалы өсуі, сондай-ақ инфляцияның төмендеуі есебінен қамтамасыз етіледі", – деді вице-министр.

Шағын бизнесті үш жыл тексермеу ұсынылды

Кәсіпкерлерді қолдау үшін де бірқатар өзгеріс қарастырылып жатыр. Соның бірі – шағын және микробизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу.

"Құрылтай депутаттарымен бірлесіп, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро-және шағын кәсіпкерлік субъектілерін тексеруге және профилактикалық бақылауға үш жылдық мораторий енгізу мәселесі қаралады. Бұдан басқа, бизнесті мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік компаниялардың сатып алуларына тарту тәсілдері жетілдіріледі", – деді Азамат Әмрин.

Бұдан бөлек, орта бизнесті дамытуға арналған арнайы жоспар дайындалады. Ол кәсіпкерлердің ұзақ мерзімге қаржы алуына, өндіріс орындарын заманауи технологиялармен жабдықтауына және мемлекеттік органдар тарапынан болатын кедергілерді азайтуға бағытталады.

Салық кодексіне өзгерістер енгізіледі

Үкімет салық жүйесін де қайта қарамақ. Вице-министрдің сөзінше, жыл басынан бері кәсіпкерлермен бірге салық заңнамасындағы мәселелер талқыланып келеді. Олардың ұсыныстары негізінде Салық кодексіне енгізілетін түзетулер дайындалған. Сонымен қатар ірі капитал иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесі қарастырылып жатыр. Бұл ретте басқа елдердің тәжірибесі зерттеліп, Қазақстан жағдайына сай шешім қабылданбақ.

Ірі құрылыс жобаларына қаржы қалай бөлінеді?

Үкімет елдегі ірі құрылыс жобаларын қаржыландыру тәртібін де өзгертуді жоспарлап отыр. Ол үшін Инфрақұрылымдық даму қорын құру көзделген. Қордың қалай жұмыс істейтіні, жобаларға қаржының қандай тәртіппен бөлінетіні және оның жұмсалуы қалай бақыланатыны Бюджет кодексіне енгізілетін өзгерістер арқылы реттелмек.

"Негізсіз және тиімсіз шығындардың алдын алу үшін жасанды интеллект технологиялары белсенді қолданылады", – деді Азамат Әмрин.

Яғни мемлекет ірі жобаларға бөлінетін қаржының қалай жұмсалып жатқанын бақылауға жасанды интеллектіні де пайдаланбақ.

"Бәйтерекке" жаңа міндеттер жүктеледі

Ұлттық экономика вице-министрі "Бәйтерек" холдингінің қызметіне де тоқталды. Холдингке елге инвестиция тарту және инвестициялық саясатты жүзеге асыру бағытында қосымша міндеттер беріледі. Сондай-ақ Алатау қаласының инвестициялық тартымдылығын арттыру үшін сот жүйесіне қатысты мәселелермен айналысатын арнайы жұмыс тобы құрылған. Қаланың ерекше құқықтық режимі туралы заңға өзгерістер дайындау жоспарланып отыр. Тиісті түзетулер 2027 жылғы қаңтардың соңына дейін Құрылтайдың қарауына ұсынылмақ.

Бұдан бөлек, Үкімет мемлекеттік органдардың жұмысын жаңартуды көздеп отыр. Негізгі мақсат – мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттырып, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні күнделікті жұмысқа кеңінен енгізу. Осы бағытта мемлекеттік басқару жүйесін өзгертуге арналған кешенді жоспар дайындалмақ.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері" атты Қазақстан халқына Жолдауын жариялаған еді. Мемлекет басшысы ең төменгі жалақыны көтеру, халықтың табысын арттыру, кәсіпкерлерді қолдау және мемлекеттік басқару жүйесін жаңарту жөнінде бірқатар тапсырма берді. Бүгін Үкімет осы тапсырмаларды қалай жүзеге асыратынын түсіндірді.

Freedom қазақстандық кәсіпкерлерге цифрлық тендерлік кепілдіктерді онлайн рәсімдеу мүмкіндігін ұсынады: кепілсіз, банк бөлімшесіне бармай-ақ. Рәсімдеу комиссиясы – 0 теңге.

