Атырауда жұмыс беруші кәсіби біліктілігі жеткіліксіз деген себеппен әйелді қызметінен босатқан. Алайда сот оның жұмыстан заңсыз шығарылғанын анықтап, бұрынғы қызметіне қайта орналастыру туралы шешім қабылдады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Атырау қалалық сотының мәліметінше, әйел мемлекеттік мекемелердің бірінде концертмейстер, яғни музыкалық сүйемелдеуші болып жұмыс қызмет еткен. 2025 жылдың 28 тамызында өткен іріктеуден кейін комиссия оның дауысты дұрыс қоя алмайтынын және музыкалық білімі жеткіліксіз екенін алға тартып, қызметіне сай емес деген шешім шығарған. Осы шешімге сүйенген жұмыс беруші әйелмен жасалған еңбек шартын бұзған.

Алайда қызметкер бұл шешіммен келіспей, сотқа жүгінеді. Ол өзінің жұмыстан заңсыз шығарылғанын айтып, қызметіне қайта орналастыруды және жұмыссыз қалған уақытындағы жалақысын өндіріп беруді талап еткен. Нәтижесінде сот істі қарау барысында жұмыс берушінің еңбек заңнамасын бұзғанын анықтады.

"Қызметкердің біліктілігі жеткіліксіз болғандықтан атқаратын лауазымына сәйкес келмейтіні аттестаттау нәтижесімен расталмаған. Жұмыс беруші еңбек заңнамасының талаптарын дұрыс қолданбаған. Сондықтан қызметкерді жұмыстан шығаруға заңда көзделген негіз тиісті дәлелдермен расталмаған", – делінген сот хабарламасында.

Соттың түсіндіруінше, Еңбек кодексіне сәйкес, қызметкерді біліктілігі жеткіліксіз деген себеппен жұмыстан шығару үшін оның кәсіби деңгейі аттестаттау нәтижесімен расталуы керек. Ал бұл жағдайда жұмыс беруші мұндай дәлел ұсынбаған.

Нәтижесінде сот әйелдің талабын толық қанағаттандырды. Оны жұмыстан шығару туралы бұйрықтың күші жойылып, қызметкер бұрынғы орнына қайта орналасты. Сондай-ақ жұмыс беруші қызметкердің белгілі уақыт жұмысқа шыға алмағаны үшін де орташа жалақысын төлеуге міндеттелді.

Сот шешімі заңды күшіне енді.

Еске салсақ, бұған дейін Ақтөбе облысында бала күтіміне байланысты демалысқа шыққан ер адамның алимент берешегіне қатысты сотта жеңіске жеткенін жазған едік. Жеке сот орындаушысы оның қарызын елдегі орташа жалақыға сүйеніп есептеген. Алайда сот ер адамның жұмыс орны сақталғанын ескеріп, бұл шешімді заңсыз деп таныды және алимент берешегін қайта есептеуді міндеттеді.

Қазгидромет еліміз бойынша 7-9 қарашаға арналған ауа райы болжамын жариялады. Алдағы күндері көп аймақта жаңбыр мен қар жауады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Синоптиктердің мәліметінше, алда Қазақстан аумағында бірнеше циклонның өтеді. Нәтижесінде ауа райы тұрақсыз болады. Кезеңнің алғашқы күндері елдің солтүстік өңірлеріне солтүстік циклон әсер етеді. Ал 8 қарашадан бастап Қазақстан аумағына оңтүстік циклон келеді.

Ауа температурасы:

• Батыста: түнде −3, +5 °C-тан −8, +3 °C-қа дейін, күндіз +5, +15 °C-тан +2, +10 °C-қа дейін төмендейді;
• Солтүстік-батыста: түнде ауа температурасы −1, −8 °C-тан −6, +3 °C-қа дейін сәл жоғарылайды. Күндіз +2, +10 °C-тан −3, +5 °C-қа дейін төмендейді;
• Шығыста: түнде −9, +2 °C-тан −5, +8 °C-қа дейін, күндіз +2, +12 °C-тан +9, +17 °C-қа дейін жоғарылайды;
• Оңтүстікте: түнде −2, +6 °C-тан +7, +17 °C-қа дейін жоғарылайды, күндіз +10, +23 °C пен +18, +27 °C аралығында құбылады;
• Оңтүстік-шығыста: түнде ауа температурасы +0, +10 °C-тан +7, +15 °C-қа дейін жоғарылайды. Таулы аудандарда −3, −8 °C-тан 0, +5 °C-қа дейін көтеріледі. Күндіз +15, +25 °C-тан +17, +25 °C-қа дейін, таулы аудандарда +10, +15 °C шамасында болады.

Еліміздің қалған өңірлерінде ауа температурасының айтарлықтай өзгермейді.

Еске салсақ, бұған дейін синоптиктер еліміз бойынша қараша айына арналған ауа райы болжамын жариялаған еді. Айдың екінші жартысында елдің солтүстігі, шығысы мен орталығында түнгі аяз -18 градусқа дейін жетпек. 

Ұлттық банк Қазақстанда автонесие алғысы келетіндерге қатысты жеңілдікті тағы бір жылға ұзартты. Енді кейбір көлік түрін несиеге рәсімдеген азаматтардан табысы мен қарызының арақатынасын есептейтін міндетті талап сұралмайды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ұлттық банктің мәліметінше, бұл өзгеріс көлік сатып алғысы келетін азаматтардың кейбіріне несие рәсімдеуді жеңілдетеді. Жеңілдік жаңа автокөлік алатындарға және пайдаланылған көлікті алғашқы жарнаның белгілі бір бөлігін төлеп сатып алатындарға қатысты.

Бұрын тіркелмеген және пайдаланылмаған көлікті несиеге алатындарға қарыз жүктемесі бойынша талап қойылмайды. Ал несиеге алынған көлік банкке кепіл ретінде рәсімделуі керек.

Үш жылдан аспайтын көлікті несиеге алатындар үшін алғашқы жарна кемінде 30% болуы шарт. Бұрын пайдаланылған автокөлікті сатып алғанда оның бағасының кемінде 50%-ын бірден төлеген азаматтар да жеңілдікті пайдалана алады.

Ұлттық банк бұл жеңілдіктерді 2027 жылғы 31 желтоқсанға дейін ұзартты. Реттеуші келесі жылы да автонесие нарығын бақылап, қажет болған жағдайда халықтың қарыз жүктемесіне қатысты қосымша шаралар қабылдауы мүмкін.

Еске салсақ, Қазақстанда автонесие мен тұрғын үй жинақ жүйесіндегі ипотекаға қойылатын талаптарды қатаңдату кейінге шегерілген еді. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылдың соңына дейін сақталады.

Әлеуметтік жеілде Ақтөбеде 5 қараша күні ер адам өзінің бұрынғы әйелін өлтіріп кеткені туралы ақпарат тарады. Марқұмның жақының әйелдің артында бір қызы қалғанын жазды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Желі қолданушысы күдіктінің қамалғаны туралы жазған.

Жазба авторы қыз-келіншектерді тұмысқа шығуға асықпауға шақырды. 

Марқұмның тағы бір туыс өзінің парақшасында мезгілсіз қаза туралы жазды.

Ақтөбе полициясы қылмыстың болғанын растап, қылмыстық іс қозғалғанын мәлімдеді. 

Ведомство өкілдері бұған дейін полицияға аталған тұлғалардың арасында тұрмыстық жанжалдар болғаны туралы ешбір арыз-шағым мен хабарламалар түспегенін атап өтті. 

Еске салайық, бұған дейін Ақтөбедегі Неке сарайында 26 жастағы қызды өлтіріп кеткені туралы жазған едік. Куәгерлердің айтуынша, ғимарат маңында жүрген адамдар іштен шыққан айқай-шуды естіген. Оқиға санаулы минут ішінде болған. Полиция келген кезде қыз еденде қансырап жатқан. Дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады.

Полиция тергеу амалдары жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. 

Перу әуежайында үш шетелдік 3 мыңнан астам өрмекшіні шұлық пен колготкиге салып, елден алып шықпақ болған. Олардың арасында тарантулдар мен сирек кездесетін құсжегіштер де бар. Польша мен Германия азаматтарының жүгі анонимді хабарламадан кейін тексеріліп, заңмен қорғалатын, тіпті ғылымға әлі белгісіз болуы мүмкін өрмекші түрлері табылған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Перудің Орман және жабайы табиғатты қорғау ұлттық қызметінің (SERFOR) хабарлауынша, үш жолаушының жүгін тексергенде, өрмекшілер шұлықтар мен әйелдер шұлықтарының ішінен табылған. Олардың арасында өрмекшінің жұмыртқалары, жаңа шыққан кішкентай өрмекшілер мен ересек түрлері де болған.

SERFOR қызметкері Кора Суарестің сөзінше, күдіктілер өрмекшілерді Перудің бірнеше аймағынан жинаған. Тіпті тәркіленгендердің арасында ғылымға әлі белгісіз болуы мүмкін түрлер де бар.

Мамандар табылған өрмекшілердің кейбірін Pamphobeteus antinous түріне жатқызған. Бұл – Оңтүстік Америкадағы ең ірі құсжегіш өрмекшілердің бірі. Перуде оның саны азайып бара жатқандықтан, заңмен қорғауға алынған.

Үш жолаушының жүгін тексеруге белгісіз адамның хабарламасы себеп болған. SERFOR өкілдері ұсталғандардың бірі құсжегіш өрмекшілерді зерттеумен танымал болуы мүмкін екенін айтады. Ал өрмекшілерді не үшін алып шықпақ болғаны әзірге нақты белгісіз. Мамандар оларды жеке коллекцияға қосу, ғылыми зерттеу немесе үй жануары ретінде сату үшін әкетпек болған деп топшылайды.

Перуде тарантулдар мен өзге де сирек кездесетін жәндіктерді заңсыз сату үлкен көлеңкелі нарыққа айналған. Оларды шетелге көбіне жеке коллекцияға немесе үй жануары ретінде ұстау үшін алып кетеді. Кейбір өрмекшілерді кептіріп, сәндік бұйымдар жасауға пайдаланса, енді бірін зертханалар мен фармацевтика саласына өткізеді.

Негізі, мұндай жануарларды шетелге заңды түрде де шығаруға болады. Ол үшін арнайы рұқсат алып, қажетті құжаттарды рәсімдеу қажет. Алайда бұл біраз уақыт пен қаражатты талап етеді. Сондықтан кейбір саудагерлер құжат жинап әуре болмай, жануарларды жасырын жолмен алып шығуға тырысады.

Перуде мұндай жағдай бұған дейін де болған. 2024 жылы Лима қаласындағы Хорхе Чавес халықаралық әуежайында Оңтүстік Кореяның 28 жастағы азаматы ұсталды. Әуежай қызметкерлері оның ішінің әдеттен тыс шығыңқы тұрғанын байқап, тексеруге шешім қабылдаған.

Тексеру кезінде ер адамның ішіне бірнеше пакет жабыстырылғаны анықталды. Олардың ішінен 320 тарантул, 110 көпаяқ және оқ құмырсқасының 9 данасы табылған. Жәндіктер пластик ыдыстар мен пакеттерге салынып, ер адамның денесіне бекітілген екен.

Осылайша, ол да сирек кездесетін жәндіктерді елден жасырын алып шықпақ болған.

Еске салсақ, елімізде бұған дейін 180 миллион теңгеге бағаланған ақбөкен мүйізін Қазақстаннан Қытайға заңсыз алып өтпек болғандар ұсталған еді. 

Алматылықтар шаһардағы ауа сапасына шағымданып, оның адам өміріне қауіпті екенін айтып, дабыл қағып жатыр. Әсіресе, қазан айының соңында қаладағы тұмша үдеп, ауа сапасы қатты нашарлаған. Мамандар Stan.kz редакциясына берген жауабында Алматы ауасының қазіргі жағдайы мен экологиялық ахуалы туралы баяндады. 

Соңғы күндері әлеуметтік желілерде Алматыдағы ауа сапасына қатысты шағымдар көбейді. Қала тұрғындары датчиктер ауаның ластану деңгейі жоғары екенін көрсететін қосымшалардың скриншоттарын жариялап жатыр.

“Алмалы ауданында тұмша қатты сезіледі. Алматыда смог бұрыннан бар, бірақ жағдайдың дәл осылай нашарлағанын көрмеппін. Жыл өткен сайын шынымен қорқынышты болып барады”.

“Алматыда ауаны тазартып, жылу электр орталықтарын газға көшіреміз деген уәделер орындалмады. ЖЭО-2-де көмір алдағы кемінде 10 жыл бойы пайдаланылмақ. Ал зиянды шығарындылар көлемі әзірге небәрі 15 пайызға ғана азаяды. Бұл айтарлықтай өзгеріс әкелмейді. Соңғы мәліметтерге сәйкес, ЖЭО-3-ті газға көшіру жұмыстары да кемінде екі жылға кейінге шегеріліп отыр”. 

“Екінші күн қатарынан жүгіруге шықпай жүрмін. Тыныс алу мүмкін емес, ауа тым лас. Сайтта PM2.5 ұсақ бөлшектерінің қауіпті деңгейде екені көрсетіліп тұр. Бұл – Розыбакиев көшесіндегі MEGA сауда орталығы маңы”.

“Қалада күкіртсутектің иісі сезіледі! Лас ауа Қапшағай жақтан келіп жатқан сияқты. Таңертең ерте қаланың батыс бөлігіне қарасаңыздар, сарғыш түтіннің созылып жатқанын анық көруге болады. Кейін ол тау бөктерін жағалай қалаға қарай жылжиды”.

PM2.5 бөлшектерінің шекті рұқсат етілген концентрациясы тәуліктік деңгейден 5 есе көп

Almaty Air Initiative қорының дерегінше, Алматыдағы таза ауа мәселесі әлі де күрделі. Жылыту маусымы басталғалы бері тұмша одан сайын үдеді.

“Соңғы күндері жағдай біршама нашарлады. Біздің мониторинг желіміздің жедел деректері бойынша, 1 қарашада денсаулыққа ең қауіпті ауа ластағыштарының бірі саналатын ұсақ дисперсті PM2.5 бөлшектерінің орташа тәуліктік концентрациясы 77,5 мкг/м³-ке жетті. Бұл Қазақстанда белгіленген орташа тәуліктік шекті рұқсат етілген концентрациядан екі еседен көп, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған тәуліктік деңгейден 5 есе көп. 4 қарашада да көрсеткіш нормадан жоғары болып, 48,8 мкг/м³ жетті. Концентрациялар қаланың солтүстік аумақтарында бірнеше сағат бойы максималды біржолғы шекті рұқсат етілген концентрациядан асып түсті”, – деп хабарлады Almaty Air Initiative.

Ұйымның мәліметінше, қолайсыз ауа райы жағдайды одан сайын ушықтырады. Қолайсыз ауа райы кезінде ластаушы заттар ауада дұрыс таралмай, қала үстінде жиналып қалады. Ал жылыту маусымында автокөліктер мен ЖЭО шығарындыларына жеке сектордағы үйлер мен моншаларда отын жағудан бөлінетін ластаушы заттар да қосылады.

Ұзақ мерзімді көрсеткіштерге көз жүгіртсек, 2025 жылы Алматыда PM2.5 ұсақ шаң бөлшектерінің орташа жылдық мөлшері 31,2 мкг/м³ болған. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған 5 мкг/м³ нормадан алты еседен астам жоғары. Яғни, қала тұрғындары жыл бойы ұсақ шаң бөлшектері көп ауамен тыныстаған.

Ауа сапасының өз ауданыңызда қалай өзгеріп жатқанын Taza Air қосымшасы мен Almaty Air Initiative ашық дашборды арқылы бақылауға болады. Онда ең жақын ауа сапасын өлшейтін станциялардың көрсеткіштері нақты уақыт режимінде жаңартылып отырады.

Шаһардағы тұмша неден пайда болады

Тұмша ауаға көп мөлшерде ластаушы заттар бөлініп, олардың таралуына қолайсыз жағдай туындағанда пайда болады.

Алматыдағы тұмшаның неліктен пайда болатынын түсіну үшін ауаны ластайтын көздерді, қаланың жер бедерін және ауа райының ерекшеліктерін ескеру керек дейді Almaty Air Initiative өкілдері. 

Ауаны ластайтын әр заттың өзінің шығу көзі бар. Мысалы, бір ластаушы заттың негізгі көзі көлік болса, екіншісінікі өндіріс орындары немесе жылыту жүйелері болуы мүмкін. Сондықтан ауаның ластануына әсер ететін барлық фактордың үлесін бірдей деп қарастыруға болмайды.

Автокөлік – азот оксидтері шығарындыларының және жол бойындағы ластанудың аса маңызды көзі. Бұл ретте жүк көліктерін бөлек атап өткен жөн. Жүк көліктерінің саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, олардың ауаны ластауға қосатын үлесі айтарлықтай жоғары. Бұған қоса, автокөліктердің әсері тек қозғалтқыштан шығатын газдармен шектелмейді. Көлік жүрген сайын тежегіштер, шиналар мен жол жамылғысы тозып, ауаға ұсақ бөлшектер таралады. Сондай-ақ жол бетіне жиналған шаң қайта көтеріледі. Сондықтан көліктің ауа сапасына әсерін тексергенде осы факторлардың бәрін ескеру қажет.

Басқа ластану көздері

Ауаның ластануына өнеркәсіп орындары, жылу өндіретін нысандар, қатты отын жағатын моншалар мен кәуапханалар, құрылыс алаңдары, ашық жатқан топырақ, қоқыс жағу мен өрттер де әсер етуі мүмкін.

Ластану көздерінің ықпалы орналасқан жеріне, жыл мезгіліне және нақты жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Сонымен қатар ауадағы ұсақ бөлшектердің бір бөлігі тікелей шығарылмайды. Олар газ күйіндегі ластаушы заттардың атмосферада химиялық өзгеріске түсуі нәтижесінде пайда болады.

Жер бедері мен ауа райы

Алматының тау етегінде орналасуы ауа айналымын қиындатады. Жел әлсіз болғанда және температуралық инверсия кезінде ауаның тік бағытта араласуы әлсірейді. Инверсия деп жер бетіндегі суық ауа қабатының үстінде жылырақ ауа орналасатын жағдайды айтады. Соның салдарынан шығарындылар шағын ауа көлеміне жиналып қалады.

Алматыдағы ауаның ластануын азайту үшін қала мен қала маңында көмір жағуды қысқарту қажет. Ол үшін ЖЭО мен жеке тұрғын үйлерді газға көшіру, сондай-ақ ауаны ең көп ластайтын көліктердің шығарындыларын азайту маңызды.

Алматыдағы ауасы ең лас аймақ қайсы?

Егер PM2.5 бөлшектерінің ұзақ мерзімді әсерін қарастырсақ, 2025 жылғы талдауымыз бойынша ең жоғары көрсеткіштер Түрксіб, Жетісу және Алатау аудандарында тіркелді. Бұл аудандардағы PM2.5 орташа жылдық концентрациясы тиісінше 46,8; 37,9 және 37,7 мкг/м³ болды. Салыстыру үшін, Бостандық ауданында бұл көрсеткіш 22,1 мкг/м³ болды. Алайда осы салыстырмалы түрде төмен көрсеткіштің өзі ДДҰ ұсынған жылдық деңгейден әлдеқайда жоғары.

Қаланың солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінде ауаның көбірек ластануының бірнеше себебі бар. 

• Қала мен қала маңындағы жер үйлерді жылыту;
• Жылу энергетикасы нысандары;
• Көлік пен өнеркәсіп аймақтары.

Сонымен бірге ластаушы заттардың ауада қалай таралатыны да маңызды рөл атқарады.

Олардың айтуынша, белгілі бір үйдің, мектептің немесе күнделікті жүретін жолдың маңындағы ауа сапасын бағалау үшін ең жақын станцияның көрсеткіштерін бірнеше күн бойы бақылаған дұрыс. Өйткені бір ауданның өзінде ауаның ластану деңгейі ірі жолдарға немесе басқа ластану көздеріне жақындығына қарай айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Алматыда PM2.5 бөлшектерімен ластану деңгейі әдетте күздің соңында және қыста жоғарылайды. Жылыту маусымында көмір көп жағылады, көліктерден шығатын зиянды заттар да ауаға таралады. Ал суық мезгілдегі ауа райы олардың таралуына жиі қолайсыз жағдай туғызады.

Ұсақ бөлшектердің концентрациясы әдетте көктемде жылыту маусымы аяқталғаннан кейін және жазда төмендейді. Себебі үйлерді жылытуға отын аз жұмсалады, ал күн сәулесі жер бетін қыздырған сайын ауа жоғары көтеріліп, жақсырақ араласады. Бұл ластаушы заттардың таралуына көмектеседі.

Яғни, ауаның ластану деңгейі жыл мезгіліне қарай өзгеріп отырады. Алайда серуендеуге, спортпен айналысуға немесе үйді желдетуге қолайлы уақытты таңдағанда ауа сапасының нақты көрсеткіштеріне назар аударған жөн.

“Қазгидрометтің” мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйек айында Алматы қаласындағы атмосфералық ауа сапасына жүргізілген мониторинг нәтижесі бойынша ластану деңгейі жоғары деп бағаланды. Бұл көрсеткіш СИ = 3,4 (жоғарылау деңгей) және НП = 20% (жоғары деңгей) мәндерімен анықталды. Атмосфералық ауаның құрамындағы негізгі зиянды заттар:

PM2.5 қалқыма бөлшектері – шекті рұқсат етілген концентрациядан асу 29 рет тіркелген;

• Азот оксиді – 89 рет;
• Азот диоксиді – 30 рет;
• Күкірт диоксиді – 19 рет;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 7 рет;
• Көміртек оксиді – 19 рет.

Зиянды заттардың ең жоғары бір реттік концентрациясы:

• Қалқыма бөлшектер (шаң) – шекті рұқсат етілген концентрациядан 1,2 есе;
• PM2.5 қалқыма бөлшектері – 2,1 есе;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 1,3 есе;
• Күкірт диоксиді – 1,1 есе;
• Көміртек оксиді – 1,9 есе;
• Азот диоксиді – 3,4 есе;
• Азот оксиді – 1,6 есе.

Қалған ластаушы заттардың концентрациясы белгіленген нормадан аспаған.

Орташа концентрация көрсеткіші бойынша қалқыма бөлшектердің, яғни шаңның мөлшері орташа тәуліктік шекті рұқсат етілген концентрациядан 1,5 есе жоғары болған. Қалған зиянды заттардың орташа концентрациясы белгіленген нормадан аспаған.

2026 жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары күйінде қалып отыр (СИ = 8,3; НП = 6%).

2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда (СИ = 6,4; НП = 38%) ластану деңгейі жоғары санатта сақталған.

Ірі өндіріс орындары мен зауыттары жоқ Алматыда не себепті ауа сапасы нашар?

2025 жылдың қорытындысы бойынша Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары деп бағаланды. Мамандардың мәліметінше, №5 бекет маңында азот оксидінің ең жоғары көрсеткіші нормадан 9,6 есе, ал №2 бекет маңында азот диоксидінің шекті мөлшерден асу жиілігі 28%-ға жетті. Жалпы, ауаның ластану индексі 4-ке тең болып, "жоғарылау" деңгейінде бағаланған.

Атмосфералық ауаның ластануына негізгі үлес қосқан зиянды заттар (шекті рұқсат етілген концентрациядан асу саны бойынша):

• Азот диоксиді – 12 309 жағдай;
• Азот оксиді – 2 749 жағдай;
• PM2.5 қалқыма бөлшектері – 2 131 жағдай;
• Күкірт диоксиді – 1 704 жағдай;
• Көміртек оксиді – 898 жағдай;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 772 жағдай;
• Озон – 77 жағдай;
• Қалқыма бөлшектер (шаң) – 28 жағдай;
• Бенз(а)пирен – 1 жағдай.

Ең жоғары бір реттік концентрацияның шекті рұқсат етілген мөлшерден 5 есеге және одан да көп асу жағдайлары азот оксиді бойынша 23 рет, азот диоксиді бойынша 6 рет, озон бойынша 3 рет тіркелді.

Орташа тәуліктік концентрация нормативтерінен азот диоксиді мен азот оксиді бойынша асып кету жағдайлары байқалды. Мұндай жағдайлар азот оксиді бойынша жиірек тіркелген.

Ластану көрсеткішінің ең жоғары қайталану жиілігінің артуына негізінен қалқыма бөлшектер (шаң), PM2.5, PM10, күкірт диоксиді, көміртек оксиді, азот диоксиді, азот оксиді және озон әсер еткен. Бұл атмосфералық ауаның ластануына автокөлік пен метеорологиялық жағдайлардың ықпал ететінін көрсетеді.

Қала билігі тұмшамен қалай күресіп жатыр?

Алматы әкімдігі қалада атмосфералық ауаның ластану деңгейін төмендету үшін кешенді жұмыстар жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. Негізгі шаралар көліктерден, жеке сектор мен кәсіпорындардан ауаға тарайтын зиянды заттардың көлемін азайтуға бағытталып отыр.

Сонымен қатар атмосфералық ауаның сапасын бақылау және мониторингтеу жүйесін жетілдіру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. 

Бұл кешенді шаралар зиянды шығарындылар көлемін кезең-кезеңімен қысқартуға және Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның сапасын жақсартуға бағытталған.

Almaty Air Initiative 27 қазан күні Алматының әлемдегі ең ластанған қалалар рейтингінде 4-орынға көтерілгені туралы жазды. Олардың дерегінше, жағдай өте жылдам өзгеріп жатыр. Қор өкілдері көшеде жүрген немесе үйге қайтуды жоспарлап отырған қала тұрғындарына бірқатар кеңес берді:

• FFP2/KN95 респираторларын қолданыңыз. Қарапайым медициналық маскалар PM2.5 ұсақ бөлшектерінен толық қорғай алмайды;

• Кешкі жүгіру мен ұзақ серуенді кейінге қалдырыңыз;

• Үйге келген соң терезелерді бірден жауып, ауа тазартқыш құрылғыны қосыңыз.