Сатып алуларға қатысу үшін бизнеске банктік кепілдік қажет және оны шығару үшін әдетте комиссия төлеуге тура келеді. Freedom Банкіде шығындардың бұл бабы толығымен алынып тасталды. Үнемдеуді сауда-саттыққа дайындауға бағыттауға болады.

Өтінімді банктің сайтында беруге болады. Шешімді скорингтік модель негізінде банктің автоматтандырылған жүйесі қабылдайды. Ағымдағы шот бойынша орташа айлық айналымдар есепке алынбайды, кепіл талап етілмейді, банк қызметтерінің сараптамасы қажет емес. Егер клиенттің банкте ағымдағы шоты болмаса, кепілдік ресімделген кезде ол теңгемен автоматты түрде ашылады.

Негізгі шарттар:

• Кепілдік беру комиссиясы - 0 теңге;
• Рәсімдеу толығымен онлайн, мемлекеттік порталдардың үлгілік нысандары бойынша электронды форматта жүзеге асырылады;
• Кепілсіз және ағымдағы шот бойынша айналымдарды есепке алмай рәсімделеді;
• кепілдік мерзімі – өтінімдер ашылған күннен бастап 120 күнтізбелік күнге дейін, бірақ лимит мерзімінен аспауға тиіс;
• валютасы: теңге.

Кепілдіктер мемлекеттік мекемелердің конкурстары мен тендерлеріне қатысу үшін беріледі. Өнім жеке кәсіпкерлерге (ЖК) және жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерге (ЖШС) қолжетімді.

"Кәсіпкерлер үшін тендерлік кепілдік — сатып алуларға қатысудың қажетті шарты. Ал оны рәсімдеуге алынатын кез келген комиссия бизнеске қосымша шығын әкеліп, қаражатты басқа мақсаттарға пайдалануға кедергі келтіреді. Сондықтан біз кепілдік беру комиссиясын алып тастап, оны 0 теңгеге теңестірдік. Бұл ретте рәсімдеудің толық цифрлық форматын сақтадық. Біз кәсіпкерлердің жұмысын жеңілдететін цифрлық шешімдерді одан әрі дамытып, мемлекеттік сатып алуларға қатысу мүмкіндігін барынша көп компания үшін қолжетімді етуге ұмтыламыз", — деді Freedom Банкінің Директорлар кеңесінің мүшесі Айдос Жұмағұлов.

Еске сала кетейік, Freedom бизнеске арналған ыңғайлы әрі нарық сұранысына ие өнімдерді жүйелі түрде дамытып келеді. ЖК-ге арналған цифрлық кредит 2023 жылғы наурызда, ал ЖШС-ге арналған цифрлық кредит 2024 жылғы тамызда іске қосылды.

ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің 2026 жылғы 7 шілдедегі № 1.1.551.129 банктік және өзге де операцияларды жүзеге асыруға арналған әмбебап банк лицензиясы.

жарнама құқығында

2010 жылдары Қазақстанда қыз-келіншектердің бәрі қара түсті Mercedes көлігіне мінуден сескенді. Себебі такси қызметін көрсетпек болған көлікке мінген әйелдердің денелері Оңтүстік аймақтан кезекпен табыла бастады. Олардың алтын бұйымдарын, ақша мен қымбат заттарын алғаннан бөлек, әйелдерді зорлап, соңында өлтіріп отырған. Олар өздерінің ДНҚ-лары табылмас үшін зорлаған кей әйелдердің жыныс аймағы мен денесін өртеген. Елді дүр сілкіндірген оқиға тек Өзбекстанмен байланыс орнатқанда ғана қылмыскерлерді анықтауға мүмкіндік туғызды. Өздерін такси жүргізушісі ретінде таныстырып, қыз келіншектерді құрықтарына түсірген қылмыскерлер кімдер? Олар қалай ұсталды? Шолу жасайық.

Вокзалдан үйіне бармақ болған: Із-түссіз жоғалған әйел

29 жастағы Наталья (құрбанның аты деректерде өзгертілген) 2011 жылғы 19 желтоқсанда Қарағандыдан Шымкентке келеді. Оның жанында әпкесі мен оның үш жасар қызы болады. Дегенмен қалаға жеткен соң әпкесі қызымен бірге Арыс қаласына қарай жолға шығады. Ал Наталья қала орталығындағы үйіне жету үшін такси іздеп сонда қалады. Туыстарының айтуынша, соңғы рет Натальяны көргенде туыстарына күлімсіреп қол бұлғап қоштасқан.

Дегенмен осы оқиғадан соң Натальяны ешкім көрмеген. Кейін оның туыстары алаңдап, Шымкент қалалық ішкі істер басқармасына жүгінеді. Олар бар мән-жайды айтып, пойызбен келген Натальяның үйге оралмағанын жеткізеді. Бұл кезде қыздың жоғалғанына көп уақыт өтпеген. Дегенмен полиция соған қарамастан іздестіру жұмыстарын бастайды. Оперативті қызметкерлер алдымен теміржол вокзалына барып, ондағы қызметкерлер мен саудагерлерден сұрастырды. Олардың айтуынша, Наталья вокзалдан шыға салысымен қара түсті Mercedes көлігіне отырған. Алайда тергеушілер жүргізушінің кім екенін және көліктің қай бағытқа кеткенін анықтай алмады. 

Осылайша, көп ұзамай 21 желтоқсанда Алматы-Термез тасжолының 710-шақырымынан зорлықпен өлтірілген әйелдің денесі табылды. Оны қала сыртындағы тасжолдың жиегінен өтіп бара жатқан жүргізушілердің бірі кездейсоқ байқап қалған. Марқұмның Наталья Пашкова екені анықталды. Криминалистер әйелдің зорланғанын және өз сөмкесінің бауымен тұншықтырып, өлтірілгенін анықтады. Ата-анасы қыздарының денесін бірден таныды. Олардың айтуынша, Натальяның үнемі тағып жүретін алтын сырғалары мен ноутбук, заттары салынған чемоданы жоғалған. Сот-медициналық сарапшылар әйелді екі ер адамның зорлағанын анықтады. Алайда тергеушілердің қолында күдіктілерді анықтауға көмектесетін нақты айғақ аз болды.Тергеушілердің қолындағы ең маңызды белгі — қара түсті Mercedes көлігі туралы куәгерлердің мәліметі еді. Бірақ бұл деректің өзі күдіктілердің ізіне түсуге жеткіліксіз болды. Іс ашылмай қалуы мүмкін еді. Бірақ көп ұзамай осы тасжолдың маңынан әйелдердің денелері бірінен соң бірі табыла бастады.

Соңғы рет күйеуіне хабарласып, көлік моторы істен шыққанын айтқан

Екі айдан кейін, 12 ақпанда, жедел-тергеу тобының кезекші бөліміне жедел хабар түсті. Тасжол маңындағы даладан зорлық-зомбылық белгілері бар әйелдің денесі табылды. Мойнындағы іздер оның тұншықтырылып өлтірілгенін аңғартты. Алайда бұл жолы да марқұмның жеке заттары жанында болмады. Көп ұзамай әйелдің кім екені анықталды. Ол – 1987 жылы туған Өзбекстан азаматы Әсел (кей жерде Әлия, есімдері өзгерген) Бурибаева. Әйел бұған дейін хабар-ошарсыз кеткендер қатарында іздеуде болған.

Тергеу кезінде Әселдің 10 ақпанда сағат 15:30 шамасында Сарыағаштан Шымкентке қарай жолай көлікпен шыққаны белгілі болды. Ол күйеуіне телефон соғып, жолға шыққанын айтқан. Күйеуі ұлымен бірге әйелін қаланың кіреберісінен күтіп алмақ болған.

Алайда жолда Әсел тағы хабарласып, қалаға 30 шақырымдай қалғанда таксидің моторы бұзылып қалғанын жеткізген. Телефон арқылы сөйлесіп тұрған кезде күйеуі тұтқадан ер адамдардың дауысын естіген. Ол әйеліне басқа көлікке ауысуға кеңес бергенімен, көп ұзамай Әселдің телефоны өшіп қалған. Содан кейін одан еш хабар болмаған. Куәгерлер оның қара түсті шетелдік көлікке отырғанын ғана айтқан. Әселдің денесі жоғалғаны туралы арыз түскеннен кейінгі күні табылды. Қылмыскер оны елді мекендерді жалғайтын тасжолдың жиегіне тастап кеткен. 