Тұмшадан қалай қорғану керек?

Almaty Air Initiative мамандары алматылықтарға ауа сапасын өлшейтін датчиктердің көрсеткіштерін бақылап, ауа қатты ластанған күндері далада жүру уақытын барынша қысқартуға кеңес береді.

Әсіресе, балалар, жүкті әйелдер, қарт адамдар, сондай-ақ жүрек және өкпе ауруларымен ауыратын азаматтар сақ болғаны жөн.

Мамандар үйдегі ауаны тазарту үшін мамандар HEPA сүзгісі бар ауа тазартқыштарды пайдалануды ұсынады. Ал далада ұзақ жүруге тура келсе, бетке тығыз жабысатын N95 немесе FFP2 санатындағы респиратор таққан дұрыс.

Бұған дейін Алматыда көлік көп жүретін көшелерде серуендегендердің қанынан ластаушы заттар табылғаны туралы жазған едік. Эксперимент үшін Almaty Air Initiative қозғалысының белсенділері бес адамды таңдаған. Таңертең олар зертханаға барып, қан тапсырды. Зерттеу басталған кезде барлық талдау нәтижелері қалыпты болған. Кейін белсенділер серуенге шығып, Алматының көлік көп жүретін көшелерімен жүрген. Белгілі бір бағытты жүріп өткен соң, экспериментке қатысушылар қайтадан қан тапсырды. 

Ғалымдар қанның қызыл жасушаларын (эритроциттерді) микроскоппен зерттеу кезінде олардың бетіне смог бөлшектері жабысып қалғанын анықтаған.

Сонымен қатар зерттеу тобы ауаның ластануының адам өліміне әсерін де зерделеген. Нәтижесінде Алматыда ауаның ластануынан қайтыс болғандар саны жол-көлік оқиғаларынан көз жұмғандардан 10 еседен астам көп екені анықталған.

Режиссер Ақан Сатаев Атыраудағы кардиология орталығында жатқанын айтып, ауруханадан түскен суретін жариялады. Ол жақын арада түсірілімге қайта оралуды жоспарлап отырғанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Режиссер Instagram парақшасындағы жазбасында ауруханаға не себепті түскенін кейінірек түсіндіретінін айтты.

"Қазір мен Атырау қаласындағы кардиология орталығында жатырмын. Себебін кейінірек айтармын. Ең бастысы – жақын арада бұл орталықтан шығып, “Қан мен серт” фильміміздің түсірілім алаңына қайта ораламын. Аллаға шүкір!" – деп жазды ол.

Сатаев өзіне көмек көрсеткен медицина мамандарына да ризашылығын білдірді.

"Осы тамаша кардиология орталығының барлық дәрігерлеріне, қызметкерлеріне және басшылығына жоғары кәсібиліктеріңіз бен науқастарға деген ерекше қамқорлықтарыңыз үшін шын жүректен алғыс айтқым келеді", – деді режиссер.

Жазба астында оқырмандары мен әріптестері оған сауығып кетуін тілеп жатыр.

“Тезірек сауығып кетіңіз”, “Аман болыңыз”, “Денсаулық тілеймін”, “Бір Аллаға аманат”, – деп жазды олар.

Еске салайық, биыл жыл басында режиссер Ақан Сатаев пен Альмира Тұрсын қызды болғаны хабарланған еді.

Алматыда көпқабатты үйдің сегізінші қабатынан құлап кеткен 13 жастағы баланың өмірін дәрігерлер аман алып қалды. Жасөспірім шамамен 24 метр биіктіктен асфальтқа құлаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиғадан кейін ауыр жарақат алған баланы жедел жәрдем қызметкерлері Алматыдағы №1 қалалық балалар клиникалық ауруханасына жеткізген. Дәрігерлер жасөспірімнің бас миы зақымданып, қол-аяғы бірнеше жерден сынғанын хабарлады. Сондай-ақ кеуде қуысы мен ішкі ағзалары да ауыр зақымданған. Баланы бірден жансақтау бөліміне жатқызып, дәрігерлер бүкіл денесін компьютерлік томографиядан өткізген. №1 қалалық балалар клиникалық ауруханасының жансақтау бөлімінің меңгерушісі Медетәлі Мақұлбековтің айтуынша, алғашқы екі тәулікте дәрігерлер бала өмірін сақтап қалу үшін барынша күш салған.

"Бала ауруханаға түскенде жағдайы өте ауыр болды. Біз бірден шокқа қарсы ем жүргізіп, қан айналымын тұрақтандыруға және өмірлік маңызды ағзалардың жұмысын сақтауға кірістік. Алғашқы екі тәулікте басты міндетіміз оның жағдайын тұрақтандыру болды. Жағдайы біршама жақсарған соң ота жасадық. Операциядан кейін айтарлықтай асқыну болған жоқ", – деді дәрігер.

Үшінші күні жасөспірім жансақтау бөлімінен травматология бөліміне ауыстырылған. Оған барлығы төрт рет ота жасалған екен. Баланың ем-домына хирург Әділжан Нұров, анестезиолог Медетәлі Мақұлбеков, сондай-ақ Абзал Әбдіқасым мен Болат Ермекұлы қатысқаны белгілі болды.

Аурухана директорының орынбасары Құрметбек Тоқтардың айтуынша, мұндай биіктіктен құлаған адамның аман қалуы өте сирек кездесетін жағдай екен.

"Сегізінші қабаттан құлау деген адам өміріне аса қауіпті дер едім. Баланың тірі қалғанының өзін ғажайып деуге болады. Дәрігерлер бірден көмек көрсетіп, төрт рет ота жасады. Барлық операция сәтті өтті. Қазір баланың жағдайына жақсы болжам жасауға болады. Дегенмен оның толық сауығуы үшін әлі де ем қабылдап, оңалтудан өтуі қажет", – деді ол.

Қазір жасөспірімнің жағдайы жақсарып, ауруханадан үйіне шығарылған. Бұдан әрі оның денсаулығын емхана дәрігерлері бақылайды. Ал желтоқсан айында бала арнайы оңалту курсынан өтеді.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда төрт жасар баланың сегізінші қабаттан құлап, аман қалғанын жазған едік. Оқиға 9 қыркүйекте болған. Бүлдіршін балконнан құлап, төменгі қабаттағы кондиционер мен ағашқа соғылған. Соның арқасында соққы жеңілдеген болуы мүмкін. Бала ауыр жарақат алып, ауруханаға жеткізілген.

Алматыда "Биотехнологияны дамыту және биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі микробиология мен вирусологияның үлесі" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Жиын Қазақстандағы жетекші ғылыми мекемелердің бірі – Микробиология және вирусология ғылыми-өндірістік орталығының 70 жылдығына және биология ғылымдарының докторы, профессор, академик, Мемлекеттік сыйлықтың екі мәрте лауреаты Аманкелді Садановтың 75 жас мерейтойына арналды. Биыл Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының құрылғанына да 80 жыл толып отыр.

Конференцияға мемлекеттік органдардың, ғылыми мекемелер мен іскерлік орта өкілдері, сондай-ақ Орталық Азия елдерінің ғалымдары қатысты. Өзбекстан, Әзербайжан және Қырғызстаннан келген әріптестер қазақстандық ғалымдардың еңбегіне жоғары баға берді.

Профессор Тинатин Доолоткельдиева қазақстандық ғалымдардың жетістіктері Қырғызстан үшін ғана емес, тұтас Орталық Азия аймағы үшін маңызды екенін атап өтті.

"Сіздердің жаңалықтарыңыз бен өндіріске енгізілген препараттарыңыз бізді қуантады. Белгілі ғалым, құрметті академик Аманкелді Құрбанұлының жетекшілігімен атқарылған жұмыстар бүкіл Орталық Азияның биологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қызмет етеді деп сенеміз", – деді Қырғыз ұлттық аграрлық университетінің профессоры Тинатин Доолоткельдиева.

1970 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында профессор Е.Т. Никитинаның жетекшілігімен ғалымдар тобы зертханада "Розеофунгин" атты жаңа зеңге қарсы антибиотикті жасап шығарған. Кейінгі зерттеулер оның адам мен жануарларда кездесетін саңырауқұлақ ауруларын қоздыратын көптеген микроорганизмдерге қарсы тиімді екенін көрсетті.

Аманкелді Саданов бастаған ғалымдар препаратты өнеркәсіптік өндіріске бейімдеп, белсенділігі жоғары жаңа штамм алды. Сондай-ақ оның дәрілік түрлері мен өндірістің ресурс үнемдейтін технологияларын әзірледі.

Ғылым академиясында өткен конференцияда бизнес-директор Саида Ерденбекова орталықтың ғылыми идеяны нақты өнімге айналдырып, оны өндіріске енгізіп, нарыққа шығарғанын атап өтті. "Розеофунгин-АС" – Қазақстанның топырағынан алынған штамм негізінде жасалған бірегей препарат. Бүгінде ол Дәрілік заттардың мемлекеттік тізіміне, диагностика мен емдеудің клиникалық хаттамасына және Қазақстанның ұлттық дәрілік формулярына енгізілген. Сондай-ақ дәріхана желілері арқылы сатылып жатыр. Медицина мамандары үшін препараттың науқасқа жетуі – ең басты нәтиже.

"АС-Пробионорм" препаратын клиникалық зерттеудің екінші кезеңіне қажетті сынақ партиясын дайындау кезінде орталық бұл жұмысты "МЕДСЕРВИС ПЛЮС" компаниясының өндірістік алаңына сеніп тапсырды. Қазір препарат мыңға жуық пациент қатысып жатқан клиникалық зерттеудің үшінші кезеңінен өтуде. Бұл – ғылым мен өндірістің бір-бірінен бөлек емес, бірлесе жұмыс істегенде қандай нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсететін жақсы мысал", – деді "МЕДСЕРВИС ПЛЮС" қазақстандық фармацевтикалық компаниясының бизнесті дамыту жөніндегі директоры Саида Ерденбекова.

Академик Аманкелді Саданов дәрі-дәрмекті шикізат дайындаудан бастап дайын өнімге дейін толық циклмен отандық өндірісте шығарудың маңызын атап өтті. Ғалым осы уақытқа дейін 738 ғылыми жарияланым, 32 монография, 40 оқу-әдістемелік құрал шығарған. Сондай-ақ 184 авторлық куәлік пен патенттің иегері.

Талдықорғанда халықаралық жарыста жоғары нәтиже көрсеткені үшін пәтер кілтін алған спортшыны үш жылдан кейін баспанасынан шығармақ болған. Шенеуніктер жалдау шартын жасаудан да бас тартқан соң, азамат сотқа жүгінді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Кассациялық соттың мәліметінше, Ф. есімді азамат мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілген бұл пәтерде 2022 жылдан бері тұрып келген.

Бұдан кейін спортшы өзі нақты тұрып жатқан тұрғын үйге жалдау шартын жасасу туралы өтінішпен бөлімге жүгінген. Алайда оған бас тартылған соң, сотқа арыздануға мәжбүр болған. 

Сот мәліметінше, азамат мемлекеттік органның өзіне берген тұрғын үйін қабылдай отырып, адал әрекет еткен. 

2026 жылғы 24 қыркүйекте кассациялық сот бұған дейінгі екі соттың шешімін жойып, азаматтың пайдасына шешім шығарды.

Сот Талдықорған қаласының Тұрғын үй қатынастары бөлімі пәтерді жалға беру шартын жасаудан заңсыз бас тартқанын мойындады. Енді бөлім азаматпен өзі тұрып жатқан пәтерге қатысты жалдау шартын жасасуға міндетті. Талап қоюшының кассациялық шағымы қанағаттандырылды.

Еске салсақ, Қазақстандық ашық құдыққа түсіп кеткені үшін әкімдіктен 600 мың теңгеге жуық өтемақы өндіріп алған еді. Сотта құдықтың айналасында ешқандай қоршау да, жүргізушілерге ескерту жасайтын белгі де болмағаны анықталды.

Екі апалы-сіңлілі қызды зорлағаны үшін сегіз жылға сотталған жігіттің жазасына тағы бір жарым жыл қосылды. Ол түрмеде белгіленген тәртіпке бағынбай, қызметкерлердің талабын орындаудан бас тартқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Irbistv.kz-ге сілтеме жасап  хабарлайды.

2023 жылдың қыркүйегінде 20 жастағы жігіт Екібастұзда 8 және 13 жастағы екі қызды зорлағаны үшін кінәлі деп танылған. Қылмыс жасаған кезде оның өзі де кәмелетке толмаған екен. Сот оны сегіз жылға бас бостандығынан айырған.

Жазасын №46 мекемеде өтеп жүрген жігіттің түрме тәртібін бірнеше рет бұзғаны анықталды. Сот үкімінде оның сақал-мұртын алудан бас тартқаны, кезекшілік кезінде міндетті баяндама жасамағаны айтылған. Ал 2026 жылдың наурызында түрме қызметкерлері тыйым салынған заттарды анықтау үшін тексеріс жүргізген. Сол кезде де сотталушы қызметкерлердің заңды талабына бағынбаған.

"2026 жылдың наурызында таңертеңгі тексерістен кейін әріптестеріммен бірге жазасын өтеудің қатаң жағдайлары белгіленген жасаққа тінту жүргізуге бардық. Алдымен бөлмелерді толық тексеріп, кейін сотталғандарды жеке-жеке тексердік. Олар ішкиіміне дейін шешінуі керек еді. Алайда сотталушы К. шешінуден бас тартып, заңды талаптарды орындамады және агрессия көрсетті", – делінген №46 мекеме жедел бөлім бастығының орынбасары Каировтың соттағы жауабында.

Осы оқиғадан кейін сотталушыға қатысты қылмыстық іс қозғалған. Сот іс материалдарын, сотталушыға берілген мінездемелерді және куәгерлердің жауаптарын зерттеп, оның кінәсі дәлелденді деген қорытындыға келген.

Нәтижесінде жігітке қосымша бір жыл алты ай бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Енді ол жазасын қауіпсіздігі барынша жоғары колонияда өтейді.

Еске салсақ, бұған дейін қайырымдылыққа жиналған қаржыны жымқырғаны үшін 10 жылға сотталған Перизат Қайраттың түрмеде еден жуушы болып жұмыс істеп жүргенін жазған едік. Ал жеті жылға бас бостандығынан айырылған анасы Ғайни Алашбаева әзірге жұмысқа орналастырылмаған. Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті Перизат Қайраттың жалақысы мен жұмыс кестесі туралы мәлімет берген жоқ.

Қазақстанда мобильді аударымдарды бақылау талаптары өзгергеннен кейін ата-аналар арасында сыныптың ортақ қажетіне жиналатын ақшаға қатысты сұрақ туындауы мүмкін. Мысалы, ата-аналар комитеті мерекелік шараға, экскурсияға немесе басқа да қажеттілікке ақша жинаса, бұл қаражатты салық органдары жеке табыс деп есептей ме? Мемлекеттік кірістер комитеті өкілінің түсіндіруінше, мұндай аударымдар кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс болып саналмайды. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қазір салық органдары азаматтардың мобильді аударымдарына белгілі бір талаптар орындалған жағдайда назар аударады. Ол үшін адамға қатарынан үш айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп түрлі адамнан ақша түсуі керек. Сонымен бірге осы үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 360 айлық есептік көрсеткіштен, яғни 2026 жылы 1 557 000 теңгеден асуы қажет.

Бұл екі шарт қатар орындалғанда ғана банк мәліметті салық органдарына жібереді.

Сыныпқа жиналған ақшаға салық салына ма?

Мемлекеттік кірістер комитетінің жеке тұлғалардың табысын әкімшілендіру басқармасының басшысы Дина Құсайынованың айтуынша, ата-аналар комитетінің сынып қажеттілігіне ақша жинауы өздігінен кәсіпкерлік табыс болып саналмайды. Мысалы, сыныптағы балаларды циркке апару үшін ата-аналар ақша жинауы мүмкін. Әдетте бір сыныпта 25–32 оқушы болады. Тіпті әр баланың әкесі мен анасы ақша аударған күннің өзінде, аударым жіберген адамдар саны 100-ге жетпейді. Сондықтан мұндай қаражат мобильді аударымдарды бақылауға арналған белгіленген талапқа сәйкес келмейді. Тіпті оған туыстардың аударымдары қосылған күннің өзінде, жіберушілер саны 100 адамнан аз болса, бұл критерий орындалмайды.

Комитет өкілінің түсіндіруінше, егер адам тауар сатумен немесе қызмет көрсетумен айналыспаса, ал картаға түскен ақша сыныптың ортақ қажеттілігіне жиналса, мұндай аударымдар кәсіпкерлік қызметтің белгісі ретінде қарастырылмайды.

Қандай жағдайда салық органдары назар аударуы мүмкін?

Мобильді аударымдарды бақылаудың мақсаты – жеке картасын тұрақты түрде сауда немесе қызмет көрсету үшін пайдаланып, табысын ресми көрсетпейтін адамдарды анықтау. Ал туыстар арасындағы ақша аудару, қарызды қайтару немесе ортақ шараға қаражат жинау кәсіпкерлік табысқа жатпайды. Мұнда ақшаның не үшін түскені маңызды. Егер азаматқа салық органынан аударымдарға қатысты хабарлама келсе, ол түскен қаражаттың мақсатын түсіндіріп, қажет болған жағдайда тиісті мәлімет ұсына алады.

Осылайша, баласының сыныбына экскурсия, мереке немесе басқа ортақ қажеттілік үшін ақша жинаған ата-аналар мұны кәсіпкерлік табыс деп есептемеуі керек. Мобильді аударымдарды бақылау талабы мұндай ортақ жинақтарға емес, кәсіпкерлік қызметтен түскен табысты анықтауға бағытталған.

Айта кетейік, 10 қарашадан бастап мобильді аударымдарды бақылау тәртібі өзгереді.

Әнші Жеңіс Ысқақова екі ұлынан кейін қызды болуды армандағанын айтты. Өнер иесі болашақ қызының есімін де таңдап қойғанымен, күнделікті тіршілік пен жұмыстың қамымен жүріп, бұл тілегінің орындалмай қалғанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әншінің айтуынша, сол уақытта жұбайы аспирантурада оқыған. Ал отбасының табысы үшін өзі жұмыс істеп, концерт беруі керек болған.

"Екі ұлдан кейін қызды болғым келді. Күйеуім аспирантура оқыды. Маған концерт беру керек болды. Екеуміз қарбалас болдық. Үйде жұмыс істейтін бір адам болу керек болды", – деді ол.

Жеңіс Ысқақова қызының атын үлкен ұлы Айбатырдың есіміне ұқсатып қойғысы келген. Алайда уақыт өте келе қыз сүю арманы орындалмай қалған.

"Қыз тусам, атын Айлун қоямын деп жүрдім. Үлкен ұлымның аты – Айбатыр. Соған ұқсатып қойғым келді. Солай жүргенде менің жасым өтіп кетті", – деді әнші.

Кейін өнер иесі өзі таңдаған есімді досы Аллаберген Жақсыбаевтың қызына берген. Досының жары босанған кезде олар әншіден сәбиге ат қоюын өтінген екен.

"Айлун деп қойдым. Қазір қызым сол досымның үйінде. Одан кейін келін алып, немерелі болып, тағы да қызды болып жатырмыз. Әже болған керемет сезім екен", – деді Жеңіс Ысқақова.

Өнер иесі бүгінде келін түсіріп, немере сүйіп отырғанын айтып, әже атанудың қуанышы ерекше екенін жеткізді.

Еске салайық, бұған дейін Жеңіс Ысқақова 60 жас мерейтойында көз жасын тыя алмағаны хабарланған еді.

Қазақстандықтардың банктердегі депозиттері 30,6 триллион теңгеге жетті. Ал банк лицензиясынан айырылып, жабылған жағдайда салымшыларға ақша қайтаруға жауапты қордың арнайы резервінде 1,8 триллион теңгеге жуық қаражат жинақталған. Бұл сома депозиттердің жалпы көлемінің 5,9%-ына тең. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Банктердегі салымдарды қорғаумен Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры айналысады. Егер екінші деңгейлі банк лицензиясынан айырылса, қор сол банктің салымшыларына заңда белгіленген шектерде ақша төлейді. Маңыздысы, қордағы қаражат банкке қаржылай көмек көрсетуге емес, салымшылардың ақшасын қайтаруға арналған.

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйектің соңында арнайы резерв көлемі 1,8 триллион теңгеге жуықтаған. Бұл заңда белгіленген 5%-дық нормативтен жоғары. Қазір қордағы қаражат халық депозиттерінің жалпы сомасының 5,9%-ына тең.

Банк жабылса, салымшы қанша ақша алады?

Қор барлық депозитті шектеусіз қайтармайды. Өтемақы мөлшері салымның түріне және валютаға байланысты белгіленген кепілдік шегінен аспайды.

Қолданыстағы тәртіп бойынша:

• теңгедегі мерзімсіз және мерзімді депозиттерге, сондай-ақ ағымдағы шоттар мен карталардағы ақшаға – 10 миллион теңгеге дейін;

• теңгедегі жинақ депозиттеріне – 20 миллион теңгеге дейін;

• шетел валютасындағы депозиттерге – теңгемен есептегенде 5 миллион теңгеге дейін кепілдік беріледі.

Егер адамның бір банкте бірнеше депозиті болса, өтемақы олардың түрі мен валютасына қарай есептеледі. Ал кепілдік әр банк бойынша жеке қолданылады. Яғни бірнеше банкте салымы бар адам әрқайсысынан белгіленген шек аясында өтемақы ала алады.  Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры дерегіне сәйкес, Қазақстан банктеріндегі салымдардың 99,8%-ы кепілдікпен толық қорғалған. Дегенмен бұл көрсеткіш әр салымшының ақшасы шектеусіз қайтарылады дегенді білдірмейді: төлем заңда бекітілген лимиттерге байланысты.

Қордағы ақша қайдан жиналады?

Депозиттерге кепілдік беру жүйесі мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылмайды. Қордың негізгі кірісі – оған қатысатын екінші деңгейлі банктердің жарналары және жинақталған қаражатты инвестициялаудан түскен табыс.

2026 жылғы қыркүйектің соңындағы жағдай бойынша қордың инвестициялық табысы 1,1 триллион теңгеге жеткен. Ал банктерден түскен жарналардың жиынтық көлемі 700 миллиард теңге болған. Демек, инвестициядан түскен табыс банктердің жарналарынан асып отыр.

Қор қаражаты бірнеше қаржы құралына орналастырылған. Оның 74%-ы Қазақстанның мемлекеттік және квазимемлекеттік секторындағы облигацияларға, 14%-ы ақша нарығы құралдарына, 9%-ы валюталық құралдарға, соның ішінде АҚШ қазынашылық облигацияларына, ал 3%-ы халықаралық қаржы ұйымдарының облигацияларына салынған.

Қазақстандықтар ақшасын қандай депозитте сақтайды?

Қазір жеке тұлғалардың банктердегі депозиттерінің жалпы көлемі 30,6 триллион теңгеге жеткен. Бұл – бұрын-соңды болмаған көрсеткіш. Сонымен қатар салымдардың басым бөлігі шетел валютасында емес, теңгемен сақталады.

Теңгедегі депозиттер арасында ең үлкен үлес мерзімсіз салымдарға және банк карталары мен шоттарындағы ақшаға тиесілі – 49,3%. Мерзімді депозиттердің үлесі – 25,6%, ал жинақ салымдары 10,6%-ды құрайды.

Бұдан бөлек, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі мен мемлекеттік білім беру жинақ жүйесіндегі мақсатты депозиттер 13,6%-ға, өзгермелі мөлшерлемесі бар салымдар 0,9 пайға тең.

Осылайша, депозиттерге кепілдік беру қорының резерві 1,8 триллион теңгеге жуықтағанымен, бұл халықтың банктердегі барлық ақшасын толық жабуға арналған сома емес. Қордың міндеті – банк жабылған жағдайда салымшыларға заңда белгіленген кепілдік шегінде өтемақы төлеу.

Айта кетейік, бұған дейін депозиттерге 5%-дық салық салынады деген ақпарат жалған болып шыққаны белгілі болды.

10 қарашадан бастап Қазақстанда мобильді аударымдарды бақылау шегі 537 мың теңгеге өседі. Бұған дейін үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 1,02 миллион теңгеден асса, енді бұл көрсеткіш 1,557 миллион теңге болады. Алайда бұл өзгеріс жеке картаға тауар мен қызмет ақысын қабылдауға рұқсат бермейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Жаңа ереже бойынша банктер азаматтардың жеке шотына түскен ақшаны үш шарт қатар орындалған жағдайда салық органдарына жібереді. Біріншіден, адамға қатарынан үш күнтізбелік айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп түрлі адамнан ақша түсуі керек.  Екіншіден, осы үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 360 айлық есептік көрсеткіштен асуы қажет. 2026 жылы бұл – 1 557 000 теңге. Яғни үш талаптың барлығы бірдей орындалуы тиіс. Бұл бір аударымға немесе бір айдағы ақшаға қойылған шектеу емес.

Жеке картаға төлем қабылдауға бола ма?

Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Саида Тілеуленованың айтуынша, бақылау шегінің өсуі – салықтық бақылаудың бір өлшемін өзгерту ғана. Бұл азаматтарды салықтан босатпайды және жеке карта арқылы кәсіпкерлік табыс қабылдауға рұқсат бермейді.

Мысалы, шеберге үш ай бойы ай сайын 100-ден астам клиент ақша аударды делік. Бірақ осы кезеңдегі жалпы түсім 1,2 миллион теңге болса, жаңа талап бойынша ақша салық органдарына жіберілетін өлшемге жетпейді. Бұрынғы шек бойынша бұл сома бақылау критерийіне сәйкес келер еді. Дегенмен аударымдар көрсетілген қызметтің ақысы болса, оның кәсіпкерлік табыс ретіндегі сипаты өзгермейді.