100 мың теңгелік алтын әшекей, телефонымен ақшасын алған: Тағы екі құрбан

Тергеушілер екі істің арасында байланыс бар-жоғын анықтап, сараптама қорытындысын күтіп жатқанда, тасжол бойында тағы бір әйелдің денесі табылды. 712-шақырымынан Ордабасы ауданының 54 жастағы тұрғынының денесі табылды. Ол Астанадан Шымкентке пойызбен келгені белгілі болды. Вокзалдан қара түсті Mercedes көлігіне отырып, жеке таксимен жолға шыққан әйел содан кейін хабарсыз кеткен. Қылмыскер оны өз орамалымен тұншықтырып өлтірген. Орамал мәйіттің жанынан табылды. Ал өзі әйелдің құны 100 мың теңгеден асатын алтын әшекейлерін, ұялы телефонын және 35 мың теңге ақшасын алып кеткен.

Бірнеше айда болған қылмыстарды салыстырған тергеушілер олардың бір-бірімен байланысы болуы мүмкін екенін байқады. Құрбандардың жасы мен ұлты әртүрлі, мәйіттері облыстың бөлек-бөлек аудандарынан табылған. Бірақ бәріне ортақ бір жайт бар еді: әйелдердің барлығы қара түсті көлікке отырғаннан кейін жоғалып кеткен. Шымкент пен оның маңында әйелдерге шабуыл жасап, оларды тонап, өлтіретін қылмыскер туралы хабар ел арасына тез тарады. Жұрт арасында үрей күшейіп, әйелдер мен қыздар қара түсті көліктерге мінуден сақтана бастады.

Дегенмен осы қауесеттерге мән бермеген Тамара есімді әйел 7 наурызда үйіне тезірек жетуге асыққан. Қонақтарды қарсы алып, туған-туыстарына арналған сыйлықтарды дайындауы керек еді. Сондықтан жолда көлік күтіп тұрған қыздың жанына қара түсті көлік тоқтағанда, ол ойланбастан ішіне отырып, жүргізушіге баратын мекенжайын айтқан. 

Тамараның денесі 8 наурызда, Халықаралық әйелдер күнінде, қаланың сыртындағы тасжол жиегінен табылды. Тағы да сол қылмыстық қолтаңба. Төрт айда болған төрт ұқсас кісі өлтіру полицияның әзірге қылмыскерді тоқтата алмай отырғанын көрсетті. Ал Ішкі істер министрлігіндегі басшылар жергілікті құқық қорғау органдарынан қандай жолмен болса да нәтижеге жетуді талап етті. 

Өзбекстандағы 7 әйелдің өлімі: Полиция кенет көмектескен ақпарат

Төрт ай ішінде бірнеше әйелдің өлтірілуі полицияға қылмыстардың бір-бірімен байланысты екенін аңғартты. Алайда қара түсті Mercedes көлігін іздеу мен вокзал маңындағы такси жүргізушілерін жаппай тексеру нәтиже бермеді. Қазақстандық полицейлер қылмыскерді ел азаматы деп болжағандықтан, Өзбекстан нөмірі тағылған көлік назардан тыс қалып отырған.

Тергеудегі маңызды бетбұрыс Өзбекстан полициясы қазақстандық әріптестеріне хабарласқаннан кейін болды. Көрші елде де әйелдерді тонау, зорлау және өлтіру деректері тіркелген еді. Атап айтқанда 2011 жылдың қарашасынан 2012 жылдың наурызына дейін Ташкент пен Ташкент облысында 7 әйел өлтірілген. Тергеу деректеріне сәйкес, қылмыскерлер әйелдерге такси қызметін ұсынып, оларды көлікке отырғызғаннан кейін елсіз жерлерге апарған. Онда зорлық көрсетіп, тұншықтырып өлтіріп, ақшасы мен бағалы заттарын алып кеткен.  Кейін бұл қылмыстардың Қазақстандағы оқиғалармен байланысы анықталды. Тергеу мәліметінше, Полатбай Бердалиев пен оның сыбайласы Абдусеит Орманов екі елде жүріп қылмыстық әрекеттерге барған. Олардың жетеуі Өзбекстанда, төртеуі Қазақстанда қаза тапқан. Қылмыстық топтың әрекеті екі елдің құқық қорғау органдарының басын біріктірді.

Оңтүстік Қазақстан облысының ІІД арнайы жедел-тергеу тобын құрып, күдіктілерді іздеуге кірісті. Полицейлер жеке такси жүргізушілерін тексеріп қана қоймай, қылмыс болған күндері Қазақстан мен Өзбекстан шекарасынан өткен көліктерді де зерттеді. Куәгерлердің сипаттамасы бойынша күдіктілердің бірінің фотороботы жасалды.

Тергеушілерге Өзбекстандық әріптестерінен түскен ақпарат та көмектесті. Негізгі күдікті – Өзбекстан азаматы Полатбай Бердалиев. Ол бұған дейін Шымкентте тұрып, қарақшылық үшін алты жылға сотталған. Жазасының бір бөлігін өтеп, 2010 жылы шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған. Кейін Өзбекстанға оралғанымен, Қазақстанға қайта-қайта қатынап жүрген. Бердалиевті ұстау үшін полицейлер оның қайда жүргенін анықтады. Өзбекстандық әріптестерінің мәліметі бойынша, күдікті Жамбыл облысында болуы мүмкін еді. Жедел қызметкерлер оның Таразда жалдап тұрған үйін тауып, екі тәулік бойы бақылаған. Қашып кетуі немесе қарсылық көрсетуі мүмкін болғандықтан, ұстау операциясына арнайы жасақ тартылды.

Операция кезінде Бердалиев қарсылық көрсетпей ұсталды. Көп ұзамай ол өзіне тағылған қылмыстар туралы жауап беріп, сыбайласы Абдусеит Ормановтың атын атады. Кейін Ормановты Өзбекстанның құқық қорғау органдары ұстады.

Қылмыскерлердің кінәсін дәлелдеу үшін тергеушілерге мойындау көрсетулерімен шектелу жеткіліксіз болды. Сондықтан олар шекара бекеттеріндегі деректерді тексеріп, күдіктілердің Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы қатынауларын зерттеді. Бердалиевтің шекарадан өткен күндері Қазақстанда әйелдер өлтірілген уақытпен сәйкес келген. Бұл деректер тергеудің негізгі дәлелдерінің біріне айналды.

Тергеу ауқымды жүргізіліп, екі мыңнан астам адам куәгер ретінде сұралған. 500-ден астам Mercedes көлігінің иесі тексеріліп, ұялы байланыс операторларының 50 мыңнан астам абонент нөмірі талданды. Бұған қоса, күдіктілер тұрған жерлерді тінту кезінде заттай дәлелдер табылып, молекулалық-генетикалық сараптама Наталья Пашкова ісіндегі биологиялық іздердің Бердалиев пен Ормановқа тиесілі екенін көрсетті. Осылайша, олардың кінәсі бірнеше дәлелмен бекітілді.

2011 жылдың қарашасынан 2012 жылдың сәуіріне дейін қылмыстық топ Қазақстанда төрт, Өзбекстанда жеті әйелді өлтіргені анықталды. Барлығы 11 әйелдің өмірі қиылған. Қылмыскерлер құрбандарын қара түсті Mercedes көлігіне отырғызып, жолда сыбайластарын қосып алып, адам аяғы сирек жерлерге апарған. Мәліметтерге сәйкес, қылмыскерлер Өзбекстанда жасаған қылмыстарының ішінде екі әйелдің денесін өртеген. Тергеу нұсқасы бойынша, олар осылайша биологиялық іздерін жасыруға тырысқан. Әйелдерді өлтіргеннен кейін ақшасы мен бағалы заттарын иемденіп, ұрланған бұйымдарды Ташкент базарларында сатқан.

11 әйелді өлтіргендер қалай жазаланды?

Полатбай Бердалиевке қатысты іс Шымкентте қаралды. 2013 жылғы 30 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысының мамандандырылған ауданаралық қылмыстық соты оны кісі өлтіру, зорлау және қарақшылық шабуылдарға байланысты қылмыстар үшін кінәлі деп танып, өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кесті. Сотта ол тергеу кезінде қысым көрсетілгенін айтып, бұрынғы мойындауынан бас тартқанымен, жиналған дәлелдер оның кінәсін растады. 