Тағы бір мысал: адам үш айда 1,6 миллион теңге алды, бірақ бір айда оған ақша жібергендер саны 80 адам ғана болды. Бұл жағдайда да үш шарттың бірі орындалмағандықтан, банк мәліметті осы критерий бойынша салық органдарына жібермейді.

Ал егер үш айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп адам ақша аударып, жалпы сома 1,6 миллион теңгеден асса, банк ақпаратты салық органдарына жолдайды.

Бірақ бұл адамның заң бұзғанын немесе оған бірден салық есептелетінін білдірмейді. Қаржыгердің түсіндіруінше, бұл критерийлер кәсіпкерлік қызмет болуы мүмкін жағдайларды анықтауға арналған. Ақпараттың салық органдарына берілуі автоматты түрде тексеріс басталады немесе шот бұғатталады деген сөз емес.

Қандай аударымдар кәсіпкерлік табыс болып саналмайды?

Туыстан келген ақша, қайтарылған қарыз немесе ортақ сыйлыққа жиналған қаражат тек банк картасына түскені үшін кәсіпкерлік табысқа айналмайды. Керісінше, тауар немесе қызмет үшін алынған төлемнің сомасы белгіленген шектен аз болса да, ол кәсіпкерлік табыс болып қала береді. Сондықтан жеке картаға ақша қабылдайтын сатушылар мен шеберлер жаңа шекті салық төлемеуге болатын сома деп түсінбеуі керек. Бұл талап жеке кәсіпкерлерге де қатысты. Егер кәсіпкер клиенттерден түскен ақшаны жеке картасына қабылдаса, ЖК ретінде тіркелуі банк мәліметті салық органдарына жібермейді дегенді білдірмейді. Белгіленген үш шарт орындалса, ақпарат бәрібір берілуі мүмкін.

Банк мәліметті жіберсе, шот бұғаттала ма?

Саида Тілеуленованың айтуынша, бақылау критерийлеріне сәйкес келу шоттың бірден бұғатталуына немесе азаматқа автоматты түрде айыппұл салынуына негіз болмайды.

Қаржы министрлігінің түсіндіруіне сәйкес, алдымен салық органы азаматқа ақпараттық хабарлама жібереді. Қажет болған жағдайда кейін камералдық бақылау жүргізілуі мүмкін. Егер тексеру барысында сәйкессіздік анықталып, азаматқа хабарлама жолданса, ол түсініктеме бере алады немесе анықталған кемшіліктерді түзете алады.

Қаржыгердің пікірінше, жаңа шек жеке картасына аз мөлшерде ақша қабылдайтын азаматтарға қатысты негізсіз хабарламалардың санын азайтуы мүмкін. Бірақ бұл өзгерістің шағын бизнеске әсері екі түрлі болуы ықтимал.

Бір жағынан, кәсібін енді бастаған адамдар үшін әкімшілік жүктеме азаюы мүмкін. Екінші жағынан, тіркелмей жұмыс істейтін кейбір сатушылар 1,557 миллион теңгені кәсіпкерлік қызметті ресми рәсімдемей-ақ табыс табуға болатын шек деп қабылдауы ықтимал.

Сарапшының пікірінше, шағын бизнесті көлеңкеден шығару үшін тек бақылауды күшейту жеткіліксіз. Кәсіп ашуды тіркеу жеңіл, салық режимі түсінікті, ал бизнес-шот пен төлем қабылдау құралдары қолжетімді болуы керек.

Жаңа өзгерістің тиімділігін екі көрсеткіш арқылы бағалауға болады: жеке аударымдарға қатысты негізсіз хабарламалар азайды ма және салық органдарының түсіндіруінен кейін қанша адам кәсібін ресми тіркеді. Қаржыгер осы нәтижелерге қарап, өзгерістің шағын бизнеске қаншалықты көмектескенін анықтауға болатынын айтады.

Айта кетейік, бұған дейін біз қай банк ақша аудару мен шешуге қанша комиссия ұстайтыны туралы зерттеу жасаған едік. 

Қазақстанға тарихи отанына оралғысы келетін этникалық қазақтар қандас мәртебесін алып, мемлекеттен көшуге және баспана жалдауға қаржылай көмек ала алады. Ол үшін алдымен қоныстанатын өңірді таңдап, қазақ тілінен тест тапсырып, арнайы іріктеуден өту қажет. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.  

Қандас мәртебесін қалай алуға болады?

• Ең алдымен, Қазақстанға көшіп келгісі келетін азамат қоныстанатын өңірді таңдауы керек. 2026 жылы қандастарды қабылдауға арналған өңірлік квота Павлодар, Ақмола, Абай, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарына бөлінген.
• Келесі кезеңде талапкер қазақ тілінен тест тапсырады. Тестілеу testcenter.kz сайтында өткізіледі. 60 сұрақтан тұратын сынақта тыңдалым және оқылым бөлімдерінің әрқайсысынан кемінде 70% жинау қажет.
• Одан кейін үміткер арнайы сауалнама толтырады. Онда білімі, жұмыс тәжірибесі, кәсіби дағдылары, тіл білу деңгейі, денсаулығы және отбасы құрамы туралы ақпарат көрсетіледі. Осы мәліметтер негізінде оның Қазақстанға қоныстану әлеуеті бағаланады.
• Бұдан соң өтініш берушінің деректерін Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігі тексереді. Тексеруден өткен азамат әңгімелесуге шақырылады. Барлық кезеңнің нәтижесі бойынша шешім қабылданады.
• Іріктеуден сәтті өткен адам қандас мәртебесін алу үшін өтініш бере алады. Құжаттарды рәсімдеу және көші-қон қызметтері бойынша ақпаратты migration.enbek.kz порталынан алуға болады.

Қандастарға мемлекет қанша ақша береді?

2026 жылы қандастар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасы 8 278 адам болып белгіленген. Оның ішінде қандастарға арналған орындар сегіз облысқа бөлінген:

• Павлодар облысы – 977 адам;

• Ақмола облысы – 285 адам;

• Абай облысы – 264 адам;

• Шығыс Қазақстан облысы – 200 адам;

• Солтүстік Қазақстан облысы – 200 адам;

• Қостанай облысы – 200 адам;

• Атырау облысы – 125 адам;

• Батыс Қазақстан облысы – 30 адам.

Өңірлік квотаға енген қандастарға бірнеше түрлі көмек көрсетіледі.

• Біріншіден, көшіп келу шығынын өтеу үшін отбасының әр мүшесіне бір рет 302 750 теңгеден төленеді.
• Екіншіден, баспана жалдау және коммуналдық қызмет ақысын төлеуге ай сайын 64 875 теңгеден 129 750 теңгеге дейін субсидия беріледі. Оның мөлшері отбасы мүшелерінің саны мен қоныстанған жеріне байланысты. Бұл көмек 12 айға дейін төленеді.
• Үшіншіден, қандастарды жұмысқа орналастырып, көшуіне көмектескен жұмыс берушілерге 1 730 000 теңге көлемінде субсидия қарастырылған.

Бұдан бөлек, мемлекет қандастарға қысқа мерзімді кәсіптік оқудан өтуге, жұмыс табуға немесе жеке кәсібін ашуға көмектеседі. Сондай-ақ баспана сатып алуға арналған экономикалық мобильділік сертификатын алуға болады. Алайда аталған қаржылай қолдау шаралары Қазақстанға көшіп келген барлық адамға автоматты түрде берілмейді. Ол үшін қандас өңірлік квотаға енгізілуі керек.

Айта кетейік, бұған дейін қандастарға қазақ тілінен тестті бірнеше рет тапсыруға мүмкіндік берілді. 

Қазақстанда жүк көліктерінің ақылы жолдармен жүру ақысын есептеу жүйесін жаңарту ұсынылды. Жаңа тәсілдер отандық және шетелдік жүк тасымалдаушыларға қатысты болмақ. Ал жеке жеңіл көлік иелері үшін жол жүру тәртібі өзгермейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Бұл мәселе премьер-министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин төрағалық еткен жұмыс тобының алғашқы отырысында талқыланды.

Үкімет өкілдерінің айтуынша, қазір Қазақстанда жол салуға бюджеттен қаржы бөлінгенімен, оларды күтіп ұстау мен жөндеу шығындары да мемлекет есебінен өтеледі. Сондықтан жол инфрақұрылымын күтіп ұстауға қажетті қаражатты ақылы жолдар арқылы түсетін төлемдер есебінен қалыптастыру жолдары қарастырылып жатыр.

“Біз автомобиль жолдарын салып жатырмыз, бірақ оларды күтіп ұстау мен жөндеу шығындарын әлі де бюджеттен өтейміз. Жол инфрақұрылымы өз шығынын өзі өтейтін жүйе қалыптастыру қажет”, – деді Серік Жұманғарин.

Жүк тасымалдаушыларға қандай өзгерістер ұсынылды?

Жиында бірнеше бастама көтерілді. Сақтандыру саласының сарапшысы Айгерім Қарабыйықоғлу Қазақстан мен көрші елдердегі ақылы жол тарифтерінің айырмашылығына назар аударды. Ол тарифтерді өңірдегі ортақ деңгейге жақындату және отандық тасымалдаушыларға бөлек жағдай қарастыру мүмкіндігін зерттеуді ұсынды.

Сонымен қатар шетелдік жүк көліктері Қазақстан шекарасынан өткен кезде сақтандыру тетігін енгізу мәселесін көтерді. Мұндай жүйе ауыр көліктердің жолға келтіретін зиянын өтеуге және жолдарды жөндеуге қосымша қаражат жинауға көмектесуі мүмкін.

“ҚазАвтоЖол” ұлттық компаниясының бизнес-талдаушысы Фархад Нұрқамалов жүк тасымалымен айналысатын компанияларға жылдық абонемент енгізуді ұсынды. Бұл тәсілде компаниялар бір жылда жүретін жол қашықтығын алдын ала төлейді. Нәтижесінде жиі қатынайтын тасымалдаушылар жол шығынын жоспарлап, төлемге кететін қаражатты оңтайландыра алады. Тағы бір ұсыныс – жол ақысын көліктің түрі мен техникалық сипаттамасына қарай белгілеу. Көлік және логистика саласының сарапшысы Болатбек Нәжметдинұлы тарифті автомобильдің экологиялық класына, шығарындыларына және жол жамылғысына түсіретін салмағына қарай саралауды ұсынды.

Бұдан бөлек, жүк көліктерінің қозғалысын цифрлық құралдар арқылы бақылауды кеңейту мәселесі талқыланды. Бұл ақылы жолдармен жүрген көліктерді бақылап, жол ақысын төлеу тәртібінің сақталуын қадағалауға мүмкіндік береді.

Нақты шешім қашан қабылданады?

Жиын қорытындысы бойынша Серік Жұманғарин ұсыныстарды мемлекеттік органдармен, салалық қауымдастықтармен және бизнес өкілдерімен бірге пысықтауды тапсырды.

Алғашқы ұсыныстар қараша айының соңына дейін дайындалып, жұмыс тобының келесі отырысында қаралады. Әзірге жүк көліктеріне арналған төлем жүйесінің қалай өзгеретіні және тарифтердің қанша болатыны белгісіз.

Үкіметтің талқылап отырған бастамалары коммерциялық жүк тасымалына бағытталған. Жеке жеңіл көлік иелерінің ақылы жолдармен жүру тәртібіне өзгеріс енгізу қарастырылмаған.

Айта кетейік, бұған дейін мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның көлік-транзит саласындағы жағдайды сынға алып, елдің транзиттік әлеуетін толық пайдалана алмай отырғанын айтқан еді. Президент шекарадағы ұзын-сонар жүк көліктері кезегін “тар өткелге” теңеп, мұндай кедергілер сақталса, Қазақстанның көлік-логистика саласында көшбасшы болуы мүмкін емес екенін атап өтті. Кейін Көлік министрлігі елдің негізгі көлік бағыттарында жүк тасымалына бақылау күшейтілгенін мәлімдеді.

Әлеуметтік желіде соңғы уақытта әйелдердің бала туудан бас тартуы, ана болуды кейінге қалдыруы туралы пікірталас күшейді. Бірі мұны феминизммен байланыстырса, енді бірі әйелдердің баспана, қаржылық тұрақтылық пен бала тәрбиесін алаңдайтынын айтады. Осы орайда Қазақстанда туу көрсеткішінің төмендеуіне не себеп? Әйелдер шынымен ана болудан бас тартып жатыр ма, әлде қоғамдағы өмір сүру жағдайы мен құндылықтары қалай өзгеруде? Stan.kz тілшісі осы сұрақтарға жауап іздеп, мамандардың пікірін білді. 

“Ішім созылып, ісініп, әбіржігім келмейді: Ешқашан бала тууға келіспеймін”

Белсенді блогер Роза Әшірбаева да әлеуметтік желіде осы мәселені көтеріп, Қазақстанда туу көрсеткішінің азайғанына алаңдаушылық білдірді.

Блогердің жазбасына пікір қалдырған қыз-келіншектердің кейбірі ана болуға әлі дайын емес екенін ашық жеткізген. Бірі жүктілік пен босанудың денсаулығына әсерінен қорықса, енді бірі бала күтіміне кететін уақыт пен жауапкершілікті қаламайтынын жеткізген.

Мәселен, Аружан есімді бойжеткен болашақта балалы болғысы келетінін, бірақ жүктілік пен босанудың барлық қиындығын бастан өткеруге құлықсыз екенін жазған.

Мұндай пікірді қолдайтындар да аз емес. Кейбір қыздар ана болуды әйел үшін үлкен физикалық және психологиялық сынақ деп қабылдайтынын жасырмайды.

Ал кейбір бойжеткендер бала сүю туралы шешімді ең алдымен материалдық мүмкіндікпен байланыстырады. Олардың пікірінше, баланы дүниеге әкелумен қатар, оның жағдайын жасауға да дайын болу керек.

"Қыздарға кеңес! Болашақта, Құдай басқа салмасын, жалғыз өзің қанша бала асырай аласың, сонша ғана туу керек. Алда не күтіп тұрғанын ешкім де білмейді. “Әр баланың өз несібесі бар” деген қазіргі экономика мен соғыс заманында бос сөз", – деп жазды ол.

“Бес жылда туған балалар саны 25%-ға азайған”

Әлеуметтік желідегі пікірталас аясында Қазақстандағы демографиялық көрсеткіштерге де назар аударуға болады. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, соңғы бес жылда елде дүниеге келген балалар саны айтарлықтай азайған.

Мәселен, 2021 жылы Қазақстанда 445,9 мың сәби дүниеге келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 335 мыңға дейін түскен. Яғни бес жыл ішінде туған балалар саны 110,8 мыңға немесе шамамен 25%-ға қысқарған.

Ал 2025 жылдың өзінде алдыңғы жылмен салыстырғанда 30,9 мың балаға аз туған. Бұл – бір жылда шамамен 8,5% төмендеу. Туу көрсеткішінің азаюы 1000 адамға шаққандағы коэффициенттен де байқалады. Егер 2021 жылы бұл көрсеткіш 23,47 болса, 2025 жылы 16,43-ке дейін төмендеген.

Статистикада аналардың жасы да назар аудартады. 2025 жылы Қазақстанда:

• ана атанған әйелдердің орташа жасы – 29,9;
• алғашқы баласын дүниеге әкелген аналардың орташа жасы – 25,3;
• туған балалардың 27%-ы 25–29 жастағы әйелдерге тиесілі болса;
• 30–34 жастағы аналардың үлесі – 26,1%-ды құраған.

Ал 20 жасқа толмаған қыздардың босануы да азайып келеді. 2025 жылы бұл жастағы қыздар 10,4 мың баланы дүниеге әкелген. 2024 жылы олардың саны 11,9 мың болған.

2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Қазақстанда 226 990 сәби дүниеге келген. Бұл қаңтардан қыркүйекке дейінгі кезеңнің көрсеткіші. Жыл қорытындысы әлі шықпағандықтан, оны өткен жылдың толық көрсеткішімен тікелей салыстыруға болмайды.

 “Қыздардың құндылықтары мен көзқарастары өзгеріп жатыр”

Психолог Жұлдыз Мақатаева мұндай құндылықтардың қоғамда бұрыннан бар екенін алға тартты. Айтуынша, қазір қыздар еркіндік пен өз қалауларына көбірек назар аударып, оны желілерде ашық айта бастаған. 

Психологтың пікірінше, қазір жастар отбасын құруда да ерекше жауапкершілікпен ойланады. 

Жұлдыз Мақатаева бала туу көрсеткіші ұзақ уақыт төмендей берсе, болашақта халықтың қартаюы, еңбекке қабілетті адамдар үлесінің азаюы сияқты әлеуметтік мәселелер туындайтынын жасырмады. Дегенмен маман осы тұста әйелдерге бала тууды міндеттей бермей, олардың жағдайына назар аудару керек екенін алға тартты. 

“Қазақстанда 2040–2050 жылдары демографиялық қиындықтар бола ма?”

Демограф Шынар Пазылбекқызы статистикада 2021 жылды біз бэби-бум кезеңін ерекше атап өтіп, демография бойынша еліміздегі жағдай алаңдатарлық емес екенін жеткізді. Дегенмен бұл кезеңді басқа уақытпен салыстырмау қажет.

Демографтың айтуынша, бірінші және екінші болып туылған балалардың азаюы қазіргі белсенді репродуктивті жастағы жастардың, яғни 90-жылдары дүниеге келген ұрпақтың аздығымен байланысты.

Шынар Пазылбекқызы еліміздің оңтүстігі мен батыс өңірлерінде туу көрсеткішінде көш бастап тұрғанын алға тартты. Әсіресе оңтүстіктегі Түркістан, Қызылорда, Жамбыл, Алматы облыстары, одан кейін батыстағы Атырау мен Маңғыстау облыстары көпбалалы отбасылардың саны және туу көрсеткішінің жоғарылығымен ерекшеленеді.

Демограф бала туу көрсеткішінің төмендеуін урбандалумен байланыстырды. Айтуынша, қазір Қазақстанда қалаларға, әсіресе үлкен қалаларға көшу белең алуда.  

Маман осыған қарамастан алдағы еліміз 2040–2050 жылдары демографиялық қиындықтарды әлі сезіне қоймайтынын алға тартты. Айтуынша қазіргі ұрпақ жеткілікті деңгейде дүниеге келген.

Осылайша, Қазақстанда туу көрсеткішінің төмендеуін әйелдердің ана болудан жаппай бас тартуымен ғана түсіндіру дұрыс емес. Бұған демографиялық құрылымның өзгеруі, урбандалу, экономикалық жағдай, жастардың отбасын құруды кейінге қалдыруы және құндылықтардың өзгеруі әсер етеді. Мамандардың пікірінше, бұл мәселеге бір ғана себеп тұрғысынан қарамай, демографиялық, әлеуметтік және экономикалық факторларды қатар ескеру қажет.

Еске салсақ, бұған дейін БҰҰ жаңартылған демографиялық болжам жасаған еді. Онда 2100 жылға қарай Орталық Азия халқының тең жартысын өзбекстандықтар құрайтыны айтылған. Сарапшылардың есептеуінше, Қазақстан халқы да алдағы онжылдықтарда тұрақты өседі. Алайда өсім қарқыны өңірдегі кейбір көрші мемлекеттерге қарағанда баяуырақ болады. 2100 жылға қарай Қазақстан халқы 33,7 миллион адамға жетуі мүмкін. 

Қызылорда облысында бір топ адам Binance арқылы 1 миллиард теңгеден астам криптовалюта сатып, заңсыз табыс тапқан. Олар криптовалюта саудасынан түскен ақшамен қатар, есірткі сатудан түскен қаражатты да криптовалютаға айналдырып, заңдастырған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қаржы мониторингі агенттігінің мәліметінше, олар криптовалютаны арнайы рұқсатсыз сатқан. Ол үшін Binance платформасындағы P2P қызметін пайдаланған. Алайда мұндай сауданы "Астана" халықаралық қаржы орталығының сауда алаңдарынан тыс жерде жүргізген.

Түскен ақша криптовалютаға айырбасталып, есірткі саудагерлерінің криптоәмияндарына жіберілген. Тергеу анықтаған мұндай аударымдардың жалпы көлемі 277 мың USDT-ге жеткен.

Үкім заңды күшіне енген.

Еске салсақ, бұған дейін Ақтөбеде қылмыстық топ есірткі сататын интернет-дүкен үшін тәулік бойы төлем қабылдағаны туралы жазған едік. Мұнда топ мүшелері міндеттерді өзара бөлісіп, күндізгі және түнгі ауысыммен жұмыс істеген. 

Қазақстанда кейбір автонесиелерді рәсімдеген кезде банктерге қойылатын талаптарды қатаңдату тағы бір жылға шегерілді. Ал тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылдың соңына дейін сақталады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Автонесие алғысы келетіндер үшін не өзгереді?

Бұған дейін банктер 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап кейбір автонесиелерді бергенде қарыз алушының ай сайынғы төлемдерін қатаң есептеуге тиіс болатын. Алайда Ұлттық банк бұл талапты тағы бір жылға шегерді. Демек, 2027 жылы аталған санаттағы автонесиелерге қатысты бұрынғы жеңілдік сақталады.

Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтің айтуынша, мұндай шешім автонесие нарығындағы өсімнің баяулауына байланысты қабылданған. Бұған дейін автонесие көлемі жылына 73%-ға дейін өссе, соңғы 12 айда бұл көрсеткіш 13–14% шамасында болған.

“Автонесие нарығындағы жағдай тұрақталды. Бұған дейін бұл бағыт өте жылдам өсіп, нарықтың шамадан тыс қызып кету қаупі болған. Сондықтан автонесиеге қойылатын талаптарды қатаңдатуды тағы бір жылға шегеруді жөн көрдік. Яғни 1 қаңтардан бастап өзгеріс болмайды”, – деді Тимур Сүлейменов

Қарыз алушының табысы қалай есептеледі?

Қазақстанда банктер несие берген кезде адамның табысы мен басқа қарыздарын ескереді. Қолданыстағы ереже бойынша, барлық несиеге төлейтін ай сайынғы төлем адамның орташа айлық табысының жартысынан аспауы керек. Мысалы, азамат айына 400 мың теңге тапса, оның барлық кредит бойынша ай сайынғы төлемі 200 мың теңгеден көп болмауға тиіс.

Алайда Ұлттық банктің шешіміне сәйкес, жоғарыда аталған кейбір автонесиелерді берген кезде банктер бұл шектеуді сақтауға тиіс емес. Олар қарыз жүктемесін есептегенімен, оның 50%-дан асуына байланысты несиеден бас тарту талабы әзірге қолданылмайды.

Ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылға дейін сақталады

Ұлттық банк тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекалық несиелерге қатысты жеңілдікті де ұзартты. Бұрын бұл талапты қатаңдату 2027 жылдан басталуы керек болса, енді кейінге шегеріліп, 2029 жылдың соңына дейін өзгеріс болмайды. Тимур Сүлейменовтің айтуынша, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесіндегі несиелердің жағдайы тұрақты. Сондықтан Ұлттық банк әзірге бұл бағытта қосымша шектеу енгізуді қажет деп санамайды.

Еске салсақ, 2026 жылдың наурызынан бастап тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі бойынша депозит қабылдауға жеке банктерге де рұқсат берілді. Бұған дейін бұл бағытта негізінен Отбасы банк жұмыс істеген.

Ал 2026 жылдың 2 қарашасында Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 11 ірі банкте қарыз алушылардың борыштық жүктемесін есептеу тәртібін тексеруді бастаған. Пилоттық тексеру нәтижесінде банктердің бұл көрсеткішті әртүрлі есептейтіні анықталған.

Қазақстанда 2026 жылдан бастап әлеуметтік салада жұмыс істейтін коммерциялық ұйымдар корпоративтік табыс салығын (КТС) төлей бастады. Енді жекеменшік мектептер, балабақшалар мен медициналық орталықтар тапқан пайдасының бір бөлігін мемлекетке аударуға міндетті. Биыл салық мөлшерлемесі 5% болса, 2027 жылы 10%-ға дейін көтеріледі. Бұл өзгеріс кәсіпкерлердің жұмысына және білім беру мен медицина қызметтерінің бағасына қалай әсер етеді? Stan.kz тілшісі салық заңгерімен сөйлесіп, жаңа Салық кодексіндегі өзгерістердің мәнін анықтады.

"Жекеменшік балабақшалар мен мектептер корпоративтік табыс салығын төлейді. Биылдан бастап әлеуметтік бизнес корпоративтік табыс салығын төлеуге көшті. Әзірге мөлшерлеме 5%-ды құрайды, бірақ 2027 жылы ол 10%-ға дейін көтеріледі. Жекеменшік клиникалар мен білім беру орталықтарының иелері қызметтердің бағасын қайта қарайтын кез келді", – деп жазды заңгер Азамат Қопобаев.

Stan.kz тілшісі заңгерден салық реформасының мақсаты мен оның кәсіпкерлерге ықтимал әсерін сұрады. Маманның айтуынша, өзгерістің негізгі мақсаты – салық жүйесін әділ әрі ашық ету, жеңілдіктер санын қысқартып, бюджет кірісін арттыру.

"Реформаның мақсаты – бизнесті тұншықтыру емес. Заң шығарушының логикасы – сараланған тәсілді қолдану. Яғни салық жүктемесі саланың табыстылығы мен әлеуметтік маңыздылығына қарай бөлінеді. Сондықтан әлеуметтік сала үшін негізгі 20%-дық КТС мөлшерлемесінің орнына жеңілдетілген, өтпелі шарттар енгізіліп отыр", – дейді заңгер.

Маманның түсіндіруінше, бұған дейін білім беру, денсаулық сақтау, спорт және мәдениет салаларында жұмыс істейтін коммерциялық ұйымдар есептелген корпоративтік табыс салығын 100%-ға азайта алатын. Бұл жеңілдік жеке инвестицияларды әлеуметтік секторға тарту және мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайту мақсатында берілген.

Кәсіпкерлер үнемделген қаражатты ұйымдарын дамытуға, мұғалімдер мен дәрігерлердің жалақысын көтеруге, құрал-жабдық сатып алуға және инфрақұрылымды кеңейтуге жұмсайды деп күтілген.

"Жалпы алғанда, бұл шара өз міндетін орындады. Жекеменшік балабақшалар, мектептер мен медициналық орталықтардың қарқынды өскенін көрдік. Жаңа кодекс бұл тәсілді өзгертеді: 100%-дық жеңілдік коммерциялық емес ұйымдар үшін ғана сақталып, әлеуметтік саладағы коммерциялық сектор біртіндеп жалпы салық тәртібіне көшеді", – деп түсіндірді салық заңгері.

5%-дық салық кәсіпкерлерге қалай әсер етеді?

Заңгердің пікірінше, 2026 жылы енгізілген 5%-дық мөлшерлеме бизнес үшін бейімделу кезеңі саналады. Қаржылық жағдайы тұрақты ұйымдар бұл өзгерісті аса ауыр сезінбеуі мүмкін. Дегенмен салық кәсіпорындардың ішкі қаржы айналымына әсер етеді.

"Егер бұрын таза пайда толығымен ұйымның өзінде қалып, оны дамытуға жұмсалса, енді оның бір бөлігін бюджетке аударуға тура келеді. Мысалы, клиенттері аз балабақшалар сияқты табыстылығы төмен ұйымдар өз кіріс деңгейін сақтап қалу үшін әкімшілік шығындарын оңтайландыруға мәжбүр болады", – дейді маман.

Бұл жерде корпоративтік табыс салығы ұйымның жалпы айналымынан емес, салық салынатын табысынан есептелетінін ескеру керек. Яғни кәсіпорынның кірісінен құжатпен расталған шығындары шегерілгеннен кейін қалған пайдаға салық салынады.

Білім беру мен медицина саласындағы негізгі шығындарға қызметкерлердің жалақысы, ғимаратты жалдау ақысы, тамақтану және коммуналдық төлемдер жатады. Бұл шығындар заң талаптарына сәйкес шегерімге жатқызылған жағдайда, салық салынатын табыс көлемі жалпы айналымнан әлдеқайда аз болады.

Заңгер мұны қарапайым мысалмен түсіндірді. Егер жекеменшік мектептің жылдық айналымы 100 миллион теңге, ал құжатпен расталған шығындары 85 миллион теңге болса, салық салынатын пайда 15 миллион теңгені құрайды. Осы сомадан 5%-дық корпоративтік табыс салығы есептелгенде, мектеп бюджетке 750 мың теңге төлейді. Бұл жалпы айналымның 0,75%-ына тең.

2027 жылы салық 10%-ға көтерілсе, не өзгереді?

Ал 2027 жылы мөлшерлеменің 10%-ға дейін өсуі кәсіпкерлер үшін қосымша сынақ болмақ. Заңгердің пікірінше, салықтың артуы ұйымдардың ұзақ мерзімді даму жоспарларына әсер етуі мүмкін.

"Бұл ең алдымен күрделі шығындарға әсер етеді. Бизнеске қызмет аясын кеңейтуге, жаңа филиалдар ашуға немесе қымбат жабдықтарды жаңартуға қаражат жинау қиындай түседі. 2027 жылға қарай ұйымдарға операциялық тиімділікті арттыруға немесе кіріс көлемін көбейту жолдарын іздеуге тура келеді", – дейді ол.

Жаңа салық қызмет бағасын қымбаттата ма?

Салық өзгерісіне қатысты ата-аналар мен медициналық қызмет тұтынушыларын алаңдататын басты мәселенің бірі – қызмет бағасының өсуі. Кәсіпкерлер қосымша шығындарды өтеу үшін оқу ақысы, балабақша төлемі немесе медициналық қызмет құнын көтеруі мүмкін.

Салық заңгері мұны нарықтағы қалыпты экономикалық реакция деп санайды. Оның айтуынша, инфляция мен жалақының өсуі де кәсіпкерлердің шығынын арттырып отыр.

"Алайда салық жүктемесін ата-аналар мен пациенттердің мойнына толығымен аудару барлық ұйымның қолынан келе бермейді. Әлеуметтік саладағы нарық бағаға өте сезімтал. Егер ұйым оқу ақысын немесе дәрігер қабылдауының құнын күрт көтерсе, тұтынушылар бәсекелестерге немесе мемлекеттік мекемелерге кетуі мүмкін", – дейді заңгер.

Маманның болжамынша, қызмет бағасы бірден емес, біртіндеп өсуі ықтимал. Кейбір ұйымдар тұтынушыларға түсетін салмақты азайту үшін бағаны 5-10% аралығында көтеруі мүмкін. Алайда бұл – барлық ұйымға қатысты нақты болжам емес, нарықтағы ықтимал өзгерістердің бірі.

Шағын балабақшаларға салық ауыр болуы мүмкін

Заңгер жаңа салықтың барлық ұйымға бірдей әсер етпейтінін айтады. Оның пікірінше, ірі жекеменшік мектептер мен білім беру орталықтары қаржылық мүмкіндігі мен клиенттер санының көптігіне байланысты өзгерістерге бейімделе алады. Ал шағын балабақшалардың жағдайы күрделірек болуы мүмкін.

"Шағын жекеменшік балабақшалар, әсіресе мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында жұмыс істейтіндері, осал жағдайда қалады. Олардың мемлекеттік жан басына шаққандағы қаржыландыру тарифі бекітілген, ал табыс деңгейі төмен. Азық-түлік пен коммуналдық қызмет бағасы қатар өсіп жатқанда, салық жүктемесінің аз ғана артуы олардың табысына қауіп төндіруі мүмкін", – деп түсіндірді сарапшы.

Оның сөзінше, мұндай ұйымдардың жұмысын жалғастыруы үшін мемлекеттік субсидиялардың сақталуы және өңірлік деңгейде атаулы қолдау шаралары маңызды. Жаңа Салық кодексінің нәтижесі мемлекет бюджет кірісін арттыра отырып, әлеуметтік саладағы жеке кәсіпкерліктің дамуына қаншалықты мүмкіндік беретініне байланысты болмақ.

"Әзірге ешқандай әсері жоқ"

Жекеменшік балабақша директоры Әсел Сабырханқызының айтуынша, әзірге 5%-дық корпоративтік табыс салығы олардың жұмысына әсер ете қойған жоқ. Себебі балабақша бұл салықты әлі төлеген жоқ. Төлемді келесі жылдың сәуір айында жасауды жоспарлап отыр.

"Әзірге бұл салықтың әсерін сезінген жоқпыз, өйткені оны әлі төлеген жоқпыз. Келесі жылдың сәуір айында төлеуді жоспарлап отырмыз. Қазірден бастап ай сайын депозитке шамамен 250 мың теңгеден жинап жатырмыз. Бухгалтеріміздің алдын ала есебінше, бір жылда төлеуге тиіс салық көлемі шамамен 1,5 миллион теңге болады", – деді ол.

Директордың сөзінше, көптеген жекеменшік балабақша салық төлеуге алдын ала дайындалмаған. Сондықтан келесі жылдың сәуірінде кәсіпкерлерге қаржылық салмақ түсуі мүмкін.

"Әріптестерімнің 90%-дан астамы әзірге бұл салыққа ақша жинап жатқан жоқ деп ойлаймын. Сәуір айында оларға оңай болмайды. Бірден 1,5-2 миллион теңге тауып, төлеу жекеменшік балабақшаларға ауыр соғуы мүмкін", – деп атап өтті ол.

Әсел Сабырханқызының пікірінше, КТС мөлшерлемесі 10%-ға дейін көтерілсе, кәсіпкерлер ең алдымен шығындарын қысқартуға мәжбүр болады. Бұл білім беру сапасына, педагогтердің жалақысы мен біліктілігін арттыруға кері әсер етуі мүмкін.

"Кәсіпкер шығынды азайтудың жолын іздейді. Ең алдымен, қызмет сапасына, педагогтерге, мамандарды оқытуға және жаңа бастамаларға бөлінетін қаражат қысқаруы мүмкін. Алматыда мектепке дейінгі білім беру саласында бәсеке жоғары. Сондықтан қосымша шығынды ата-аналарға жүктеу де оңай емес. Алайда 10%-дық салықты төлеу үшін балабақшалар басқа шығындарын қысқартуға мәжбүр болады. Ал балабақша – ең алдымен балалардың өмірі мен денсаулығына жауапты әлеуметтік сала. Мұнда сапаны төмендетуге болмайды", – деді ол.

Директор мектепке дейінгі білім беру саласына корпоративтік табыс салығын мүлде алып тастаған дұрыс деп санайды. Ол 2026 жылды жаңа салық жүйесінің пилоттық кезеңі ретінде қарастырып, нақты көрсеткіштер негізінде саланың ерекшелігі ескеріледі деп үміттенеді.

Балабақша ақысы қымбаттай ма?

Әсел Сабырханқызының сөзінше, салықтың өсуі балабақша ақысына да әсер етуі мүмкін. Кәсіпкерлердің алдында үш жол бар: қызмет құнын көтеру, шығындарды қысқарту немесе балабақшаның одан әрі дамуын тоқтату.

"Бұл – түптің түбінде ата-аналар мен балаларға әсер ететін жағдай. Балабақшалар бағаны әдетте оқу жылының ортасында емес, жазда, жаңа оқу жылына дайындық кезінде қайта қарайды. Сондықтан салық жүктемесі артса, келесі жазда қызмет құнының өсуі әбден мүмкін. Қазірдің өзінде шығындарымызды ай сайын есептеп отырамыз. Балалар саны көбейіп, жақсы команда жинағанымызбен, инфляция мен басқа да шығындардың әсерінен кәсіптен қалатын табыс көңіл көншітпейді", – деді Сабырханқызы.

Балабақшада мемлекеттік тапсырыспен тәрбиеленетін балалар да бар. Алайда директордың пікірінше, мемлекеттік тапсырыс мекеменің барлық шығынын жабуға жеткіліксіз. Сонымен қатар мемлекет қызмет сапасын арттыруды талап еткенімен, оған қажетті қаржылық мүмкіндік шектеулі.

"Қазір балабақшалар 2027 жылдың қаңтарынан басталатын лицензиялауға дайындалып жатыр. Педагогтерімізді оқытудамыз, команда буллинг пен инклюзия бағытындағы курстардан өтті. Тексерулер мен мониторингтер де тұрақты жүргізіледі. Бізден қызмет сапасын арттыруды талап етеді, бірақ сонымен қатар оған инвестиция салу қиындап барады. Мемлекеттік тапсырыс та нақты шығындарды толық өтемейді. Салық төлегеннен гөрі, сол қаражатты жыл сайын білім сапасын жақсартуға жұмсаған дұрыс болар еді", – деді ол.

Директор салық төлеуге қарсы емес екенін, алайда әлеуметтік маңызы бар білім беру мен медицина салаларына ерекше көзқарас қажет екенін атап өтті.

"Мен жалпы салық төлеуді, бизнестің мемлекет алдында жауапты болып, есеп беруін қолдаймын. Бірақ мектепке дейінгі білім беру сияқты әлеуметтік маңызы бар салаларға ерекше көзқарас қажет. Мемлекет тек қанша салық түсетінін емес, ертең қандай ұрпақ тәрбиелейтінімізді де ойлауы керек", – деп түйіндеді Әсел Сабырханқызы.

Еске сала кетейік, Қазақстанда жеке тұлғалардың кәсіпкерлік табысын анықтауға арналған шекті сома 360 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейін ұлғайды. Қазіргі мөлшермен есептегенде, бұл – 1 миллион 557 мың теңге. Ал мобильді аударымдарды тексеруге негіз болатын өзге талаптар өзгеріссіз қалды.

БҚО-да ауылға жұмыс істеуге барған жас мамандар мемлекеттен көмек алып, бес жылдық міндеттемесін орындамай жұмыстан шығып кеткен. Енді олар алған 36 миллион теңгені қайтаруға мәжбүр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға БҚО-дағы Жәнібек ауданында болған. Прокуратура бұл жағдайды ауылға барған мамандарға мемлекет бөлген қаржының мақсатты жұмсалуын тексеру кезінде анықтаған. Белгілі болғандай, мемлекеттік қолдау алған кейбір азамат бес жылдық еңбек міндетін толық өтемей, жұмыстан кеткен. Бірақ олар мемлекеттен алған ақшасын қайтармаған.

Осыдан кейін прокуратура қарызды өндіру үшін сотқа жүгінген. Сот мамандардан мемлекет пайдасына жалпы 36 миллион теңге өндіріп алу туралы шешім шығарды. Қазір бұл қаражатты мәжбүрлі түрде қайтару жұмыстары басталған. Сот шешімдерін орындау үшін құжаттар сот орындаушыларына тапсырылған.

Еске салсақ, бұған дейін депутат Қазақстанда "Дипломмен ауылға" бағдарламасымен барған 9 мыңнан астам маман ауылдан кетіп қалғанын айтқан еді.

Тойға миллиондаған теңге жұмсап, оның бәрін қонақтардың сыйлығымен қайтаруға бола ма? Қазақстанда той өткізу тек мейрамхана жалдап, асаба шақырумен шектелмейді. Қыз жасау, құдалық, беташар, қалыңмал беру, алтын бұйымдар, киіт пен түрлі салт-жоралғыларға да қомақты қаражат кетеді. Ал тойға жиналған ақша осы шығындардың қаншасын жабады? Stan.kz Ақтөбе, Алматы және Шымкент қалаларында биыл ұзатылған үш қыздың тәжірибесіне сүйеніп, той жасауға қанша қаражат жұмсалғанын және оның қаншасы қайтқанын есептеп көрді.

Қазақстанда тойдың құны шақырылған қонақ санына, мейрамхананың бағасына, мерекелік қызметтер мен әр өңірдің салт-дәстүріне байланысты өзгереді. Бұған қоса, тойдың жалпы шығынын есептегенде қыз жасауына, құдалыққа және туыстарға берілетін сыйлықтарға кеткен қаражатты да ескеру қажет. Кейде қонақтардан жиналған ақша мейрамхананың шығынын жапқанымен, отбасының өз қалтасынан бірнеше миллион теңге жұмсалады.

Үйлену той

Алматылық 27 жастағы Санжардың отбасы ұл үйлендіруге шамамен 13 миллион теңге жұмсаған. Оның айтуынша, тойға 360 қонақ шақырылып, мейрамханада бір адамға арналған мәзір 20 мың теңгеден есептелген. Тек тойхананың өзіне 7 миллион 200 мың теңге кеткен.

Бұдан бөлек, тойдағы ойын-сауық бағдарламасы, асаба, фото-видео түсірілім мен басқа да қызметтер қосымша шығынды қажет еткен.

"Тойда видеограф, бишілер мен ансамбльдің қызметі қымбатқа түсті. Оларға шамамен 600 мың теңге төледік. Сонымен қатар қонақтар суретке түсіп, фотосын бірден QR-код арқылы көре алатын қызмет ұйымдастырдық. Оған 50 мың теңге жұмсалды", – дейді Санжар.

Той жүргізушісін Санжардың ағасы таныстары арқылы тауып берген. Соған қарамастан асабаның қызметіне шамамен 600 мың теңге төленген. Ал тойға келген алты әншіні әпкесі мен жездесі сыйлық ретінде шақырған.

Алайда ұл үйлендірудің шығыны мейрамхана мен тойдағы қызметтермен шектелмеген. Санжардың айтуынша, қыз жақ күткен құдалықта алтын бұйымдар мен сырт киімдерге де қомақты қаражат жұмсалған.

"Құдалықта алтын тағуға шамамен 4 миллион теңге кетті. Ал қыздың ата-анасына арналған сырт киімдерге бір миллион теңгедей жұмсадық", – дейді ол.

Ал жігіт жағы құдаларды Алматы облысындағы ауылда орналасқан өз үйлерінде қарсы алған. Бұл рәсімге арнайы екі баннер жасалып, оған 100 мың теңге төленген. Сондай-ақ дастархан әзірлеу үшін аспаз жалданған. Оның қызмет ақысы адам басына 4 мың теңгеден есептелген. Ал азық-түлікке шамамен 300 мың теңге жұмсалған.

Бұдан бөлек, жігіт жағы қалыңмал ретінде 2 миллион теңге берген.

Осылайша, Санжардың айтуынша, үйлену тойы мен құдалық рәсімдеріне жалпы шамамен 13 миллион теңге жұмсалған. Ал тойға келген қонақтардың сыйлығы шығынның басым бөлігін өтегенімен, барлық қаражат қайтпаған.

"Тойдың барлық кірісі мен шығынын есептегенде, шамамен 1 миллион 800 мың теңге өз қалтамыздан кетті", – дейді Санжар.

Демек, Санжардың отбасы ұл үйлендіруге 13 миллион теңгеге жуық қаражат жұмсағанымен, соның шамамен 11,2 миллион теңгесі тойдан түскен ақша және басқа түсімдер есебінен өтелген. Нәтижесінде отбасы 1,8 миллион теңге шығынға шыққан.

Қыз ұзату той

Алматыда той жасауға 12 миллион теңгеге жуық қаражат кеткен

Алматылық 24 жастағы Айлин Серікова 2026 жылғы 17 қыркүйекте ұзатылған. Бастапқыда отбасы қыз ұзату тойын өткізбеуді жоспарлаған. Алайда кейін шешімін өзгертіп, дайындыққа бір айға жуық уақыт жұмсаған.

Айлиннің айтуынша, қыз ұзату, құдалық, қыз жасауы мен дәстүрлік сыйлықтардың барлығын қосқанда, шамамен 12 миллион теңге кеткен. Оның ішінде мейрамхана мен мерекелік қызметтерге 6,3 миллион теңгедей қаражат жұмсалған.

Отбасы бастапқыда 280 адам шақырғанымен, мейрамханада 260 орын брондаған. Бір адамға арналған мәзір 20 мың теңге болып, тойхананың өзіне 5,2 миллион теңге төленген. Ал тойға нақты 240–250 адам келген.

“Біздің асабамыз тек той жүргізіп қойған жоқ. Ол фото-видео түсірілімді де ұйымдастырды. Сонымен қатар тойдың әр кезеңін бақылап, уақытылы өтуін қадағалайтын үйлестірушіні алып келді. Бірнеше қызметті бір жерден алғандықтан, тиімді баға шықты деп ойлаймын”, – дейді Айлин.

Отбасы тойға танымал әншілерді шақырмаған. Оның орнына әкесі, анасы, ағасы, жеңгесі, сіңлісі мен құрбылары ән арнаған. Ал мейрамхана жаңадан ашылғандықтан, залды қосымша безендірудің қажеті болмаған.

Ұзату көйлегін жалға алуға 170 мың теңге, шаш үлгісі мен макияжға 40 мың теңге жұмсалған.

Бұдан бөлек, сырға салу рәсімі үйде өткен. Есік алдына киіз үй жалдауға 40 мың теңге, үйді безендіруге тағы 40 мың теңге, ал қонақтарға үстел мен орындықтарды жалға алуға 150 мың теңге төленген.

Тойдағы ойындарға берілетін сыйлықтарға 200 мың теңге, тойбастарға 320 мың теңге жұмсалған. Ал ақ жол, қыздарға арналған үкі, аксессуарлар мен құдаларға тағылатын белгілерге тағы 50 мың теңге кеткен.

Айлиннің айтуынша, отбасы той алдында нақты бюджет белгілемеген.

“Мен отбасымдағы да, әулетіміздегі де үлкен қыз немеремін. Сондықтан менің ұзатуым бәрі үшін көптен күткен қуаныш болды. Әркім қолынан келгенше көмектесуге тырысты. Біз өзімізді шектеген жоқпыз, тойды абыроймен өткізуді ойладық”, – дейді ол.

“Қоржын тойда 100 мың теңге берген адам ұзатуға ақшасыз келуі мүмкін”

Айлиннің отбасында қыз ұзатудан бөлек, ағайын-туыс арасында қоржын той өткізілген. Оның айтуынша, Алматы облысында мұндай жиында жақындар өзара сыйлық беріп, қаржылай қолдау көрсетеді.

Қоржын тойдан шамамен 3 миллион теңге жиналған. Алайда бұл соманы мейрамханадағы ұзату тойынан түскен қаражатпен шатастыруға болмайды.

“Бізде қоржын той деген бар. Мысалы, бір отбасы сол жерде 100 мың теңге берсе, мейрамханадағы тойға сыйлықсыз келуі мүмкін. Өйткені ол өзінің тойанасын алдын ала берген болып есептеледі”, – дейді Айлин.

Бұдан бөлек, әкесінің екі бауыры 2 миллион теңге сыйлаған. Анасының туыстары да 400 мың теңгеден жинап, тойға көмектескен.

Айлиннің айтуынша, оның достары мен әріптестері көбіне 30–40 мың теңге немесе 100 доллар көлемінде сыйлық әкелген. Дегенмен тойдан жиналған ақшаның нақты сомасын білмейді.

Отбасы барлық кіріс пен шығысты салыстырғанда, шамамен 1–2 миллион теңге жұмсалған қаражат қайтпай қалғанын есептеген.

“Той өзін-өзі ақтайды деп сену қате деп ойлаймын. Арзанырақ мейрамхана тауып, шығынды барынша азайтпасаң, барлық ақшаның қайтуы қиын. Біз той үшін несие алған жоқпыз. Ата-анамның жинаған ақшасы мен туған-туыстың көмегінің арқасында бәрін қарызсыз өткіздік”, –  дейді ол.

Айлиннің сөзінше, тойдан кейін отбасында қаржылық қиындық болмаған.

“Тек ыдыс-аяқтың өзіне 700 мың теңге жұмсадым”

Айлиннің отбасында қыз жасауына, алтын бұйымдар мен құдалықтағы киітке шамамен 6 миллион теңге жұмсалған.

Құдалықта Айлинге, анасы мен сіңлісіне гауһар тасты зергерлік жиынтықтар тағылған. Ал екі жақтың басқа да жақын туыстарына алтын бұйымдар мен сырт киімдер сыйланған.

Жігіт жағы қалыңмалға 2 миллион теңге, өлі-тіріге 200 мың теңге берген. Бірақ Айлиннің айтуынша, мұндай сыйлықтар екі жақта да болғандықтан, алынған қаражаттың бәрін шығынды жабатын табыс деп қарастыруға болмайды.

“Менің ата-анам жігіт жақтың құдалығына барғанда дәл сондай алтын мен сырт киімдер сыйлады. Сондықтан мұндай алыс-беріс екі отбасыға да қымбатқа түседі”, – дейді ол.

Қыз жасауының өзіне күнделікті тұрмыста және қонақ күткенде қолданылатын заттар алынған. Айлин тек ыдыс-аяққа 700 мың теңге жұмсағанын айтады.

Бұдан бөлек, шаңсорғыш, киім булағыш, Kenwood асүй комбайны, микротолқынды пеш, көрпе-төсек, қазан-аяқ пен сандық сатып алынған. Ал ыдыс жуғыш және кір жуғыш машиналарды туыстары сыйлаған.

Жас жұбайлардың әзірге жеке баспанасы болмағандықтан, жиһаз бен жаңа төсек алынбаған.

Киім-кешек те шектеулі мөлшерде сатып алынған. Айлин әр маусымға бір сырт киім, бір аяқ киім алуды жеткілікті санаған.

“Бірнеше белдемше, бірнеше аяқ киім, бірнеше көйлек сатып алуды ысырапшылдық деп ойлаймын. Өзіме күнделікті қажет болатын заттарды ғана таңдадым. Қазір жасауыма алынған дүниелердің бәрін қолданып жүрмін. Әсіресе асүй комбайны қонақ күткенде қатты көмектеседі”, – дейді ол.

Айлиннің сөзінше, қыз жасауындағы заттардың шамамен 80%-ын ата-анасы алып берген. Дегенмен ол құдалықта қымбат алтын мен сырт киім сыйлау дәстүріне қатысты ойын жасырмайды.

“Егер менің еркіме салса, ағайын-туысқа алтын тағу, қымбат киім кигізу сияқты шығындарды қысқартар едім. Оның орнына сол ақшаны жас жұбайларға берген дұрыс. Әсіресе олардың жеке баспанасы болмаса, бұл үлкен көмек болар еді. Ата-анамды бұған көндіруге тырыстым, бірақ қолымнан келмеді”, – дейді Айлин.

“Ата-анамыз үшін бұл тойдың қаншалықты маңызды екенін кейін түсіндім. Олар бізден де қатты қуанды. Барлық рәсімді ерекше ықыласпен атқарды. Бұл тек жас жұбайлардың емес, ата-ананың да үлкен қуанышы екенін түсіндім”, – дейді ол.

Шымкентте той өткізу қанша тұрады?

2026 жылғы 20 қазанда Шымкент қаласында ұзатылған Айсұлудың отбасы тойға екі ай дайындалған. 15 тамызда тәтті шай рәсімі өткеннен кейін мейрамхана іздеу мен басқа да ұйымдастыру жұмыстары басталған.

Айсұлудың айтуынша, ең қиыны той күнге сәйкес келетін мейрамхана табу болған. Өйткені қыркүйек пен қазан Шымкентте той көп өтетін мезгіл саналады.

“Ата-анам тойхананы бір аптадан астам уақыт іздеді. Шымкентте бір адамға арналған мәзір 12 мың теңгеден басталатын орындар бар. Бірақ 25–30 мың, тіпті 40 мың теңгелік мейрамханалар да кездеседі. Біз қарапайым отбасы болғандықтан, адам басына 15 мың теңгелік тойхананы таңдадық”, – дейді ол.