Ал оның сыбайласы Абдусеит Орманов Өзбекстанда ұсталып, сол елде сотталды. Ташкент облыстық соты 2012 жылғы 30 қарашада оған да өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Бердалиев кейін Өзбекстанға экстрадицияланды. Осылайша, екі елде жасалған қылмыстарды бірлесе тергеу нәтижесінде негізгі күдіктілер ұсталып, екеуі де өмір бойына сотталды. Дегенмен, деректерде топтың өзге де сыбайластары болғаны айтылады: олардың бірі тергеуден бой тасалап, іздеуде қалған.

Жамбыл облысында Apple, Puma мен Hugo Boss брендтерінің жалған өнімдерін сатып келген 16 адам жауапқа тартылды. Бренд өкілдерінің шағымынан кейін тексеру басталып, олардың заңсыз екені анықталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тексерулер бренд өкілдерінің шағымынан кейін басталған. Нәтижесінде 16 құқық бұзушы жауапқа тартылып, сот оларды жалпы сомасы 1,5 миллион теңгеден асатын айыппұл төлеуге міндеттеді.

Танымал брендтердің атауын пайдаланып, жалған өнім сатқан 16 адам Жамбыл облысында жауапқа тартылды. Биыл тоғыз айда өңірден Apple, iPhone, AirPods, Puma, Hugo Boss және Splat белгілері бар 504 тауар тәркіленген. Олардың жалпы құны 2 миллион теңгеге жуық.

Сонымен қатар өңірде жалған тауарлар саны артқан. Былтырғы жылдың осы кезеңінде 403 өнім тәркіленсе, биыл олардың саны шамамен 25%-ға өскен.

Бір жыл бұрын KMF микроқаржы ұйымынан банкке айналды. Бұл өзгеріс ұйымның жұмысына қалай әсер етті? Кәсіпкерлер үшін қандай мүмкіндіктер ашылды, алдағы уақытта қандай қызметтер қолжетімді болмақ? Осы сұрақтарға жауап алу үшін KMF Банк Басқарма төрағасы Шалқар Жүсіповпен сұхбаттастық.

KMF Банк басқарма төрағасы Шалқар Жүсіповтің айтуынша, KMF тәуекелдер мен капиталды басқару жүйесін жетілдіріп, жұмыс үдерістері мен корпоративтік басқаруды банк талаптарына бейімдеді.

Алайда KMF-тің банкке айналуы оның негізгі клиенттерінен алыстағанын білдірмейді. Банк басшысының мәліметінше, клиенттердің шамамен 90%-ы – кәсіпкерлер, ал 65%-дан астамы ауылдық жерде тұрады.

Цифрлық қосымша да, сенімді маман да керек 

Шалқар Аманқосұлының сөзінше, цифрлық банк кәсіпкерге көп мүмкіндік береді. Бірақ кәсіпкерге тек операцияның жылдам орындалуы жеткіліксіз болуы мүмкін. Кей жағдайда оған кеңес, дұрыс қаржылай шешім таңдауға көмек немесе маманмен тікелей сөйлесу қажет. Сондықтан KMF Банк фиджитал-модельді дамытып жатыр.

Төраға бұл әсіресе өңірлер мен ауылдық жерлер үшін маңызды екенін атап өтті. KMF Банк шамамен 4 мың елді мекенді қызметімен қамтып отыр, сондықтан цифрлық және физикалық қызмет бір-біріне балама емес, кәсіпкерге екі форматтың да артықшылығын беруі керек.

Жасанды интеллектіні де қолданады

Банк жасанды интеллектіні де жұмысына енгізіп жатыр. Ол несие өтінімдері мен құжаттарды талдауға, кепіл мүлкін бағалауға, клиентке лайық ұсыныстар әзірлеуге және кейбір операцияны автоматтандыруға қолданылады. Бұл технологиялар қызметкерлерді алмастыру үшін емес, олардың жұмысын жеңілдетіп, клиенттерге қызмет көрсету сапасын арттыру үшін енгізіліп отыр.

Кәсіпкер әйелдерді қолдайды

Банк басшысының айтуынша, КMF құрылғалы бері әйел кәсіпкерлермен серіктес болып келеді. Қазір клиенттердің 55%-дан астамы – әйелдер.