Бастапқыда қыз ұзатуға 230 адам шақырылған. Алайда алыстан келетін және қатыса алмайтын қонақтарды ескеріп, мейрамханада 192 орын брондалған.

Бұдан бөлек, дәл сол күні тойхананың кіші залында құдалық өткізіліп, шамамен 60 адамға дастархан жайылған.

Екі жиынның мейрамхана шығынын қосқанда, 3 миллион 780 мың теңге болған.

Асаба, этноансамбль, бишілер мен сыңсу айтып ұзататын әншінің қызметіне 470 мың теңге жұмсалған. Ал мейрамхананың дыбыс аппаратурасы, бейнежазба мен LED экрандары үшін 250 мың теңге төленген.

Тойхананы безендіруге 150 мың теңге кеткен. Оның ішінде баннер, үстелдерге қойылатын шамдар, гүлдер мен құдалық залының безендірілуі бар.

Фото-видео түсірілімге 130 мың теңге жұмсалған. Бұдан бөлек, Айсұлу қыз ұзатуға арнап арнайы бейнеролик түсіріп, оған өз қалтасынан 175 мың теңге төлеген.

Ұзату көйлегін 130 мың теңгеге жалға алған. Алайда оны бірнеше сағатқа кешіктіріп қайтарғаны және етегіне раушан гүлінен дақ тигені үшін тағы 20 мың теңге айыппұл төлеген. Осылайша, көйлекке 150 мың теңге жұмсалған. Ал макияж бен шаш үлгісі 40 мың теңге болған.

Қонақтарға арналған бонбоньеркаға шамамен 35 мың теңге кеткен. Ал тойдағы ойындарға берілген сыйлықтардың нақты шығынын Айсұлу есіне түсіре алмады.

Мейрамхана мәзіріне ет пен сусындар кірмеген. Сондықтан отбасы қыз ұзату мен құдалыққа 90 келі ет және қосымша қазы сатып алған. Оған шамамен 400 мың теңге жұмсалған. Бұл шығынды Айсұлудың ағасы көтерген. Ал сусындар мен ішімдікке тағы 230 мың теңге төленген.

“Асабаны ағамның досы арқылы таптық. Ол кісінің той ұйымдастыратын орталығы бар. Асабаны да, этноансамбль мен бишілерді де өзі әкелді. Тіпті құдалықты да жүргізіп берді. Танысымыз болғандықтан, тиімді баға ұсынды деп ойлаймын”, – дейді Айсұлу.

“Тойдың шығыны жабылып, 500 мың теңгедей артылды”

Айсұлудың айтуынша, олардың әулетінде той болса, ағайын-туыс болып көмектесу дәстүрі қалыптасқан.

“Анамның да, әкемнің де бауырлары той болса, тойана ретінде 100 мың теңгеден жинайды. Құдалыққа да бөлек ақша қосады. Ал қыз жасауына әркім өз қалауынша көмектеседі. Әкемнің бауырлары қыздың дүниесіне деп те қаражат жинап берді”, – дейді ол.

Қыз ұзату тойына келген қонақтардан нақты қанша ақша жиналғанын Айсұлу білмейді. Дегенмен оның айтуынша, әріптестері мен университеттегі топтастары 40–50 мың теңгеден сыйлаған. Алыстан келген кейбір туыстары 100 мың теңге және одан да көп қаражат берген.

Ал басқа қонақтардың сыйлығы шамамен 15–40 мың теңге аралығында болған. Тойға келе алмаған өзге қалалардағы туыстары да ақшалай сыйлықтарын жолдаған.

Айсұлудың айтуынша, қонақтардан жиналған қаражат тойдың негізгі шығынын жауып, шамамен 500 мың теңге артылған.

Дегенмен бұл есепке ағасының етке жұмсаған қаражаты, Айсұлудың жеке төлемдері және басқа да қосымша шығындар толық кірмейді.

“Тойдың барлық шығынын тиынына дейін есептеген жоқпыз. Бірақ қонақтардан түскен ақша негізгі шығынды жапты. Тіпті 500 мың теңгедей артылды. Ал ағамның етке жұмсаған қаражаты, өзімнің жеке шығындарым мен басқа да ұсақ-түйекті қосқанда, шамамен бір миллион теңгедей қосымша шығын болғанын айтуға болады”, – дейді ол.

Отбасы той өткізу үшін несие алмаған. Айсұлудың айтуынша, ата-анасы тойдан кейін қаржылық қиындыққа тап болмаған.

“Қыз жасауына үйіп-төгіп дүние апаруды дұрыс деп санамаймын”

Айсұлудың отбасында қыз жасауына кететін шығынның аз болуына оның тұрмысқа шықпай тұрып пәтер сатып алып, тұрмыстық техникамен жабдықтап қоюы әсер еткен.

Тоңазытқышты туған әпкесі мен жездесі, микротолқынды пешті басқа туыстары, ал пешті достары сыйлаған. Кір жуғыш машина, ас пісіру панелі, асүй сорғышы мен басқа да техниканы Айсұлу өзі сатып алып қойған.

Сондықтан қыз жасауына бұл заттарды қайта алудың қажеті болмаған.

“Менің үйімде күнделікті тұрмысқа қажетті заттардың басым бөлігі бар еді. Сондықтан қыз жасауына көп дүние алмадық. Бұл ата-анама үлкен көмек болды деп ойлаймын”, – дейді ол.

Айсұлудың анасы көрпе-төсекті өзі дайындау туралы шешім қабылдаған. Мақта, мата, тігіншілердің ақысы мен өзге де шығындарды қосқанда, оған шамамен 150 мың теңге жұмсалған.

Жас жұбайлар әзірге бөлек тұратын баспанасына көшпегендіктен, жаңа төсек жиһазын сатып алуды кейінге қалдырған. Ал күнделікті қолданатын ыдыс-аяқ бұрыннан болғандықтан, тек қонақ күтуге арналған сервиз алынған. Оның құны шамамен 100 мың теңге болған.

Киім-кешекке де артық қаражат жұмсалмаған. Айсұлу бірнеше сырт киім, аяқ киім, сөмке мен күнделікті қажет заттарды ғана таңдаған.

“Қыз жасауына төрт мезгілге арнап бірнеше көйлек, бірнеше аяқ киім сатып алуды қажетсіз шығын деп есептеймін. Уақыт өте келе сән өзгереді, киім ұнамай қалуы мүмкін. Оның үстіне тұрмысқа шыққаннан кейін де киім алуға болады. Сондықтан жақын уақытта киетін заттарды ғана алдым”, – дейді ол.

Сондай-ақ Айсұлу табиғи аң терісінен тігілген қымбат сырт киімдерді сатып алуға қарсы екенін айтады. Сондықтан қыз жасауына табиғи тон алынбаған.

Ал құдалықта екі жақтың келісімімен алтын бұйымдар, сырт киімдер мен түрлі қоржындар дайындалған. Шымкенттегі дәстүрге сай ағайын тоғыз, нан тоғыз, құрдас тоғыз және басқа да жөн-жоралғылар жасалған.

Қыз жасауы, киіт пен құдалықтағы сыйлықтарға жалпы 2,5–3 миллион теңге жұмсалған.

Жігіт жағы қалыңмал ретінде 2 миллион теңге берген. Өлі-тіріге арналған қой да осы соманың ішінде болған.

Айсұлу қыз жасауындағы кейбір дәстүрлік шығындарды қысқартуға болатын еді деп есептейтінін жеткізді.

“Меніңше, ата-ана онсыз да үйіндегі ең қымбат қазынасы – қызын ұзатып отыр. Оның артынан тағы бірнеше миллион теңгеге дүние апару міндеті дұрыс емес деп ойлаймын. Қажетті заттарды ғана алған дұрыс”, – дейді ол.

“Бұрын той жасауды қолдамайтынмын, қазір ойым өзгерді”

Айсұлу тұрмысқа шықпай тұрып үлкен той мен құдалық өткізуді аса қажет деп санамаған. Алайда өз ұзатуынан кейін бұл мәселеге көзқарасы өзгерген.

“Бұрын құдалық пен ұзатудың қажеті бар ма деп ойлайтынмын. Бірақ өз басымнан өткергеннен кейін көзқарасым өзгерді. Жолдасымның туыстары мен менің жақындарымның жиналып, танысқаны, сырға салу рәсімі, ата-анамның мені ақ жол тілеп шығарып салғаны ерекше әсер етті. Екі айдың ішінде түрлі сезімді бастан өткердім. Өмірімде бір рет болса да осы сәттерді сезінгеніме қуаныштымын”, – дейді ол.

Дегенмен Айсұлу тойдағы кейбір артық шығындардың қажеті жоқ деп есептейді.

“Әр нәрсенің өз орны, өз шегі болуы керек. Қарапайым құдалық пен ұзату да адамға ұмытылмас естелік сыйлайды. Ең бастысы, бәрі өз ретімен, ысырапсыз өтсе болғаны”, – дейді ол.

Ақтөбеде 60 адамға той өткізуге 1,5 миллион теңге жұмсалған

Ақтөбелік Мөлдір Таймағамбетова 2026 жылғы 19 маусымда ұзатылған. Отбасы тойға екі жарым ай дайындалып, сәуірден бастап мейрамхана іздеу мен ұйымдастыру жұмыстарын қолға алған. Оның айтуынша, 60 адамға арналған ұзату тойының өзіне шамамен 1,5 миллион теңге жұмсалған.

Мейрамханада бір адамға арналған мәзір 15 мың теңге болған. Осылайша, банкетке шамамен миллион теңге төленген. Асабаға 150 мың теңге, сыңсу айтып ұзататын әншіге 60 мың теңге жұмсалған. Қонақтарға арналған шағын сыйлықтар 30 мың теңге, баннер 15 мың теңге болған.

Ұзату көйлегін жалға алу 100 мың теңге, шаш үлгісі мен макияж 50 мың теңге тұрған. Ал фото-видео түсірілімге кеткен 30 мың теңгені туысы сыйлық ретінде төлеп берген.

“Бастапқыда мейрамханаға 800 мың теңге жұмсаймыз деп жоспарладық. Бірақ шығын миллион теңгеге дейін өсті. Бізде ұзату мен сырға салу бірге өткендіктен, екеуіне бір баннер жасаттық. Тойға барлығы бір жарым миллион теңгедей кетті”, – дейді Мөлдір.

Алайда тойға дайындық кезінде күтпеген шығын да шыққан. Мөлдір алғашында бір ұзату көйлегін таңдап, салонға 100 мың теңге алдын ала төлем жасаған. Үш күннен кейін басқа көйлек ұнап, алғашқы тапсырыстан бас тартқан. Бірақ салон ақшаны қайтарудан бас тартқандықтан, ол сотқа жүгінген. Мөлдірдің айтуынша, іс бойынша әзірге шешім шықпаған.

Бұдан бөлек, қоржын, құдаларға арналған сыйлықтар мен басқа да салт-жоралғыларға шамамен 500 мың теңге жұмсалған.

“Тойдан кейін анамның қолында 30 мың теңге ғана қалды”

Мөлдірдің айтуынша, той шығынын көтеруге отбасының барлық мүшесі атсалысқан. Ол өзі шамамен жарты миллион теңге шығарса, туған бауырлары да миллион теңгеге жуық қаражат жинаған. Ал нағашы туыстары қыз жасауына 2,5 миллион теңге бөлген.

Қыз жасауына төсек-орын, ыдыс-аяқ, косметика мен тұрмыстық техника алынған. Кір жуғыш машинаны әпкесі сыйлаған.

“Қыз жасауын дайындау аздап қиын болды. Өйткені барлық затты бір жерден сатып ала алмайсың. Әр дүкеннен іздеуге тура келеді. Бірақ бұл жұмыстардың басым бөлігін туыстарым атқарды. Тойды ұйымдастыру туған бауырларымның мойнында болса, қыз жасауына нағашыларым жауап берді”, – дейді ол.

Тойға келген қонақтардан шамамен 1,6 миллион теңге жиналған. Мөлдірдің айтуынша, қонақтардың көбі 15 мың теңгеден жоғары ақша сыйлаған.

Бұл қаражат ұзату тойының негізгі шығынын жабуға жеткен. Дегенмен қыз жасауы мен басқа да рәсімдерге жұмсалған ақшаны қосқанда, отбасының шығыны әлдеқайда көп болған.

“Мейрамханамен есептескеннен кейін анамның қолында соңғы 30 мың теңгесі ғана қалды. Егер бауырларымыз ақша жинап бермегенде, айтарлықтай шығынға батар едік. Бірақ тойға несие алған жоқпыз. Өзім кейбір қажетті заттарды бөліп төлеуге сатып алдым. Қазір сол төлемдерімді төлеп жүрмін”, – дейді Мөлдір.

Оның айтуынша, тойға кеткен барлық қаражат пен қонақтардың сыйлығын, туыстардың көмегін есептегенде, ата-анасының өз қалтасынан шамамен 1 миллион теңге шыққан.

Мөлдір ең көп қаражат қыз жасауына жұмсалғанын айтады. Ол тойды қайта ұйымдастыру мүмкіндігі болса, құдаларға берілетін сыйлықтар мен киітке кететін шығынды қысқартатынын жеткізді.

Той өзін-өзі ақтауы үшін қанша ақша жиналуы керек?

Үш кейіпкердің тәжірибесі тойға жұмсалған қаражаттың қонақ санына ғана емес, мейрамхана бағасына, қыз жасауына және құдалықтағы салт-жоралғыларға да байланысты екенін көрсетеді.

Мәселен, Мөлдірдің 60 адамға арналған ұзату тойына шамамен 1,5 миллион теңге жұмсалып, қонақтардан 1,6 миллион теңге жиналған. Алайда қыз жасауы мен басқа шығындарды қосқанда, ата-анасының қалтасынан шамамен бір миллион теңге кеткен.

Айлиннің отбасында ұзату, құдалық, қыз жасауы мен дәстүрлік сыйлықтардың жалпы шығыны 12 миллион теңгеге жуықтаған. Туыстардың көмегі мен қонақтардың сыйлығына қарамастан, отбасының есебі бойынша, 1–2 миллион теңге шығын болған.

Ал Айсұлудың Шымкенттегі тойында қонақтардан түскен қаражат негізгі шығынды жауып, шамамен 500 мың теңге артылған. Бірақ бұл есепке кейбір жеке шығындар мен туыстары көтерген төлемдер кірмеген.

Бұл мысалдарда тойдың өзін-өзі ақтауы әртүрлі тәсілмен есептелген. Сондықтан қонақтардан түскен ақшаны тойдың барлық шығынымен салыстыру үшін мейрамхананың ғана емес, қыз жасау, құдалық, киіт, алтын бұйымдар мен жеке дайындықтардың да құнын ескеру қажет.

Бұған қоса, туыстардың тойға дейін жинап берген ақшасы мен қонақтардың мереке кезінде сыйлаған қаражатын ажыратып қарастырған дұрыс. Өйткені отбасына жақындарының көмегі қаржылық ауыртпалықты жеңілдеткенімен, тойды ұйымдастырудың жалпы құнын өзгертпейді.

Қыз жасауы мен құдалықтағы шығынды азайтуға бола ма?

Үш кейіпкердің әңгімесінен байқалған ортақ мәселе – тойдағы ең ірі шығындардың бірі қыз жасауына және дәстүрлік рәсімдерге жұмсалады.

Мөлдірдің отбасында қыз жасауына 2,5 миллион теңге бөлінген. Айлиннің отбасында қыз жасауы, алтын мен киітке шамамен 6 миллион теңге жұмсалған. Ал Айсұлудың отбасында қыз жасауы мен құдалықтағы сыйлықтардың жалпы құны 2,5–3 миллион теңге болған.

Дегенмен бұл сомаларды тек қыз жасауының бағасы ретінде салыстыруға болмайды. Себебі кейіпкерлердің бірінде оған тек тұрмыстық заттар кірсе, басқаларында алтын, киіт пен дәстүрлік сыйлықтар да қосылған.

Кейіпкерлер құдалықтағы алтын, қымбат сырт киім мен кейбір сыйлықтарға кететін шығынды да қысқартуға болатынын айтады. Олардың пікірінше, мұндай қаражатты жас жұбайлардың баспана алуына немесе алғашқы тұрмысын ұйымдастыруына бағыттау пайдалырақ болуы мүмкін.

Тойға кеткен миллиондар қайтарыла ма?

Отбасылардың тәжірибесіне сүйенсек, тойға жұмсалған ақшаның бір бөлігі немесе негізгі шығын түгел қайтуы мүмкін. Бірақ қыз жасау, құдалық және өзге де рәсімдерді қосқанда, барлық қаражаттың қайтуына кепілдік жоқ.

Үш бойжеткен де той мен құдалықтың тек қаржылық есептен тұрмайтынын айтады. Олардың пікірінше, ата-ананың қуанышы, ағайынның бас қосуы мен салт-дәстүрдің сақталуы да маңызды. Дегенмен мұндай қуаныш үшін отбасының мүмкіндігінен тыс қаражат жұмсау міндет емес.

Осылайша, той шығынының өзін-өзі ақтауы мүмкін, бірақ оған алдын ала сеніп, қомақты қаражат жұмсау тәуекелді. Сондықтан мейрамхана мен мерекелік қызметтердің ғана емес, құдалық, қыз жасауы және дәстүрлік сыйлықтардың да шығынын алдын ала есептеу маңызды. Бір күндік тойдың қаржылық салмағы отбасының кейінгі тұрмысына әсер етпеуі керек.

Ақтаудағы Tulpar School жеке лицейінде болған оқиғаның видеосы әлеуметтік желіде тарап жатыр. Кадрлардан әйелдің еден жуып жүрген қызметкердің су толы шелегін теуіп жібергенін көруге болады. Бұл туралы Lada.kz басылымына сілтеме жасап Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әлеуметтік желіде тараған ақпаратқа сәйкес, видеодағы әйел мектеп директорының жұбайы деген мәлімет бар. Сондай-ақ болған оқиғаға байланысты полицияға арыз түскені де айтылып жатыр. Маңғыстау облысының білім басқармасы жағдайға қатысты түсініктеме беріп, оқиғаның мән-жайын анықтау үшін арнайы комиссия құрылғанын мәлімдеді.

Комиссия тексеріс барысында екі тараптың да түсініктемесін тыңдап, болған жағдайға құқықтық және ұйымдастырушылық тұрғыдан баға береді. Тексеру қорытындысы бойынша заң аясында тиісті шаралар қабылданатыны хабарланды. 

Ал Маңғыстау облысының полиция департаменті әзірге оқиғаға қатысты түсініктеме берген жоқ.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда өткен волейбол жарысында шымкенттік жаттықтырушының жасөспірім қызды басынан ұрып жібергенін жазған едік. Оқиға әлеуметтік желіде тараған видеодан кейін белгілі болды. Қазақстанның ұлттық волейбол федерациясы жаттықтырушы Хамит Мырзабековті екі жылға спорттан шеттетті. 

Құны 5,4 миллиард долларға бағаланған Higgsfield жасанды интеллект стартапының негізін қалаушылардың бірі Алекс Машрабов Қазақстан азаматтығын алды. Кәсіпкер жаңа төлқұжатын алған соң Қазақстанды ресми түрде өз үйі деп атай алатынын, мақтан тұтатынын мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

“Елімді ресми түрде өз үйім деп атап, Қазақстанның бір бөлігіне айналу – мен үшін үлкен мақтаныш”, – деді ол.

Алекс Машрабов бұған дейін Ресей азаматы болған. Әкесі Өзбекстаннан шыққан кәсіпкер мансабын АҚШ-тың технологиялық индустриясында қалыптастырған. Оның алғашқы стартапы AI Factory болды. 2019 жылы бұл компанияны Snapchat иесі Snap 166 миллион долларға сатып алды. Кейін Машрабов Snap компаниясында генеративті жасанды интеллект бағытын басқарды.

2023 жылы ол қазақстандық кәсіпкер Ерзат Дулатпен бірге Higgsfield компаниясын құрды. Стартап жасанды интеллект көмегімен видео мен сурет жасауға арналған құралдар әзірлейді. 2026 жылдың тамызында компания инвесторлардан 400 миллион доллар тартып, нарықтық бағасы 5,4 миллиард долларға жетті.

Forbes деректеріне сүйенсек, кәсіпкер Алекс Машрабовтың Higgsfield компаниясындағы үлесі 20%-дан асады, ал кей сарапшылар оны 25–30% деп бағалайды. Стартаптың құны 5,4 миллиард долларға жеткенін ескерсек, Машрабовқа тиесілі үлестің есептік құны шамамен 610–732 миллиард теңге.

Компанияда Ерзат Дулат техникалық директор қызметін атқарады. Ол стартаптың технологиялық бағытына, жасанды интеллект құралдарын әзірлеу мен жетілдіруге жауап береді. Ал Алекс Машрабов компанияның бас директоры ретінде өнімді халықаралық нарыққа шығаруға, пайдаланушылар мен инвесторлар тартуға басымдық береді.

Еске салсақ, Машрабов Қазақстан азаматтығын алған алғашқы технологиялық кәсіпкер емес. Бұған дейін inDrive негізін қалаушы Арсен Томский де Қазақстан паспортын алған еді. Ол Forbes Kazakhstan бай қазақстандық кәсіпкерлер рейтингінде 865 миллион доллар байлығымен 12-орында тұрған.

Айта кетейік, ,бұған дейін Қазақстандағы ең ірі коммерциялық нысандар кімге тиесілі екені белгілі болды. 

Таңғы 7:40-та оқушыны мектеп есігінен қарсы алу, формасын тексеру, сабаққа келмеген баланы іздеу, ата-анасына хабарласу, үлгерімін бақылау, тәртібін қадағалау, түрлі іс-шараға дайындау. Мұның бәрі – сынып жетекшісінің күнделікті жұмысының бір бөлігі ғана. Ал сабақ аяқталған соң мұғалімнің міндеті бітпейді. Оған түн ортасында да хабарласып, шұғыл ақпарат талап етуі мүмкін. Осындай жауапкершілігі мол жұмыс үшін педагогтерге шамамен 10 мың теңге қосымша ақы төленеді. Мұғалімдер төленетін ақы еңбегін ақтамайды деп есептейді.

Тіпті кейбірі сынып жетекшілігінен денсаулығы мен жеке өмірі зардап шеккенін айтады. Stan.kz тілшісі мұғалімдердің жанайқайын тыңдап, Оқу-ағарту министрлігінен жауап алды.

“Біз сынып жетекшілікке бөлек штат ашылғанын қалаймыз”

Сынып жетекшісінің жұмысы тек оқушылардың тәртібі мен үлгерімін бақылаудан тұрады деген түсінік қалыптасқан. Алайда педагогтердің айтуынша, іс жүзінде бұл міндеттердің ауқымы әлдеқайда кең. Мұғалім сабақ берумен қатар, жиырмадан астам оқушының мектептегі және одан тыс уақыттағы жағдайына да жауап беруге мәжбүр.

Stan.kz тілшісі Алматы қаласындағы орта мектептің мұғалімі Айғаныммен (есімі өзгертілген) сөйлесті. Оның сөзінше, сынып жетекшісінің жұмыс күні өз сабағынан да бұрын басталады.

"Таңғы сағат 7:40-та балаларды қабылдаймыз. Мектеп формасын тексереміз, кім келді, кім келмеді, келмесе себебі қандай – соның бәрін анықтаймыз. Осы жұмыстармен жүріп, кейде бірінші сабағымыз жайына қалып жатады. Бұрын сабаққа қатысуды тексеретін тәлімгерлер болатын. Қазір ондай қызметкерлер жоқ. Сондықтан таңертең өз сыныбымыздағы балалардың бәрін түгендеп, ортақ чатқа ақпарат жіберуіміз керек. Неге бұл жұмысты оқушылардың өздері немесе арнайы жауапты қызметкер атқармайды? Бүкіл уақытымыз осыған кетеді", – дейді ұстаз.

Мұғалімнің айтуынша, сынып жетекшілігі негізгі сабақ беру міндетіне қосылғанымен, уақыт жағынан жеке бір жұмысқа пара-пар. Пән мұғалімінің сабақтары түске дейін аяқталса да, сыныпқа қатысты шаруалар оны кешке дейін мектепте қалуға мәжбүр етеді.

"Ата-аналардың бәрімен байланыста болуымыз керек. Бірі жауап береді, бірі жұмыста жүреді, енді бірі мүлдем телефон көтермейді. Әрқайсысынан кері байланыс алғанша қанша уақытымыз кетеді. Бала сабаққа келмесе, өзіміз іздейміз. Тәртібіне де жауаптымыз. Сабақ үстінде екі оқушы ерегісіп қалса, өз сабағымызды тастап, солардың мәселесін шешуге кірісеміз. Шешілмесе, тәрбие бөліміне барамыз. Сөйтіп, өзіміздің негізгі жұмысымызға кедергі келтіріледі", – дейді ол.

Айғанымның сөзінше, сынып жетекшісіне баланың үлгерімі де жүктелген. Оқушының бағасы төмендесе, ата-анасымен сөйлесіп, қосымша сабаққа қатысуын ұйымдастыру, пән мұғалімімен мәселені талқылау да осы педагогтің міндетіне айналады.

"Қазір “Өнегелі 15 минут”, “Ата-анамен бірге кітап оқу” сияқты бастамалар бар. Оған ата-аналарды қатыстырамыз. Қалай түсіру керек, қандай талаптарды сақтау керек – бәрін түсіндіріп, ақылдасамыз. Бос уақытымызда ғылыми жоба дайындап, өзіміздің кәсіби дамуымызбен айналысайық десек, сынып жетекшіліктің жұмысы жібермейді. Бұған қоса, мектептегі концерт, байқау, мерекелік шаралар мен түрлі тәрбиелік бастамалар бар. Баланың киімін дайындау, өлең жаттату, би үйрету, ата-ана жұмыстарын ұйымдастыру – мұның бәрі мұғалімнің уақытын алады", – дейді ол.

Ұстаздың айтуынша, барлық мектепте мұғалімге пәндік сағат алу үшін сынып жетекшілігін де қабылдау шарты қойылады. Сондықтан бұл жұмысты өз еркімен таңдамаған педагогтер де аз емес.

"Көп мұғалім сынып жетекші болғысы келмейді. Бірақ “сағат аласыз ба, онда сынып алуыңыз керек” деген талап бар. Бұл бір мектепке ғана тән жағдай емес. Біз сынып жетекшілігіне бөлек штат ашылғанын қалаймыз. Өйткені бұл – өз алдына бір жұмыс. Оны пән мұғалімінің қосымша міндеті ретінде қарастыру дұрыс емес", – дейді Айғаным.

“Түнгі 12:30-да тапсырма береді, жексенбіде есеп алады”

Педагогтің айтуынша, ең қиыны – жұмыс уақытының нақты шекарасы жоқ. Сынып жетекшісі оқушылар мен ата-аналардан күндіз де, кешке де, тіпті түн ортасында да хабар алуы мүмкін.

"Баланың әр сабаққа қатысуын бақылауымыз керек. Үйіне қайтқанда аман-есен жетті ме, соны да анықтаймыз. Демалыс күндері де байланысқа шығамыз. Түрлі чаттан тапсырмалар келеді. Мысалы, оқушының ата-анасы қай жерде тіркелгенін анықтау керек деген сияқты. Кеше ғана осындай жағдай болды. Түнгі сағат 12:30-да тездетіп жауап беріңіздер деді. Түннің бір уағына дейін телефонда отыруға тура келді. Ата-аналардың жартысы ұйықтап қалған. Қоңырау шалуға да ыңғайсыз. Бірақ ақпаратты бәрібір жинау керек болды. Осы жағдайға байланысты көп мұғалім ертесінде сөгіс естіді", – дейді ұстаз.

Оның айтуынша, демалыс күндері де сынып жетекшілеріне тыныштық жоқ. Жексенбі сайын балаларға хабарласып, мектеп формасын, келесі аптадағы сабаққа қатысуын ескерту талап етіледі.

"Отбасымызбен уақыт өткізгіміз келеді. Бірақ демалыс күні сыныппен бір жерге барыңыздар, бірге видео түсіріңіздер деген тапсырмалар түседі. БЖБ мен ТЖБ-дан қалып қойған оқушыны да қайтадан сабаққа әкелу біздің мойнымызда. Пән мұғалімдері сол баланы тауып, тапсырмасын орындатуды сынып жетекшісінен талап етеді. Тіпті қайғылы жағдай болса да, баланың жиынтық бағалауды тапсыруын қадағалауға тура келеді. Қысқасы, сынып жетекшісі үнемі байланыста болуы керек", – дейді ол.

Мұғалімнің пікірінше, мұндай жұмыс тәртібі педагогтің денсаулығына да, отбасына да кері әсер етеді. Өйткені мұғалім жұмыстан шыққанымен, сынып жетекшісі ретіндегі жауапкершілігінен босамайды.

"Таңғы сағат 6-да ата-аналар чатқа жазатын жағдайлар бар. “Қызым мына оқушымен ерегесіп қалыпты” деп хабарласады. Оны да біз шешуіміз керек. Әр сыныпты бір-бірімен салыстырады. Баланың формасы дұрыс болмаса, ата-анасына ескерту жасаймыз. Бірақ әр отбасының жағдайы әртүрлі. Ата-ана баласына қажетті киімді алып бергенше, күн сайын сөз еститін – біз. Қазір мұғалімдердің көбі шаршаған, басқа салаға кеткісі келеді. Бізден робот болуды талап етіп жатқандай. Сынып жетекшілігіне төленетін 10 мың тг жұмысқа мүлде сәйкес келмейді. Қаншама жүйке, денсаулық кетіп жатыр. Сондықтан бұл жұмысқа жеке штат ашылып, кемінде 150-200 мың тг төленуі керек", – дейді Айғаным.

"Сынып жетекшіліктің кесірінен баламнан айырылдым": желідегі жанайқай

Мұғалімдердің бұл мәселеге қатысты наразылығы әлеуметтік желіде де өршіп тұр. Желі қолданушыларының бірі сынып жетекшілігіне байланысты жұмыстың шамадан тыс көптігінен жеке өміріне де уақыт қалмағанын жазған. Ол былтыр осы жүктеменің салдарынан түсік тастағанын айтады.

"Мұғалім мамандығын таңдағандар басқа салаға ұмтылып жатыр. Былтыр сынып жетекшіліктің кесірінен түсік тастап, баламнан айырылдым. Төлейтіні тиын-тебен, ал талап Америкадағыдай. Бәрі бастық. Жеке өмір тұрмақ, тамақ ішуге уақыт жоқ. Әртүрлі тәрбие көрген балаға 24/7 жауап беру – ең қиын іс. Құжаттары бөлек жыр", – деп жазды ол.

Тағы бір педагог сынып жетекшілігіне төленетін ақыны оқушы санына бөліп есептегенде, бір балаға күніне небәрі 20 теңгеден келетінін айтып, наразылық білдірген.

"Сынып жетекшілігі үшін 10 мың теңге төлейді. Ал менің сыныбымда 24 оқушы бар. Оны бөлсем, әр балаға 416 теңгеден келеді. 20 жұмыс күніне шаққанда, күніне 20 теңгеден ғана шығады. Қандай мамандық иесі осындай ақыға көнеді екен? Сенбі, жексенбіні айтпай-ақ қояйын", – деп жазды ол.

Ал енді бірі сынып жетекшілеріне жүктелетін міндеттердің шектен тыс көбейгеніне шағымданған. Оның айтуынша, оқушының мектеп формасы мен сыртқы келбетінен бастап, әлеуметтік картасы мен түрлі есеп-құжатына дейін мұғалім жауап береді.

"Қыркүйек басталғалы сынып жетекшілері бітпейтін құжаттарды толтырып жатыр. Әлі де толтыратын қағаздар бар. Енді тексеріс шықты деп, тағы құжат берді. Төлейтіні – небәрі 10 мың теңге, ұсталымдардан кейін 8 мың теңге аламыз. Сол ақша кеткен уақытымызды, жүйкемізді ақтамайды.

Сыныпты күтіп ал, формасын қара, телефонын жина, шашын өрмеген, кірпігіне тушь жағып келген, тарих оқымаған, үй тапсырмасын орындамаған – бәріне жауап береміз. Әлеуметтік картасын толтыр, сыныпта оқушы неге жоқ екенін анықта, ата-анаға түсіндір. Кітап оқитын ұлт жобасына тірке. Бітпейтін жұмыс. Билікте отырған азаматтар, сынып жетекшілікке бөлек штат ашыңыздаршы. 8 мың теңге мұндай ауқымды жұмыс үшін күлкілі ақша", – деп жазды желі қолданушысы.

Министрлік не дейді?

Мұғалімдердің шағымынан кейін Stan.kz тілшісі Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігіне ресми сауал жолдады.

Ведомство мәліметінше, бүгінде еліміздің білім беру жүйесінің барлық деңгейінде 600 мыңға жуық педагог еңбек етеді. Оның ішінде 420 мыңға жуық маман мектептерде, 104 мыңнан астамы мектепке дейінгі ұйымдарда, 42 мыңға жуығы техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында жұмыс істейді.

Министрлік сынып жетекшісінің қызметі арнайы нормативтік-құқықтық актілермен реттелетінін хабарлады. Атап айтқанда, 2016 жылғы 12 қаңтардағы №18 бұйрықпен бекітілген Сынып жетекшілігі туралы ережеге сәйкес, педагог ата-аналарды оқушылардың үлгерімі мен мінез-құлқы туралы хабардар етуге, ата-аналар комитетінің қызметін үйлестіруге құқылы. Сондай-ақ әр тоқсанда кемінде бір міндетті сыныптық ата-аналар жиналысын өткізуі керек.

Ал сынып жетекшісінің жұмыс жоспары аясында ата-аналармен жұмыс жүргізу 2020 жылғы 6 сәуірдегі №130 бұйрықпен бекітілген міндетті құжаттар тізбесімен реттеледі.

Сынып жетекшілігі үшін қосымша ақы төлеу тәртібі Үкіметтің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы №1193 қаулысында көрсетілген.

Оған сәйкес, 2020 жылғы 1 қыркүйектен бастап 1–4-сыныптардағы сынып жетекшілігі үшін базалық лауазымдық айлықақының 50 %-ы, ал 5–11-сыныптарда 60 %-ы мөлшерінде қосымша ақы қарастырылған.

Сонымен бірге министрлік педагогтердің жұмыс уақыты мен тынығу уақыты заңмен қорғалатынын еске салды. Еңбек кодексі мен "Педагог мәртебесі туралы" заңға сәйкес, жұмыс беруші белгіленген жұмыс уақыты режимін сақтауға міндетті. Мұғалімдерді кәсіптік міндеттеріне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға тыйым салынған.

Бұдан бөлек, заңда педагогтен білім беру саласындағы заңнамада көзделмеген есептілікті немесе ақпаратты талап етуге болмайтыны жазылған. Сондай-ақ бір құжатты қағаз және электронды форматта қатар жүргізуді міндеттеуге жол берілмейді. Бұл талаптарды бұзғаны үшін әкімшілік жауаптылық көзделген, – деп жауап берді ведомство.

Алайда лауазымдық айлықақының 50–60 %-ы көлемінде қосымша ақы төлеу белгіленсе, мұғалімдер айтып отырған 8–10 мың теңге қайдан шықты? Бұл пайыздық үстемеақының нақты ақшалай мөлшері қанша? Қандай есептеу тәртібі қолданылады? Бұл жағы әзірге жұмбақ күйінде қалып отыр. 

Қазақстан Израильге 200 мыңнан 500 мың тоннаға дейін азық-түлікке арналған бидай жеткізу мәселесін талқылауға дайын. Бұл туралы Иерусалимде өткен келіссөздер кезінде "Азық-түлік келісімшарт корпорациясы" басқарма төрағасының орынбасары Самат Тенбаев мәлімдеді. Алайда әзірге тараптар арасында нақты келісімшарт жасалған жоқ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, Қазақстан тарапы Израильге бидай жеткізу бойынша ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасу мүмкіндігін қарастыруға дайын. Ұсынылып отырған астық көлемінің жыл сайын жеткізілетіні немесе бірнеше жылға есептелгені әзірге нақтыланбаған.

Израиль жыл сайын шетелден 2 миллион тоннадан астам бидай сатып алады. Бұдан бөлек, ел арпа, жүгері және майлы дақылдарды да импорттайды. Осыған байланысты Қазақстан тарапы басқа ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу мүмкіндігін де қарастыруға дайын екенін жеткізді.

Бидайды Израильге қалай жеткізеді?

Келіссөздер барысында Самат Тенбаев Қазақстан мен Израиль арасындағы қашықтық астық тасымалдауды қиындатуы мүмкін екенін атап өтті. Осыған байланысты қазақстандық астықты жеткізудің бірнеше бағыты ұсынылған.

Бірінші бағыт бойынша астық Әзербайжан мен Грузия арқылы тасымалдануы мүмкін. Екінші нұсқа – Балтық теңізіндегі порттарды пайдалану.

Корпорация бұған дейін Ресей, Әзербайжан және Грузия арқылы Арменияға астықтың сынақ партиясын жөнелткен. Бұл бағыттың мүмкіндіктері де қарастырылып отыр.

Айта кетейік, "Азық-түлік келісімшарт корпорациясы" қазақстандық фермерлерден астық сатып алып, оны сақтаумен және экспорттаумен айналысады. 2024-2025 ауыл шаруашылығы маусымында компания Марокко, Алжир, Мысыр және Вьетнамға астық жеткізген.

Қазақстанда соңғы 15 жылдағы ірі астық өнімдерінің бірі жиналды

Самат Тенбаевтың айтуынша, 2026 жылғы мол өнім Қазақстанға астық экспортын арттыруға мүмкіндік береді. Әсіресе құрамында ақуызы мен глютені жоғары бидайды шетелге жеткізуге басымдық берілмек.

Биыл Қазақстанда 24,3 миллион тонна астық жиналған. Бұл – соңғы 15 жылдағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегінше, Қазақстан бүгінде ауыл шаруашылығы өнімдерін әлемнің 80-нен астам еліне экспорттайды.

2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айлары аралығында теміржол арқылы 8,4 миллион тонна астық шетелге жөнелтілген. Оның 5,5 миллион тоннасы Орталық Азия елдеріне, негізінен Өзбекстан мен Тәжікстанға жеткізілген.

Ал Ауғанстанға теміржол арқылы астық тасымалдау көлемі 2025 жылдың осы уақытымен салыстырғанда төрт еседен астам артқан.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алатын ірі нарықтардың бірі – Қытай. Бұл елге астық, мал азығы, өсімдік майы және майлы дақылдар экспортталады. 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстанның Қытайға ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу көлемі 1,1 миллиард долларға жеткен. Бұл былтырғы осы кезеңдегі көрсеткіштен екі есеге жуық көп.

Қазақстан Израильдің су үнемдеу технологияларына қызығушылық танытты

Келіссөздерде тараптар тек астық саудасын ғана емес, ауыл шаруашылығы саласындағы технологиялық ынтымақтастықты да талқылаған.

Қазақстан тарапы Израильдің фермерлерге суды үнемдеуге көмектесетін технологияларына қызығушылық білдірді. Атап айтқанда, суды үнемдеп суару жүйелері мен тазартылған сарқынды суды қайта пайдалану тәжірибесін енгізу мүмкіндігі қарастырылған.

Бұған дейін Қазақстан енді Қытайға шошқа етін экспорттайтыны туралы жазған едік. Хаттама бойынша тек мұздатылған және салқындатылған ет емес, сонымен қатар субөнімдер мен термиялық өңделген өнімдер де қамтылады. Құжатқа қол қою екіжақты сауда қатынастарын дамытудың жаңа белесін ашып, Қазақстанның шошқа шаруашылығы мен қайта өңдеу өнеркәсібін нығайтуға ықпал етпек.

Microsoft компаниясының негізін қалаушылардың бірі Билл Гейтс жасанды интеллект технологияларының дамуы адамзат үшін коронавирус пандемиясынан да ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін екенін айтты. Оның пікірінше, қаскөйлер жасанды интеллектіні биологиялық қару жасауға немесе маңызды цифрлық жүйелерге кибершабуыл ұйымдастыруға пайдалануы ықтимал. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Financial Times басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

Гейтс мұны Future of AI Summit жиынында мәлімдеді. Миллиардердің сөзінше, қазіргі жасанды интеллект модельдерінің мүмкіндігі орасан зор. Сондықтан оның адамзатқа тигізер пайдасын да, зиянын да бағаламауға болмайды. 

Гейтс жасанды интеллект арқылы жасалған биологиялық шабуыл Covid-19 пандемиясынан да қауіпті болуы мүмкін екенін ескертті.

Кәсіпкер жасанды интеллект саласының өзін-өзі реттеуіне сенбейді. Оның пікірінше, бірнеше ірі компанияның қатысуымен туындаған мәселені тек мемлекеттік деңгейде шешуге болады.

Алайда Гейтстің пайымдауынша, АҚШ әкімшілігінің белсенділік танытпауы жасанды интеллектіні халықаралық деңгейде реттеу жұмыстарын тежеп отыр.

Ол Ақ үй әкімшілігін жасанды интеллект модельдеріне арналған қауіпсіздік және бақылау тетіктерінің бірыңғай стандартын әзірлеуге шақырды. Сонымен қатар АҚШ киберқауіпсіздік саласындағы осал тұстарды жою жөніндегі халықаралық бастамаларға жетекшілік етуі керек деп санайды.

Билл Гейтс ықтимал індеттерді ерте анықтау үшін ауа, ағынды су және қан үлгілеріне тұрақты әрі ауқымды мониторинг жүргізуді де ұсынды. Оның пікірінше, мұндай жүйе жасанды интеллект көмегімен таралуы мүмкін инфекцияларды дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар Гейтс жасанды интеллектінің игілігін көруге бағытталған жұмыстарды да жеделдету қажет екенін айтты. Атап айтқанда, бұл технология дәрі-дәрмек әзірлеуге және ауруханалардағы кезекті қысқартуға көмектесе алады.

Бұған дейін не айтылды?

Айта кетейік, OpenAI компаниясы 2022 жылы ChatGPT көпшілікке ұсынылмай тұрып, Билл Гейтске чат-ботты сынақтан өткізуге мүмкіндік берген. Кәсіпкер биыл OpenAI мен Anthropic компаниялары жаңа жасанды интеллект модельдерін ұсынады деп күтеді. Сонымен қатар 2027 жылы екі ірі технологиялық жаңалық жарық көруі мүмкін екенін айтты.

Гейтс алдағы модельдердің адам бақылауынан шығып кету қаупі де өзекті мәселеге айналуы мүмкін екенін ескертті. Оның сөзінше, бұл қауіп тіпті жақын уақытта, жаңа нұсқалар пайда болған кезде-ақ туындауы ықтимал.

Бұған дейін, қыркүйек айында БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің отырысында Anthropic басшысы Дарио Амодеи, OpenAI басшысы Сэм Альтман және ғалым Йошуа Бенжио жасанды интеллектінің адамзатқа төндіретін қауіптері туралы ескерткен еді. Олар технологияны реттеу үшін халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге шақырды.

Алайда бұл ұстаным АҚШ президенті Дональд Трамптың көзқарасына сәйкес келмейді. Financial Times басылымының жазуынша, Трамп G20 аясында жасанды интеллектіні реттеуге арналған ортақ қағидалар әзірлеу бастамасын қолдамай, оны “жаһанданушылардың жоспары” деп атаған. Оның орнына АҚШ президенті технологиялық компаниялардың саланы өз бетінше реттеуіне басымдық беріп отыр.

Гейтс қыркүйекте жасанды интеллектінің миллиард адамның өміріне қауіп төндіретін апаттарға себеп болуы мүмкін екенін айтқан еді. Ол мұндай қатердің алдын алу үшін мемлекет міндетті түрде қауіпсіздік шараларын әзірлеуі керегін жеткізді.

Миллиардер тамыз айында жариялаған мақаласында жасанды интеллектінің еңбек нарығына әсері, кибершабуылдардың көбеюі және адамдардың виртуалды серіктерге тәуелділігі сияқты қауіптерге тоқталған. Сонымен қатар ол технологияның кесірінен жұмысынан айырылуы мүмкін адамдарды әлеуметтік қолдау үшін жасанды интеллект токендері мен боттарына салық салуды ұсынған.

Айта кетейік, бұған дейін ChatGPT қауіпті у мен биоқару жасауға қатысты сұрақтарға нұсқаулық бере бастағаны туралы жазған едік. 

OpenAI қызметкерлерінің айтуынша, кей жауаптар биологияны оқып жүрген орта мектеп оқушысы да түсіне алатындай қарапайым тілде жазылған. Жекелеген жауаптарды талдаған мамандар оларды “нақты қауіп деңгейінде” деп бағалаған.

Қостанайда “Тобыл” футбол клубының легионері Папе Альюн Ндиайеге шабуыл жасалды. Футболшының айтуынша, оқиға өзі жалдап тұрған пәтердің кіреберісінде болған. Сол күні ол еліне қайтуды жоспарлаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Франциялық, африкалық текті футболшы желідегі парақшасында жанжал кезінде қарсы тараптың қолында суық қару болғанын жазды. Оның жанына дер кезінде клуб қызметкері келіп, құтқарып қалған. 

“Жағдайым жақсы. Қарсы тараптың қолында суық қару болды. Десе де Дәуреннің дер кезінде көмек беруінің арқасында ешқандай жарақат алған жоқпын. Сонымен қатар жағдайды бақылауға алған Қостанай полициясына алғысымды білдіремін”, – деп жазды футболшы.

Қостанай полициясы оқиғаға қатысты түсініктеме берді.

Ведомство мәліметінше, көршілес пәтер тұрғындары арасында жанжал болған. Оқиға салдарынан ешкім зардап шекпеген. Жанжалдың басталуына себепкер болған адамға қатысты ұсақ бұзақылық дерегі бойынша әкімшілік іс қозғалып, материалдар сотқа жолданған.

“Тобыл” футбол клубы да оқиғаға қатысты ресми мәлімдеме жасады. Клубтың хабарлауынша, жанжал бейбіт жолмен толық реттелген. Тараптар ортақ мәмілеге келіп, бір-біріне ешқандай шағымы жоқ екенін жеткізген.

“Оқиғаның мән-жайы құқық қорғау органдарының бақылауында. Футболшы мен оның отбасы қауіпсіз жерде. Олардың өмірі мен денсаулығына ешқандай қауіп төніп тұрған жоқ. “Тобыл” футбол клубы өз ойыншысы мен оның отбасына қолдау білдіреді. БАҚ өкілдері мен көпшіліктен шындыққа жанаспайтын ақпарат таратпауды сұраймыз”, – делінген хабарламада. 

Айта кетейік, бұған дейін “Тобыл” Қазақстан Суперкубогінің төртінші мәрте жеңімпазы атанғаны туралы жазған едік. 

Әлеуметтік желіде банк депозиттерінен түсетін сыйақыға салық енгізілетіні туралы ақпарат тарады. Осыған байланысты Дезинформацияға қарсы күрес орталығы түсініктеме берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Интернетте билік депозиттерге 5%-дық салық енгізуді жоспарлап отырғаны туралы ақпарат пайда болды. Кейін бұл ақпараттың шындыққа жанаспайтыны белгілі болды. Ұлттық экономика министрлігі қауесетті жоққа шығарғанынан қарамастан, жалған ақпарат желіде таралуын тоқтатпады. Осыдан кейін дезинформацияға қарсы күрес орталығының мамандары да жалған мәліметті теріске шығаруға кірісті.

Орталық азаматтарды ақпарат тарату кезінде жауапкершілікпен қарауға шақырады. Әсіресе, негізсіз алаңдаушылық пен қоғамда шиеленіс тудыруы мүмкін әлеуметтік-экономикалық мәселелерге қатысты мәліметтерді жариялағанда мұқият болу қажет деп ескертті орталық өкілдері. 

Бұған дейін мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа Жолдауында ірі байлық иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды ұсынған еді.

Президент заңды жолмен жиналған активтерді шектеу туралы сөз болып отырмағанын атап өтті. Оның айтуынша, әр азамат елдің дамуына мүмкіндігіне сай әділ үлес қосуы керек. Енді Үкімет пен Құрылтай осы мәселені зерделеп, тиісті ұсыныстар әзірлейді.

Ақсу қаласында ішінің қатты ауырғанына шағымданып, ауруханаға екі рет барған 63 жастағы ер адам көз жұмды. Туыстары оның дер кезінде ауруханаға жатқызылмағанын және қажетті тексерулерден өтпегенін айтып шағымданды. Бұл туралы Stan.kz ақпрат агенттігі Hola News басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

63 жастағы Валерий Березкин ішінің қатты ауырғанына шағымданып, Ақсу қаласындағы ауруханаға екі рет барған. Алайда оны ауруханаға жатқызудың орнына клизма жасап, түрлі тексерулер тағайындаған. Екінші рет барған кезде ер адамның жағдайы күрт нашарлап, бірнеше сағаттан кейін көз жүмған. Марқұмның туыстары оған уақытылы медициналық көмек көрсетілгенде, қайғылы жағдайдың алдын алуға болар еді деп есептейді.

2025 жылғы 30 маусымда Валерийдің жұбайы Надежда Березкина оны аурухананың қабылдау бөліміне жеткізген. Әйелінің айтуынша, күйеуінің ішінің жоғарғы тұсы үш-төрт күн бойы қатты ауырып, тамақ іше алмай, дәретке де шыға алмаған.

Кезекші хирург Тұрар Жансейітов ер адамға қан талдауын тапсырып, ауырсынуды басатын дәрі егіп, клизма жасауды ұсынған. Алайда процедурадан кейін Березкиннің жағдайы одан әрі нашарлаған. Ауырсынуы күшейгеніне қарамастан, дәрігер оны үйіне жіберген.

Келесі күні Валерийдің жағдайы одан әрі нашарлаған. Сағат 14:00 шамасында ауырсынуы күшейіп, туыстары 15:10-да жедел жәрдем шақырған. Алайда отбасының сөзінше, фельдшер ауырсынуды басатын дәрі көмектеспегеніне қарамастан, науқасты ауруханаға жатқызуға негіз көрмеген.

Содан кейін туыстары ер адамды қайтадан ауруханаға жеткізуді талап еткен.

Қабылдау бөлімінде одан қайтадан талдау алынып, рентген жасалған. Отбасы тексеру нәтижесін күтіп отырғанда, Валерийді бірде ыстық, бірде суық тер басқан. Дәрігерлер оны қарап, алдын ала "жедел ішек өтімсіздігі болуы мүмкін, кахексия" деген диагноз қойған.

Оның айтуынша, осыдан кейін әкесін тағы да клизма жасауға жіберген. Алайда бірден ауруханаға жатқызбаған.

Сағат 17:45–17:50 шамасында Валерий ауруханаға жату үшін кезек күтіп отырған кезде жағдайы күрт нашарлаған.

Қызының сөзінше, ер адам осы уақытқа дейін ауырсынудан бүктетіліп отырған. Кенет орнынан тұрып, көзі аударылып, денесі құрыса бастаған.

Кешке қарай туыстары науқастың жағдайы туралы хабар күтеді. Сағат 21:10 шамасында оларға Валерийдің көз жұмғаны хабарланған.