Жиырма жылдық серіктестік: іскер ханым Майра мен KMF Банк

KMF-пен кәсібін дөңгелеткен жандардың бірі – Майра Сейсингалиева. Бүгінде ол 8 гектар жерде құлпынай, 40 гектар жерде алма өсіріп, 40-қа жуық адамды жұмыспен қамтып отыр. Ал 20 жыл бұрын оның кәсіп бастауға жететін қаражаты да болмаған.

Оның айтуынша, ол кезде әйелдердің кәсіпкерлікпен айналысқанына күмәнмен қарайтындар көп болған. 

Кәсіпкермен бірге өсу

Содан бері Майраның кәсібі де өсті, оған қолдау көрсеткен ұйым да өзгерді. Бір жыл бұрын KMF микроқаржы ұйымынан банкке айналды. Кәсіпкердің пікірінше, бұл өзгеріс бизнесті кеңейтіп, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.

Ал Шалқар Жүсіповтің сөзінше, KMF Банктің алдағы мақсаты – қызмет аясын кеңейтіп, әмбебап банкке айналу. Сонымен бірге банк кәсіпкерлерге бизнестің әр кезеңіндегі қаржылық қажеттіліктеріне сай қызмет ұсынуды жалғастырмақ. 

ҚНРДА 15.07.2026 жылы берген № 1.1.719.137 лицензия

АҚШ Қорғаныс министрлігінің барлау басқармасы Қытайдың қайта пайдалануға болатын құпия ғарыш ұшағының суретін жариялады. Оны 2024 жылы Maxar Technologies, қазіргі Vantor компаниясының жерсерігі түсірген. Бұл – аппараттың ашық дереккөздерде жарияланған алғашқы анық суреті. Бұған дейінгі суреттер бұлыңғыр болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі BBC арнасына сілтеме  жасап хабарлайды. 

Сурет АҚШ-тың Қытай және Ресеймен, сондай-ақ Солтүстік Корея мен Иранмен ғарыш саласындағы әскери бәсекелестігіне арналған баяндамада жарияланды.

Ғарыш ұшағы – Жер атмосферасында да, ғарыш кеңістігінде де қозғала алатын аппарат. Оның қанаты мен құйрық бөлігі ұшуды басқаруға мүмкіндік береді.

Суреттен аппараттың астыңғы бөлігі мен жүк люгінің ашық қақпақтарын көруге болады. Құйрық тұсында күн панельдері бар ұзартылған бөлігі байқалады. Ол аппаратқа жалғанған қызметтік модуль болуы мүмкін. Ал төменгі жағындағы екі қара тікбұрыш негізгі шасси бөліктерінің қақпақтары болса керек.

Ғарыш ұшақтары орбитаға түрлі жүктерді шығаруға және басқа ғарыш аппараттарымен әрекеттесуге арналған. Олар спутник-инспектор қызметін де атқара алады. Мұндай аппараттар өзге жерсеріктерді зерттеп, жөндеу үшін қолданылады. Алайда оларды жерсеріктерге қарсы қару ретінде де пайдалануға болады.

АҚШ Қорғаныс министрлігінің баяндамасында Қытайдың ғарыш ұшағы сияқты қайта пайдалануға болатын аппараттардың маңызы атап өтілген. Құжатта мұндай аппараттар орбитаға шығып, жүктерді ғарышқа жеткізуге, оларды сынақтан өткізуге және қайтадан Жерге қайтаруға мүмкіндік беретіні айтылған.

Баяндамада ғарыш ұшақтарының қайта пайдалануға жарамдылығы мен жоғары маневр жасау мүмкіндігі айтылды. Бұл оларды кейбір міндеттерді орындауда кәдімгі жерсеріктерге қарағанда тиімдірек етеді.

Ғарыш ұшағы қозғалтқыштары мен жанармай қорының арқасында орбитада бағытын өзгерте алады. Ал кәдімгі жерсеріктердің маневр жасау мүмкіндігі жанармай қорына тәуелді. Миссия аяқталған соң ғарыш ұшағы Жерге оралып, қайта пайдаланылуы мүмкін.