Марқұмға жасалған сот-медициналық сараптама нәтижесінде оның ұйқы безінде  киста болғаны анықталған. Ауру қан құйылу, көп мөлшерде қан жоғалту және геморрагиялық шокпен асқынып, соңы бірнеше ағзаның қызметі бұзылуына әкелген.

Осылайша, науқас өмірден өткен кезде қойылған "жедел ішек өтімсіздігі" диагнозы өлімнің нақты себебі болмаған. Ер адам ұйқы безі ауруының ауыр асқынуынан көз жұмған. Алайда бұл дерт оның көзі тірісінде анықталмаған.

Валерий көз жұмғаннан кейін медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің департаменті тәуелсіз хирург-дәрігерді қатыстыра отырып, Ақсу қалалық ауруханасында жоспардан тыс тексеру жүргізген.

Тексеру барысында науқастың ауруханаға екі рет жүгінген кезінде де заңбұзушылықтар анықталған.

Тексеру материалдары Павлодар облысының полиция департаментіне жолданған. Аталған факті бойынша Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 317-бабының 3-бөлігімен, яғни “медицина қызметкерлерінің кәсіби міндеттерін тиісінше орындамауы салдарынан абайсызда адам өліміне әкеп соғу” дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалған.

Марқұмның отбасы Ақсу қалалық ауруханасына қарсы моральдық зиянды өтеу туралы талап арыз берген. Жұбайы мен қызы әрқайсысына 20 миллион теңгеден, жалпы 40 миллион теңге өтемақы өндіруді талап етіп отыр.

Талап арызда отбасы сотқа жүгінуіне жақын адамынан айырылу ғана емес, оған медициналық көмек көрсету кезіндегі жағдайлар да себеп болғанын көрсеткен. Туыстарының пікірінше, диагноздың уақытылы қойылмауы мен қажетті тексерулердің толық жүргізілмеуі Валерийді тиісті ем алу мүмкіндігінен айырған.

Осылайша, талапкерлер өндіруді сұрап отырған моральдық зиян өтемақысының жалпы сомасы 40 миллион теңгені құрайды. Отбасының айтуынша, бұл қаражат материалдық пайда табу үшін емес, жақынынан айырылу салдарынан шеккен қайғы-қасіреті мен жан күйзелісінің өтемі ретінде талап етіліп отыр.

Еске салсақ, Ақтөбеде тіс дәрігеріне жазылған 37 жастағы әйел дәрігердің қателігінен бірнеше тісінен айырылып, жүйкесі зақымданған. Науқас тіпті ана болу мүмкіндігінен де айырылуы мүмкін.

Ақтөбе облысы бойынша Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитеті департаменті бөлімінің басшысы Нұрлыгүл Бисенованың айтуынша, науқасқа стоматологиялық көмекті орта медициналық білімі бар маман, яғни тіс дәрігері көрсеткен. Ал стандартқа сәйкес, медициналық көмектің екінші деңгейінде мұндай қызметті жоғары медициналық білімі бар маман көрсетуі тиіс.

Астана тұрғыны TikTok әлеуметтік желісіндегі тікелей эфир кезінде балағат сөздер айтқаны үшін ірі көлемде айыппұл арқалады. Сот әйелдің әрекетін ұсақ бұзақылық деп таныды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Астананың мамандандырылған ауданаралық әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі сотында қала тұрғынына қатысты іс қаралды.

Сот мәліметінше, әйел TikTok-та тікелей эфир жүргізу кезінде былапыт сөздер айтып, әлеуметтік желі қолданушылары мен айналасындағыларға құрметсіздік танытқан. Осылайша, ол қоғамдық тәртіп пен жалпыға ортақ мінез-құлық нормаларын бұзған.

Сот отырысында азаматша кінәсін мойындап, бұған дейін әкімшілік жауапкершілікке тартылмағанын айтқан. Сондай-ақ тағайындалған айыппұлды төлеуге дайын екенін жеткізген.

Айта кетейік, сот қаулысы әзірге заңды күшіне енген жоқ.

Еске салсақ, осыған дейін Талдықорғанда TikTok-тағы тікелей эфирде балағат сөз айтқан 18 жастағы қыз айыппұл арқалағанын жазғанбыз. Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, полиция қызметкерлері әлеуметтік желілерге мониторинг жүргізу барысында құқықбұзушылықты анықтаған. Ол тікелей эфир кезінде әдепсіз сөздер айтып, айналасындағыларға құрметсіздік көрсеткен.

Шымкент қаласындағы "Жұлдыз" индустриалды аймағында орналасқан өнеркәсіптік кәсіпорындарға қызмет көрсетуге арналған тұйықталған теміржол желісінің құрылысы аяқталды. Қала әкімі Ғабит Сыздықбеков атқарылған жұмыстың нәтижесімен танысты.

Теміржолдың жалпы ұзындығы 6,4 шақырымды құрайды. Сонымен қатар мұнда теміржол төсемін салумен қатар, асфальт жабыны толық қалпына келтірілді.

Еске сала кетейік, Қазақстан халқына Жолдауында мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев көлік-логистика инфрақұрылымын дамытудың, теміржол желісін кеңейтудің және жүк тасымалының тиімділігін арттырудың маңыздылығын атап өткен болатын.

"Жұлдыз" индустриалды аймағында теміржол желісінің салынуы осы міндеттерге сәйкес келеді және қаладағы өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуында аса маңызды.

Жаңа инфрақұрылым шикізат пен материалдарды жеткізуді, дайын өнімді жөнелтуді жеңілдетіп, индустриалды аймақтың логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Теміржол өндірістік алаңның әлеуетті инвесторлар үшін тартымдылығын арттырып, жаңа өндіріс орындарын орналастыруға және қаланың өнеркәсіптік мүмкіндігін дамытуға қосымша жағдай жасайды.

Бұл теміржол желісі индустриалды аймақтағы кәсіпорындардың күнделікті жұмысын жүйелеуге мүмкіндік береді. Жүк тасымалының бір бөлігі теміржол арқылы жүзеге асқан жағдайда, өндіріс орындары қажетті шикізат пен материалдарды жеткізу және дайын өнімді жөнелту жұмыстарын осы инфрақұрылым арқылы ұйымдастыра алады.

Осылайша, жаңа желі кәсіпорындардың көлік қызметтерін пайдалану мүмкіндігін кеңейтіп, өндірістік үдерістердің үздіксіз жүруіне қолайлы жағдай қалыптастырады. Индустриалды аймақтың көлік қолжетімділігін жақсарту оның өндірістік әлеуетін толық пайдалануға да ықпал етеді.

Астанаға Өзбекстан мен Тәжікстан президенттері ұшып келді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қазақстанға ресми сапармен келген Тәжікстан президенті Эмомали Рахмонды мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елорда әуежайынан қарсы алды.

Сонымен қатар Астанаға Ақаба процесінің саммитіне қатысу үшін Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев та ұшып келді.

 Айта кетейік, 6 қараша күні Астанада Ақаба процесі саммиті өтеді. Ақаба процесі – 2015 жылы Иордания королі ІІ Абдалла бастамашы болған халықаралық бастама. Оның басты мақсаты – терроризмге, экстремизмге және трансұлттық қылмысқа қарсы күресте мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайту.

Еске салсақ, бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейнді әуежайдан күтіп алғаны туралы жазған едік. Артынша Тоқаев Иордания Королі II Абдалланы Al-Farabi орденімен марапаттады. Өз кезегінде Король II Абдалла Қасым-Жомарт Тоқаевты Иордан Хашимит Корольдігінің жоғары мемлекеттік наградасы – al-Hussain ibn Ali орденімен марапаттады.

Шымкентте әлеуметтік желіде Аско лақап атымен танымал блогер Асхат Балқыбаев пен оның екі сыбайласына қатысты сот үкімі шықты. Сот оларды кәсіпкерлер мен шенеуніктерді бопсалап, ақша талап еткені үшін кінәлі деп таныды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тергеу нұсқасы бойынша, әлеуметтік желіде 150 мыңға жуық оқырманы бар блогер сыбайластарымен бірге түрлі құқықбұзушылықтарды әшкерелейтін бейнероликтер түсірген. Алайда олар бұл видеоларды жариялаудың орнына, кейіпкерлерінен ақша талап еткен.

Іс материалдарына сәйкес, Асхат Балқыбаев Ахмадали Сейдахметов және Әлихан Серікпен алдын ала сөз байласып, кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің ар-намысына нұқсан келтіруі мүмкін видеолар түсірген. Кейін олар видеоларды жариялаймыз деп қорқытып, таратпау үшін ақша талап еткен. Үшеуіне “алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобымен бопсалау және алаяқтық жасау” айыптары тағылған.

Шымкент қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық соты үш айыпталушыны да кінәлі деп танып, әрқайсысын 4 жыл 6 айға бас бостандығынан айырды. Әзірге сот үкімі заңды күшіне енген жоқ.

Айта кетейік, Асхат Балқыбаев бұған дейін де құқық қорғау органдарының назарына іліккен. Әлеуметтік желіде өзін құқықбұзушылықпен күресуші ретінде көрсеткен блогердің өзі әкімшілік жауапкершілікке тартылған.

Атап айтқанда, ол Түркістан облысы прокуратурасының ғимаратында болған кезінде қораптан прокурордың бас киімін алып киіп, "енді бұл менің фуражкам" деп мәлімдеген. Осы әрекеті үшін оған ұсақ бұзақылық жасады деген айып тағылған.

Алайда блогер екі рет полицияның шақыртуына келмеген. Кейін ол Шымкентте ұсталып, сот 10 тәулікке әкімшілік қамаққа алу туралы шешім шығарған.

Еске салсақ, биыл шілде айында Шымкентте жол ережесін бұзған жүргізушінің ісін "шешіп беремін" деп ақша талап етті деген күдікпен блогер Асхат Балқыбаев (Аско) пен оның серіктестері ұсталғаны туралы жазған едік. 

Белгілі әнші әрі актриса Айгүл Иманбаева өзіне жасалған сиқырдан қалай емделіп жүргенін айтып берді. Өнер иесінің сөзінше, кейінгі бір жылда басынан талай қиындық өтіп, үйін сатып, 100 миллион теңгеге жуық қарызға батқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әнші әлеуметтік желідегі парақшасында өміріндегі ауыр кезеңді еске алып, сиқыр мен дуа тақырыбына біржола нүкте қоюды шешкенін айтты.

“Үйді де саттым, 100 миллион теңгелеп қарызға да баттым. Тентіреп кете жаздадым. Осылай абыроймен жүрген күннің өзінде тығырыққа бір-ақ тірелдім”, – деді Айгүл Иманбаева.

Өнер иесінің айтуынша, ол бір жылдан бері ем қабылдап, қалыпты өміріне оралуға тырысып жүр. Қазір жағдайы бұрынғыдан жақсарғанымен, қиындықтар толық артта қалмағанын жасырмады.

“Бір жыл болды алысып келе жатқаныма, әлі де алысып жатырмын. Бірақ былтырғыдай емес, шүкір. Не таппадық? Қуыршақ та, сурет те, жіп те, қан, топырақ – бәрі табылды. Бұрын мұндайға қарқылдап күлетін едім. XXI ғасырда ондай нәрсе жоқ деп ойлайтынмын. Көздерің ашық па, қай ғасырда өмір сүріп жатырсыңдар деп айтатындардың қатарында едім. Асқақ, артық сөйлеген екенмін”, – деді әнші.

Айгүл Иманбаеваның сөзінше, өзінің дәмханасы мен мектебінен, сондай-ақ жиі болатын басқа да орындардан сиқыр жасауға пайдаланылған заттар табылған.

Әнші ем іздеп барған адамдардың өзіне сиқырдың адам өміріне қалай әсер ететінін түсіндіргенін жеткізді.

“Маған мұның бес кезеңнен тұратынын айтты. Біріншіден, адамның ештеңеге зауқы соқпайды. Екіншіден, ақшадан қағылады. Үшіншіден, жанжал көбейеді. Төртіншіден, адамның бойынан жағымсыз иіс шыға бастайды. Ал соңғы кезеңде адам өзіне қол жұмсау туралы ойлай бастайды екен”, – деді актриса.

Айгүл Иманбаева өзіне кімнің сиқыр жасағанын білетінін де мәлімдеді. Алайда ол адамның есімін жарияламады.

Өнер иесі басынан өткен жағдайларға қарамастан, ешкімге кек сақтамайтынын жеткізді.

“Ең бастысы, өз бойыңды, ойыңды таза ұстап, жақсы ниетте болу. Мұны жасаған адаммен алыспаңыз. Жаратқан сізді жақсы көргендіктен осындай сынақ жібереді. Мен мұны осылай қабылдадым. Еш ренішім жоқ, оны істеген адамды кешірдім, жібердім. Бірақ мұны кім жасағанын білемін”, – деді әнші.

Ол бұл жағдайды өміріндегі үлкен сынақ ретінде қабылдағанын айтып, келер уақытта сиқыр мен дуа туралы әңгімеге қайта оралғысы келмейтінін мәлімдеді.

Публикация от 𝐀𝐈𝐆𝐔𝐋 𝐈𝐌𝐀𝐍𝐁𝐀𝐘𝐄𝐕𝐀 | Заслуженный деятель РК (@aigul_imanbayeva)

Еске салайық, биыл мамырда Айгүл Иманбаева журналист Аман Тасығанға берген сұхбатында өзіне және ұлына қатысты күмәнді заттар табылғанын айтқан еді.

Әншінің сөзінше, алғашқы заттар өзіне тиесілі дәмхананың әйелдер дәретханасындағы жабық қуыстан шыққан. Қызметкерлердің бірі ол жерден қағазға оралған суреттерді тауып алған.

“Ашып қарасақ, менің және ұлымның суреті тұр. Жүрек, асқазан, қуық тұсына ине қадалған. Артында доллардың суреті бар. Кейін айнаның артынан, кәріз құбырының маңынан да іздедік. Барлығы 300-ге жуық сурет, ине, түйреуіш, топырақ, қан мен шаш таптық”, – деген еді өнер иесі.

Сол сұхбатында Айгүл Иманбаева кәсібі тоқырап, қаржылық қиындықтарға тап болғанын, тіпті өмірден түңілген кездері болғанын жасырмады. Кейін әнші Шымкентте тұратын, Ауғанстаннан көшіп келген дін қызметкеріне барып, дем салдырғанын да айтты.

Таиландта Интерпол желісі бойынша халықаралық іздеуде жүрген 24 жастағы Қазақстан азаматы ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ер адам Қазақстанда алаяқтық жасады және ақша жылыстатты деген күдікке ілінген. Тергеу мәліметінше, мемлекетке келтірілген шығын 560 миллион теңгеден асады.

Таиландтық БАҚ мәліметінше, қазақстандық 3 қарашада Пхукет аралындағы Патонг ауданында орналасқан жатақханалардың бірінде ұсталған.

Полиция қызметкерлері ер адамның тұратын жерін анықтап, көрсетілген мекенжайға барған. Жатақхана қызметкері оларды күдіктінің бөлмесіне бастап апарған. Есік ашылған кезде қазақстандық жасырынуға тырысқанымен, полицейлер оны қолға түсірген.

Тергеу нұсқасы бойынша, ер адам сыбайластарымен бірге жалған құжаттар жасап, 20-дан астам жалған компания құрған. Олар осы компаниялар арқылы ақшаны қолма-қол ақшаға айналдырып, салық төлеуден жалтарған деген күдікке ілінді.

БАҚ мәліметінше, мемлекетке келтірілген шығын көлемі 560,8 миллион теңгеге бағаланған. Осыған байланысты қазақстандық Интерпол желісі бойынша халықаралық іздеуге жарияланған.

Ұсталғаннан кейін полицейлер ер адамның Таиландқа 2026 жылғы 4 наурызда келгенін анықтаған. Оның елде болуға берілген рұқсаты 2 мамырға дейін жарамды болған. Алайда ол елден кетпей, елде болу мерзімін 185 күннен астам уақытқа асырып жіберген.

Полиция оған көші-қон ережелерін бұзды деген айып тағып, тергеу органдарына тапсырған.

Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі де жағдайға қатысты түсініктеме берді. Министрлік мәліметінше, қазақстандық ер адам бас прокуратураның сұрауы негізінде ұсталған.

Әзірге қазақстандықтың елге нақты қашан экстрадицияланатыны белгісіз.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтардың 100 миллиард теңгесін иемденген онлайн-казино иелеріне халықаралық іздеу жарияланғаны туралы жазған едік. 

Белгілі әзілкеш Тұрсынбек Қабатовтың екінші әйелі Айман Талғатқызы кәсіпкерлікке бет бұрып, әйелдерге арналған киім шығара бастады. Ол жеке тігін өндірісін қолға алып, өз өнімдерін әлеуметтік желі арқылы сатпақ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Айман Талғатқызы Instagram желісіндегі парақшасында TADDS деп аталатын жеке брендінің киім үлгілерін көпшілік назарына ұсынды. Кәсіпкер әйелдерге арналған сәнді екілік костюмдер тігіп, олардың сапасына ерекше мән беретінін жеткізген.

Оның айтуынша, киімдер күнделікті өмірде де, түрлі басқосуларда да киюге ыңғайлы етіп әзірленген. Бір түсті матадан тігілген костюмдердің бірнеше түсі бар. Ал кейбір үлгілерінің жеңі қауырсынмен безендірілген.

Сәндік бұйым сегіз қабат қауырсыннан жасалған. Оны қалаған жағдайда шешіп тастауға да болады.

“Тазалықпен, махаббатпен, ұқыптылықпен, сапамен арнайы тігілген екілік”, – деп жазды Айман Талғатқызы.

Бір қызығы, кәсіпкер киімдерін таныстыру үшін арнайы модельдердің көмегіне жүгінбеген. Ол өзі тіккен костюмдерді киіп, түрлі үлгілерін оқырмандарына көрсетіп жүр.

Айман Талғатқызы жазбасында өнімдерінің жоғары сапалы екенін айтып, олардың сыртқы көрінісімен қатар, ыңғайлылығына да назар аударды.

Публикация от Айман Талғатқызы (@t_a_d_d_s_)

Еске салайық, былтыр қарашада продюсер Мөлдір Мұқанова әзілкеш Тұрсынбек Қабатовпен заңды түрде ажырасып кеткенін мәлімдеді. Артынша әзілкештің екінші әйелі ретінде Айман есімді келіншек таныла бастады. Ол әлеуметтік желідегі парақшасына видео жүктеп, қызу талқыға түсті. 

Мемлекет басшысы Иордания Королі II Абдалланы Al-Farabi орденімен марапаттады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қасым-Жомарт Тоқаев Король II Абдалланың елімізге сапарын Қазақстан мен Иорданияның стратегиялық серіктестігі тереңдей түскенінің айқын көрінісі деп атады.

Президенттің айтуынша, жоғары деңгейдегі қарқынды ықпалдастық ортақ басымдықтарды және екіжақты ынтымақтастықтың күн тәртібін ілгерілетуге қолайлы жағдай туғызады.

Қасым-Жомарт Тоқаев Корольдің дәйекті қолдауының арқасында екіжақты ынтымақтастық қазірдің өзінде айтарлықтай нәтижелерге ұласқанына назар аударды.

Мемлекет басшысы Король II Абдалланы Қазақстанның жақын досы санайтынын айтты.

Өз кезегінде Король II Абдалла Президент Қасым-Жомарт Тоқаевты Иордан Хашимит Корольдігінің жоғары мемлекеттік наградасы – al-Hussain ibn Ali орденімен марапаттады. 

Айта кетейік, Аl-Hussain ibn Ali орденін 1949 жылы Иордания Королі I Абдалла бен әл-Хусейн әкесі – Мекке шарифі Хусейн бен Әлидің (1853–1931 жж) құрметіне тағайындаған. Ол Хашимиттер әулетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі болған.

Орденді табыстау Иордания Королі тарапынан көрсетілген айрықша құрметтің белгісі әрі жоғары деңгейдегі саяси сенімнің айғағы саналады.

Еске салсақ, бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейнді әуежайдан күтіп алғаны туралы жазған едік. 

Жақында шаңырақ көтерген танымал актерлер Олжас Абай мен Дариға Бадықова үйлену тойынан кейін алғаш рет сұхбат берді. Жас жұбайлар тойдың қалай өткенін айтып, өздеріне қомақты қаржы сыйлаған адамның есімін атады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Өнерлі жұп тележүргізуші Динара Сәтжанға берген сұхбатында отбасылық өміріндегі қуанышты сәттерін бөлісті. Әңгіме барысында журналист тойға келген қонақтардың арасынан кім ерекше сый жасағанын сұрады.

Олжас Абайдың айтуынша, оларға ең қомақты сыйлықтардың бірін Kinopark компаниясының басшысы Алмас Малдыбаев тарту еткен. Ол жас жұбайларға 5 миллион теңге берген.

“Айта берейін бе? Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын дейді. Әулетімізде жақсы жаңалық болды, көріп жатырсыздар. Бұл – алғашқы сұхбатымыз, толқып отырмыз. Той жақсы өтті. Халық тілектерін айтып, ризашылықтарын білдірді”, – деді актер.

Сондай-ақ Олжас Абай Алмас Малдыбаевтың өздерінің кино саласындағы шығармашылық жолына қолдау көрсетіп жүргенін атап өтіп, оған көпшілік алдында алғыс білдірді.

“Ең күшті сыйлықты өзіміздің ағамыз, кино әлемінде алға жылжуымызға әсер еткен Kinopark-тың басшысы Алмас Малдыбаев жасады. Ол 5 миллион теңге қаражат берді. Осы сәтті пайдалана отырып, Алмас мырзаға ризашылығымды, інілік құрметімді білдіргім келеді”, – деді Олжас Абай.

Публикация от Динара Сатжан (@dinarasatzhan)

Жас жұбайлардың сұхбаты әлеуметтік желіде қызу талқыланып, оқырмандар оларға ізгі тілектерін арнады.

“Бақытты болыңыздар!”, “Күлкінің өзі кино”, “Қонақтары да керемет екен”, “Шаңырақтарыңыз шаттыққа толсын”, – деп жазды желі қолданушылары.

Еске салайық, биыл 9 қазанда актер Олжас Абай әріптесі Дариға Бадықоваға сырға салды. 12 қазанда жұлдызды жұп Алматы төрінде дүркіретіп той жасады. 

Жамбыл облысында үстіне ғимараттың шатыры құлап, І топ мүгедегі атанған әйелге "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" ай сайын өтемақы төлейтін болды. Сот шешімі бойынша, компаниялар жәбірленушіге зейнет жасына жеткенге дейін ай сайын 177 мың теңгеден аударуға міндетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Жамбыл облыстық сотының мәліметінше, оқиға 2023 жылдың мамырында Жамбыл ауданының Аса ауылында болған. Қатты желдің салдарынан "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" акционерлік қоғамдарына ортақ меншіктегі ғимараттың шатыры ұшып, көшеде өтіп бара жатқан әйелдің үстіне құлаған. Салдарынан ол ауыр жарақат алып, І топ мүгедегі атанған. Әйелдің еңбекке қабілеттілігінен айырылу деңгейі 90%-ды құраған.

2024 жылдың қазанында Жамбыл аудандық соты жәбірленушінің пайдасына "Қазпоштадан" 10 миллион теңге моральдық өтемақы және материалдық шығын өндіріп алу туралы шешім шығарған. Кейін облыстық сот материалдық шығын көлемін 4,3 миллион теңгеге өзгерткен.

Осыдан кейін әйел сотқа қайта жүгініп, ем-домға, дәрі-дәрмекке, жол жүруге және оңалту шараларына жұмсалған шығындарды өтеуді, сондай-ақ оқиғаға дейін алып жүрген жалақысын өндіруді талап еткен.

Белгілі болғандай, зардап шеккен әйел оқиғаға дейін әлеуметтік қызметкер болып жұмыс істеп, айына 189 мың мен 218 мың теңге аралығында жалақы алған.

Сот оның еңбекке қабілеттілігінен 90% айырылғанын ескере отырып, ай сайынғы жоғалтқан табысын 177 мың теңге деп белгіледі. Енді "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" әйелге осы соманы зейнет жасына жеткенге дейін төлеп отыруға міндетті.

Сонымен қатар екі компаниядан бірлескен жауапкершілік тәртібімен емделуге жұмсалған шығындар мен мемлекеттік бажды өтеу үшін қосымша 1,4 миллион теңгеден астам қаражат өндірілді.

Жауапкерлер сот шешіміне апелляциялық шағым түсіргенімен, Жамбыл облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы бірінші сатыдағы соттың шешімін өзгеріссіз қалдырды.

Сот актілері заңды күшіне енді.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандық ашық құдыққа түсіп кеткені үшін әкімдіктен 600 мың теңгеге жуық өтемақы өндіріп алғаны туралы жазған едік. 

Танымал әнші Балжан Бидаш бұрынғы күйеуі, актер Жахан Отарғалиевтің өзіне қатысты айтқан сөзіне пікір білдірді. Өнер иесі экс-жұбайының талабын өзін дамытуға берілген мотивация ретінде қабылдағанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бұған дейін Жахан Отарғалиев сұхбаттарының бірінде бұрынғы жары Балжан Бидашқа “Қазақстанда теңдесі жоқ әнші екенін дәлелдеуі керегін” айтқан.

Актердің осы сөзі әлеуметтік желіде қайта тарағаннан кейін әнші Instagram парақшасында Stories жариялап, өз ұстанымын білдірді.

Балжан Бидаш ешкімге ештеңе дәлелдеуге міндетті емес екенін, алайда өзіне айтылған сөздерді дамуға түрткі ретінде пайдалануға болатынын жеткізді.

“Ешкімге ештеңені дәлелдеудің қажеті жоқ дейді ғой. Бірақ оны мотивация ретінде қабылдаған да дұрыс. Сол арқылы өзіңді дамытасың. Алайда бұл беріліп, бар энергияңды сол адамдарға жұмсау керек деген сөз емес”, – деп жазды әнші.