Сонымен қатар мұндай аппараттар атмосфераның жоғарғы қабатына еніп, қанаттары мен аэродинамикалық басқару жүйелері арқылы ұшу бағытын өзгерте алады. Осылайша орбитасының көлбеулігін де өзгертуге мүмкіндік бар. Бұл көп жанармайды қажет ететін күрделі маневр саналады.

Қозғалтқыштары мен аэродинамикалық мүмкіндіктерінің арқасында ғарыш ұшағы бір сапар барысында массасы бірдей кәдімгі жерсерікке қарағанда әртүрлі орбиталарға жете алады.

Баяндамада Қытайдың ғарыш ұшағының алғашқы прототипі 2020 жылы ғарышқа ұшып, орбитада екі күн болған соң Жерге оралғаны айтылған.

Екінші ұшу 2022 жылы жүзеге асып, 276 күнге созылған. АҚШ әскери күштерінің болжамынша, осы миссия кезінде аппарат басқа қытайлық жерсерікке жақындап, онымен маневр жасаған. Алдымен арақашықтық бір шақырым болса, кейін 100 метрге дейін қысқарған. Баяндамада олардың түйісіп, кейін қайта ажырауы мүмкін екені де айтылған.

2023 жылғы желтоқсанда Қытай үшінші ғарыш ұшағын ұшырды. Ол орбитада 268 күн болып, миссия барысында белгісіз бір нысанды бөліп шығарып, онымен әрекеттескен.

X-37 ұшағының көшірмесі ме?

Ғарыш ұшақтарын жасау бағдарламаларын көптеген ел қолға алған. Олардың ішіндегі ең сәттісі – америкалық Space Shuttle жобасы. Бұл аппарат бірнеше жыл бойы ғарышқа тұрақты түрде ұшқан жалғыз ғарыш ұшағы болды.

Кеңес Одағында да "Буран" ғарыш кемесі жасалып, ғарышқа ұшырылды. Бұдан бөлек, КСРО-да басқа да ғарыш ұшақтарының жобалары әзірленген.

Қазір АҚШ-та Boeing X-37 бағдарламасы бар. Оның аясында X-37B аппараты орбитаға ұшырылады. Ол осы уақытқа дейін жеті миссия орындаған. Ең ұзақ сапары 900 күннен астам уақытқа созылған.

Бұл – әскери әрі құпия бағдарлама. Аппараттың ғарышта нақты қандай міндет атқаратыны белгісіз. Мамандардың болжамынша, оның көмегімен аппаратты басқару тәсілдері де сынақтан өткізілуі мүмкін.

Көптеген сарапшының пікірінше, Пентагон жариялаған Қытайдың ғарыш ұшағы сыртқы пішіні жағынан америкалық X-37-ге қатты ұқсайды.

Баяндамада соңғы 20 жылда Ресей ғарыш ұшақтарының бірнеше жобасын жариялағаны да айтылған. Алайда 1988 жылы "Буран" бір рет сынақтан ұшқаннан бері бұл бағытта айтарлықтай ілгерілеу болмаған.

Бұған дейін NASA АҚШ президенті Дональд Трамп жариялаған Ұлттық ғарыш саясатын жүзеге асыруға бағытталған ауқымды бастамалар топтамасын таныстырды.

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданына қарасты Төле би ауылының тұрғындары ішімдіксіз өмір салтын қолдады. Қазір өңірдегі бұл бастамаға барлығы 24 елді мекен қосылған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі 31-арнаның “Информбюро” бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды.

Төле би ауылы жаз мезгілінде таулы аймақтарда серуендегенді ұнататын туристер арасында танымал. Алайда қазір бұл ауылдан алкоголь сатып ала алмайсыз. Жергілікті кәсіпкерлер де бастаманы қолдап, дүкен сөрелерінен спирттік ішімдіктерді алып тастаған.

Еңбекшіқазақ ауданы полиция бөлімінің бастығының орынбасары Біржан Бекзаттың айтуынша, Төле би ауылында шамамен 1,5 мың адам тұрады. Елді мекен алкогольсіз ауыл мәртебесін алғаннан бері мұнда бірде-бір қылмыс тіркелмеген. Бұдан бөлек, Қырбалтабай және Алмалы ауылдарының тұрғындары да бастамаға қосылып, алкогольсіз елді мекен мәртебесін алды.