Өнер иесі бұл жазбаны тек бұрынғы күйеуіне жауап беру үшін емес, оқырмандарына ой салу мақсатында жариялағанын атап өтті.

“Бұл стористі оқырмандарыма мотивация болсын деп салдым. Өзіңе сенімді болсаң, артқа қарамай, тек алға ұмтылып, өз жұмысыңды істейсің. Сондай-ақ олар туралы әңгіме қозғауға да ниетің болмауы керек. Өз күшіңді өзіңе сақта!” – деді Балжан Бидаш.

Еске салайық, әнші Балжан Бидаш пен актер Жахан Отарғалиев 2020 жылдың соңында шаңырақ көтерген. Алайда пандемияға байланысты үлкен тойларын кейінге қалдырды.

Ал 2023 жылғы қыркүйекте өнерлі жұп ажырасқанын ресми түрде мәлімдеді. Кейін Балжан Бидаш сұхбаттарының бірінде ажырасу туралы шешімді өзі қабылдағанын айтып, бұған мінездері мен өмірлік құндылықтарының сәйкес келмеуі себеп болғанын жеткізді. Ал 2025 жылғы қаңтарда Жахан Отарғалиев үшінші рет шаңырақ көтерді. 

Қазақстанда төртінші ұялы байланыс операторын іске қосу мәселесі қайта талқыланып жатыр. Алайда нарықтағы ойыншылар санының артуы тарифтердің арзандауына және интернет сапасының жақсаруына кепілдік бермейді. Finprom дерегіне сенген талдауда жаңа оператордың нарыққа келуі инфрақұрылымға, инвестицияға және абоненттерге қалай әсер етуі мүмкін екені қарастырылған. Мұның мобильді интернет жылдамдығына, елді мекендердің байланыспен қамтылуына және 5G желісін енгізу қарқынына қалай әсер етуі мүмкін екенін бірге талдап көрейік.

Не болды?

Қазақстанның ұялы байланыс нарығына төртінші оператор қосу мәселесі бірнеше жылдан бері талқыланып келеді. Мұндай бастаманы қолдайтындар жаңа компания нарықтағы бәсекені күшейтіп, тарифтерді арзандатуға және байланыс сапасын жақсартуға мүмкіндік береді деп есептейді.

Алайда әлемдік тәжірибе осындай өзгерістің әрдайым оң нәтиже бермейтінін көрсетеді. Қазақстан – аумағы кең, халқы сирек қоныстанған ел (халық тығыздығы небәрі 7,8%). Тұрғындардың басым бөлігі ірі қалалар мен олардың маңында шоғырланған. Осы жағдайда тағы бір оператордың пайда болуы байланыстың сапасын жақсарта қоймайды. Керісінше, қолданыстағы жиіліктер бірнеше оператор арасында бөлініп, әр желінің өткізу мүмкіндігі төмендеуі мүмкін. Соның салдарынан интернет жылдамдығы да баяулауы ықтимал.

Бүгінде мобильді байланыс – тек қоңырау шалу немесе хабарлама жіберу құралы емес. Қазақстандықтар смартфон арқылы төлем жасайды, мемлекеттік қызметтерді пайдаланады, білім алады, жұмыс істейді және кәсібін жүргізеді.

Нарық қарқынды дамып келеді: Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенген Finprom мәліметінше, 2025 жылы байланыс қызметтерінің көлемі 1,5 триллион теңгені, ал 2026 жылдың алғашқы жеті айында 913 миллиард теңге болды. Желіге түсетін жүктеме де артып келеді. Онда трафик көлемі абоненттерден түсетін табысқа қарағанда жылдамырақ өсіп жатыр. Сондықтан бүгінгі басты мәселе "бізде қанша оператор бар" дегенде емес, "ертең желіні кім, қандай қаражатқа және ең бастысы – не үшін салады" дегенге тіреледі. Дәл осы тұста төртінші операторды енгізу идеясының көңілге қонымды уәжі жоқ.

Жиіліктер – күрделі әрі қымбат дүние

Мобильді нарыққа шығу жиіліктерді алудан басталады, онсыз жеке желіні өрбіту мүмкін емес. Бұл миллиардтаған қаражатты қажет етеді. 2022 жылдың соңында 5G аукционында екі лот 156 миллиард теңгеден астам сомаға (шамамен 339 миллион доллар) сатылды.  Бұл тек радиожиілікті пайдалану құқығы үшін төленетін төлем. Ал жаңа оператордың жұмысын бастау үшін мыңдаған базалық станция орнатып, көлік желісі мен серверлік инфрақұрылым құру қажет. Оған қоса, электр қуаты, техникалық қызмет көрсету және жабдықтарды үнемі жаңартып отыру шығындары бар. Демек, жаңа операторды нарыққа қосу жиілікті бөліп берумен ғана шектелмейді. Ол бүкіл ел бойынша ауқымды инфрақұрылым салуды талап ететін күрделі әрі қымбат жоба. Сондықтан оны жаңа кофехана ашумен салыстыруға келмейді. Кофеханалардың көбеюі қолданыстағы орындардың жұмысына тікелей әсер етпесе, телекоммуникация нарығында жаңа оператордың пайда болуы ортақ жиілік ресурстары мен желі сапасына ықпал етуі мүмкін.

Мұндай жобадан кімнің ұтатынына келсек, ең әуелі, жаңа желіге қаржы салған инвесторлар мен базалық станциялар, серверлер және өзге де телекоммуникациялық жабдықтарды өндірушілер пайда көреді. Алайда басты мәселе – мұның қарапайым тұтынушыға қаншалықты тиімді екенінде. Жаңа оператордың келуі шынымен тарифтердің арзандауына және байланыс сапасының жақсаруына әкеле ме? Әлде бұл қомақты шығынды қажет ететін, бірақ тұтынушыға берер пайдасы белгісіз жоба болып қала ма?

Қазіргі операторлар саланы дамытуға жүздеген миллиард теңге инвестиция салуда. Finprom деректері бойынша, 2023 жылдан 2026 жылдың бірінші жартыжылдығына дейінгі Kcell-дың күрделі шығындары 411,8 миллиард теңгені, ал "КаР-Тел" шығындары 288,6 млрд теңгеге жуықтады. Tele2 және Altel брендтерімен жұмыс істейтін "Мобайл телеком-сервис" 2030 жылға дейін желіге 400 миллиард теңгеден астам инвестиция салуды жоспарлап отыр. 2023-2025 жылдары ақпарат және байланыс секторына барлығы 1,2 триллион теңге инвестиция құйылды. Аталған сома өткен үш жылмен салыстырғанда 2,5 есе көп.

Осыған байланысты заңды сұрақ туындайды. Ондаған жылдар бойы салынған желіні қысқа мерзімде, одан кем соқпайтындай етіп салып шығуға жаңа ойыншының инвестициялық әлеуеті жете ме? Ал жетпесе ше? Қамту аймағы шектеулі немесе облыстар мен өңірлерге баяу тарайтын желінің абонентке не керегі бар?

География бөлшектенуді көтермейді

Қазақстан – жер көлемі жағынан әлемдегі тоғызыншы ел. Аумағы 2,7 миллион шаршы шақырымға жуық, бірақ халық тығыздығы төмен. Бір шаршы шақырымға небәрі 7 адамнан келеді. Күре жолдарды, шағын қалалар мен ауылдарды байланыспен қамтамасыз ету үшін операторлар мұнараларды абонент саны өте аз жерлерге орнатады. Яғни олар Алматыда базалық станция орнатуға қанша қаражат жұмсаса, мұнда да сонша шығындалады, бірақ осы инвестицияның өзін өзі ақтамайтынын анық түсінеді.

Шығынды ақтаудың жалғыз жолы – ауқымдылық. Ауқымды абоненттік база дегеніміз – осынау алып елдің халқы сирек қоныстанған өңірлерінде желі тарту шығынын өтеуге мүмкіндік беретін бизнес-модель.

Төртінші ойыншы мұндай ауқымды қалыптастырмайды, керісінше, оны бөлшектейді. Елдегі абонент саны артпайды: ересек тұрғындардың барлығы дерлік байланысқа қосылған. Демек, әр оператордың пайдаланушылар базасы ортаяды, ал бір шақырымға шаққандағы шығын өзгеріссіз қалады.

Мұның неге әкеп соғатынын болжау қиын емес. Бір мұнарадан түсетін табыс азаяды, өңірлердегі құрылыс баяулайды, ірі қалалардан тыс жерлерде 5G желісін күту ұзаққа созылады.

Бенчмарктер не дейді?

2026 жылдың шілдесінде GSMA Intelligence еуропалық нарықтардың зерттеуін жариялады. 2016 жылдан бастап үш ойыншысы бар елдердегі операторлар төрт ойыншысы бар елдермен салыстырғанда бір қосылымға шамамен 48%-ға көп инвестиция салды. Аустрия, Ирландия, Норвегия, Нидерланд, Испания және Румынияда жүргізілген зерттеу нарықтағы операторлар санының артуы инфрақұрылымды дамытуға кететін шығындарды 28-38% көбейткенін көрсетеді.

Зерттеу авторларының айтуынша, жаңа операторлардың пайда болуы желі сапасының төмендеуіне, ал тарифтердің аздап әрі тұрақсыз арзандауына әкелген. Осындай үрдіс Латын Америкасы елдерінде де байқалған. Атап айтқанда, үш оператор жұмыс істейтін нарықтарда компаниялар желіні дамытуға төрт оператор бар нарықтарға қарағанда әлдеқайда көп инвестиция салады.

Бұған Италияны мысал етуге болады. 2018 жылы ел нарығына арзан тарифтерімен танымал Iliad операторы шыққаннан кейін, байланыс компаниялары арасында баға бәсекесі күшейді. Соның салдарынан сол жылдың үшінші тоқсанында ұялы байланыс операторларының жалпы табысы өткен жылмен салыстырғанда 6,3%-ға төмендеді. Абоненттердің орташа шығыны да азайды. Ал Vodafone компаниясының мобильді байланыс қызметтерінен түсетін кірісі 10%-ға қысқарды. Осылайша, операторлар желіні жаңартуға және оның сапасын жақсартуға жұмсауы мүмкін қаражатты абоненттерді жеңілдіктер арқылы сақтап қалуға бағыттауға мәжбүр болды.

Абонент ұтпайды

Төртінші операторды қолдайтындар үш негізгі артықшылықты алға тартады. Тарифтер арзандайды, интернет жылдамдайды және байланыс сапасы жақсарады. Алайда бұл уәделердің орындалуына қатысты бірқатар күмән бар.

Баға. Жаңа оператор нарыққа орнығу үшін бастапқыда бәсекелестерінен төмен тариф ұсынуы мүмкін. Бірақ бұл ұзаққа созыла бермейді. Инвесторлар салған қаражатының қайтарымын және пайда табуды көздей бастағанда, арзан тариф саясатын жалғастыру қиындайды. Мұндай жағдайда компания не бағаны көтеруге, не шығынды азайту үшін желіні дамытуға бөлінетін қаражатты қысқартуға мәжбүр болады. Ал бұл байланыс сапасына кері әсер етуі мүмкін.

Интернет жылдамдығы. Мобильді интернеттің жылдамдығы оператор иеленетін жиілік жолағының көлеміне тікелей байланысты. Ал жиілік – шектеулі ресурс. Егер оның бір бөлігі жаңа операторға берілсе, қолданыстағы компаниялардың желілеріне тиесілі ресурс азаяды. Үш оператор пайдаланып отырған жиіліктерді төртке бөлу әрқайсысының мүмкіндігін шектейді. Соның салдарынан абоненттер көп шоғырланған жерлерде, әсіресе кешкі уақытта интернет жылдамдығы төмендеуі ықтимал.

Байланыс сапасы мен қамту аймағы. Оператордың табысы азайған сайын желіні дамытуға және жаңартуға бөлетін қаржысы да қысқаруы мүмкін. Жаңа ойыншы үшін ең алдымен табыс әкелетін ірі қалалар мен халық тығыз орналасқан аудандарды қамту тиімді болады. Ал ауылдарда, шалғай елді мекендерде және тасжолдарда байланыс сапасын жақсарту кейінгі кезекке қалуы ықтимал. Сонымен қатар нарықтағы бәсекенің күшеюінен қолданыстағы операторлардың табысы азайса, олар да инфрақұрылымды дамытуға арналған инвестициялық жоспарларын қайта қарауы мүмкін.

Осылайша, төртінші оператордың келуі тарифтердің міндетті түрде арзандап, интернеттің жылдамдап, байланыс сапасының жақсаратынына кепілдік бермейді. Керісінше, жаңа ойыншының нарыққа қосылуы қолданыстағы инфрақұрылымға түсетін жүктемені арттырып, желіні дамытуға бөлінетін инвестицияға әсер етуі мүмкін. Ал мұның салдарын түптеп келгенде қарапайым абоненттер сезінуі ықтимал.

Бұл неліктен маңызды?

Қазақстанның ұялы байланыс нарығында иелері әртүрлі үш тәуелсіз оператор арасындағы толыққанды бәсекелестік тек 2025 жылы ғана қалыптасты. Нарық құрылымын тағы да өзгертпес бұрын, компаниялардың саны мен тариф деңгейін ғана емес, сонымен қатар инвестиция көлемін, базалық станцияларды салу қарқынын, өңірлердегі байланыс аясын кеңейтуді және мобильді интернет сапасын да ескерген жөн. Нарықты қайтадан бөлшектегенше, инвесторлары әртүрлі үш тәуелсіз операторға өз әлеуетін толық іске асыруға мүмкіндік берген дұрыс.

Қазақстанға ірі қалаларда бұрыннан бар мұнараларды қайталайтын тағы бір желінің қажеті жоқ. Елімізге әрбір ауылға жететін, трафиктің артуына төтеп беретін және уақытылы 5G-ге көшетін желілер керек. Ал бұл міндет ойыншылардың санын көбейту арқылы емес, құрылысты жеделдетуге жағдай жасау арқылы шешіледі.

Операторлардың өздері құрылысқа қаржы да, құрал-жабдық та қолбайлау болып тұрмағанын айтады. Байланыс жоқ "ақтаңдақ" аймақтардың мекенжайы белгілі, базалық станциялар да қоймада дайын тұр, бірақ рұқсат алу, жер телімін рәсімдеу және электр желісіне қосылу үшін айлар бойы уақыт кетеді. Вандализм мен радиофобия – өз алдына бөлек мәселе. Тұрғындардың қарсылығы кесірінен кейде жаңа станцияны мүлдем орнату мүмкін болмаса, кейде жұмыс істеп тұрғандарын сүріп тастауға тура келеді. Дәл осы тұста нарықта тағы бір ойыншының пайда болғанынан гөрі, мемлекет пен жергілікті атқарушы органдардың қолдау көрсеткені абоненттерге әлдеқайда көп пайда әкеледі.

Түптеп келгенде, абонент мүддесін көздейтін бәсеке жарнама тақталарындағы логотиптердің санымен өлшенбейді. Ол дамның мегаполисте, шағын қалада немесе ауылда тұратынына қарамастан, тұрақты байланыстың, жылдам интернеттің және цифрлық қызметтердің қолжетімді болуы.

4 қарашада Астана қаласы әкімдігінің алдына жекеменшік қосымша білім беру ұйымдарының 30-ға жуық басшысы жиналды. Олар балалардың сабаққа қатысуын Face ID арқылы міндетті түрде растау талабына қарсылық білдірген. Мемлекеттен қаржылай қолдау алып отырған ұйым өкілдерінің бұл әрекетін ашық айтқанда, өрескелдік демеске амал жоқ.

Мәселенің мәніне келсек, 2025 жылдан бастап Астанада балаларға қосымша білім беру бойынша мемлекеттік тапсырысты орналастырудың пилоттық жобасы жүзеге асып келеді. QOSYMSHA.KZ бағдарламасы арқылы балалар түрлі үйірмеге, шығармашылық студияларға және спорт секцияларына мемлекет есебінен тегін қатыса алады.

Осы бағдарламаның аясында балалардың сабаққа қатысуын бет-әлпетін тану технологиясы – Face ID арқылы тіркеу жүйесі де енгізіліп жатыр. Мұндағы басты мақсат – қағаз жүзінде ғана бар балаларды есепке алып, мемлекеттен негізсіз қаржы алуға жол бермеу. Яғни жаңа жүйе бюджет қаражатының қайда және қалай жұмсалып жатқанын бақылауға мүмкіндік береді.

Бағдарлама бойынша мемлекеттік қаржы алу үшін баланың үйірмеге шынымен қатысқаны расталуы керек. Ол үшін QR-код пен Face ID секілді электронды тіркеу тәсілдері қарастырылған.

Астана қаласының Білім басқармасы бұл талаптың ең алдымен бюджет қаражатының ашық әрі мақсатты жұмсалуына бағытталғанын түсіндірді. Жүйе мемлекет қаржы төлеп отырған сабаққа баланың шынымен келген-келмегенін анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, көрсетілмеген қызмет үшін ақша алу немесе балалардың қатысуын қолдан жасау мүмкіндігі шектеледі.

Ал кәмелетке толмаған балалардың жеке мәліметтері мен биометриялық деректерінің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтарға басқарма мұндай ақпаратты жинау және өңдеу "Дербес деректер және оларды қорғау туралы" заң талаптарына сәйкес жүргізілетінін мәлімдеді.

Бұған қоса, қолданылып отырған жүйе 2025 жылы мемлекеттік техникалық реттеу жүйесі аясында аккредиттелген "Инфосерт" ЖШС сынақ орталығында тексеруден өткен. Сынақ қорытындысы бойынша тиісті хаттамалар жасалып, жүйенің белгіленген талаптарға сәйкестігін растайтын құжаттар рәсімделген.

Қазір Face ID жүйесі Астанадағы екі жекеменшік қосымша білім беру ұйымында сынақтан өтіп жатыр. Ең маңыздысы, қажетті жабдықтар ұйымдарға тегін берілген. Оны сатып алуға қала бюджетінен бірде-бір теңге жұмсалмаған.

Білім басқармасының мәліметінше, пилоттық жоба басталғалы бері ата-аналар мен балалардан жүйеге қатысты шағым түспеген. Балалардың сабаққа қатысуын электронды тәсілдермен растау талабы тиісті нормативтік құжаттарда да қарастырылған.

Атап айтқанда, бұл тәртіп 2025 жылғы 28–30 мамырда уәкілетті мемлекеттік органдардың бірлескен бұйрықтарымен бекітілген балаларға қосымша білім беру бойынша мемлекеттік тапсырысты орналастыру жөніндегі пилоттық жобаның алгоритмінде көрсетілген.

Басқарма өкілдері қызмет көрсетуші ұйымдармен бірнеше рет түсіндіру жұмыстарын жүргізгенін де атап өтті. Кәсіпкерлерге жаңа жүйенің не үшін енгізіліп жатқаны, оны қолданудың заңды негіздері мен балалардың қатысуын тіркеу тәртібі түсіндірілген. Тіпті ұйым өкілдеріне арнайы оқыту да ұйымдастырылған.

Мұндай электронды бақылау жүйесі тек Астанада ғана емес, Қазақстанның өзге өңірлерінде де енгізіліп жатыр. Атап айтқанда, Атырау, Қарағанды, Қызылорда және Ақтөбе облыстарында да осындай тәжірибе қолданыла бастаған.

Жекеменшік білім беру ұйымдары мемлекеттен қаржыландыру алып, бюджет қаражаты есебінен жұмыс істейді. Осыған байланысты бөлінген қаражаттың мақсатты жұмсалуын бақылау және қаржылық есептіліктің ашықтығын қамтамасыз ету мәселесі туындайды.

Мемлекет қаржысына қызмет көрсететін ұйымдар бөлінген қаражаттың қалай игерілгені туралы есеп беруге тиіс. Бұл – бюджет қаражатын тиімді пайдалану мен қаржылық жауапкершілікті қамтамасыз етуге бағытталған талап. Сондықтан мұндай ұйымдардың қызметінде ашықтық пен есептіліктің сақталуы маңызды.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, белгілі әнші Нұрлан Өнербаевты 65 жасқа толған мерейтойымен құттықтады. Президент өнер иесінің қазақ музыкасын дамытуға және ұлттық мәдени мұраны насихаттауға қосқан үлесін жоғары бағалады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Президенттің құттықтау хатын Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаев Астанада өткен кездесу барысында әншіге табыстады.

Мемлекет басшысы құттықтауында Нұрлан Өнербаевтың өзіндік орындаушылық мәнері мен қоңыр дауысы арқылы көптің ықыласына бөленгенін атап өтті.

“Өзіңізге тән қоңыр дауысыңыз бен ерекше орындаушылық мәнеріңіз талғампаз тыңдарманның жүрегінен орын алды. Сіз дәстүр сабақтастығын сақтап, халық әндері мен белгілі композиторлардың таңдаулы туындыларын насихаттауға мол үлес қосып келесіз. Ізденіске толы шығармашылық жолыңыз жемісті болып, талантты шәкірттер тәрбиеледіңіз”, – делінген Президенттің құттықтауында.

Сондай-ақ Қасым-Жомарт Тоқаев әншінің ұлттық өнерді дәріптеудегі және жас таланттарды тәрбиелеудегі еңбегіне ерекше тоқталды.

Мемлекет басшысы мерейтой иесіне зор денсаулық, отбасына амандық пен бақ-береке тілеп, еліміздің рухани және мәдени мұрасын байыту жолындағы шығармашылық еңбегіне табыс тіледі.

Айта кетейік, Нұрлан Өнербаев – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, қазақ эстрадасының белгілі өкілдерінің бірі. Ол ұзақ жылдар бойы халық әндері мен қазақ композиторларының шығармаларын орындап, ұлттық музыканың кеңінен танылуына үлес қосып келеді.

Әлеуметтік желіде Шерзат Полаттың өліміне қатысты жазған өткір өлеңдерімен танылған ақын Ербол Бықыбаев Тараз қаласында терроризмді насихаттады деген күдікпен ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ақынның ұсталғаны туралы заңгер Дәулетхан Ахметов әлеуметтік желідегі парақшасында мәлімдеді.

Оның айтуынша, Ербол Бықыбаевқа қатысты Қылмыстық кодекстің 256-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Бұл бап бұқаралық ақпарат құралдары немесе ақпараттық-коммуникациялық желілер арқылы терроризмді насихаттағаны үшін жауапкершілікті қарастырады.

“Ербол Бықыбаевты Тараз қаласында ұстапты. Қылмыстық кодекстің 256-бабының 2-бөлігі, яғни терроризмді насихаттау күдігі бойынша ұстап отыр. Бұл бап бойынша жаза өте ауыр. Жеті жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған”, – деді заңгер.

Публикация от Даулетхан Ахметов | Заңгер • Юрист (@dauletkhan_akhmetov)

Дәулетхан Ахметов ақынның ұсталуына әлеуметтік желіде тараған бейнежазба себеп болуы мүмкін екенін айтты.

Мәліметке сәйкес, Ербол Бықыбаев тікелей эфирлерінің бірінде Мұхаммед пайғамбарға тіл тигізген адамдарға қатысты өткір пікір білдірген. Алайда қылмыстық істің қозғалуына нақты қай видео негіз болғаны әзірге белгісіз.

Қазір құқық қорғау органдары ақынның ұсталуына қатысты толық түсініктеме берген жоқ. Істің өзге мән-жайы да белгісіз.

Ербол Бықыбаев кім?

Ербол Бықыбаев – әлеуметтік желіде қоғамдағы өзекті мәселелерді қозғайтын өлеңдерімен танылған жас ақын.

Әсіресе, Талғарда қаза тапқан 16 жастағы Шерзат Полаттың өліміне қатысты жазған шығармалары көпшіліктің назарын аударған. Оның осы оқиғаға арнаған “Қарабет” атты туындысы кеңінен тараған еді.

Публикация от Ербол Бықыбаев (@bykybaev1)

Ақын қоғамдық мәселелерге қатысты өткір пікірлерімен де танымал.

Алматыда жазда басталған жол жөндеу жұмыстары әлі де жалғасып жатыр. Соның салдарынан қала көшелерінде кептеліс көбейіп, кей учаскелер уақытша жабылған. Жөндеу жұмыстарының ұзаққа созылуы мен ұйымдастырылуына қатысты тұрғындар Threads желісінде де жиі шағымданады. Осыған байланысты Stan.kz қаладағы жол жөндеу жұмыстарына қандай компаниялар жауапты екенін, олардың қанша қаражатқа келісімшарт жасағанын және жұмыстардың қашан аяқталатынын анықтап көрді.

Threads желісіндегі жазбалардың бірінде тұрғын жол жөндеу жұмыстарының қараша айында басталғанына наразы болған. 

Тағы бір алматылық бетон араластырғыш көліктердің кіруіне шектеу қою мәселесін көтерген. 

Қаладағы жөндеу жұмыстарының бір мезгілде бірнеше көшеде жүргізілуі де тұрғындардың наразылығын тудырған. 

Тағы бір тұрғын жөндеу жұмыстарының сапасы мен тазалыққа қатысты шағымын білдірген. 

Осыған байланысты Stan.kz тілшісі Алматы әкімдігіне бірнеше сауалмен жүгінді. Cұрағымызға әр мердігер компаниямен қанша қаражатқа келісім жасалғанын да сұрадық. Алайда әкімдік бұл сауалымызды жауапсыз қалдырған. 

Алматыда қанша шақырым жол жөнделіп жатыр?

Әкімдік мәліметінше, биыл қалада жалпы ұзындығы 249 шақырым болатын 340 көшеде орташа жөндеу жұмыстары жүріп жатыр.

Жол жөндеу жұмыстарын орындауға әкімдік бес негізгі мердігер ұйымды тартқан екен.  Олар:

• “Компания Алматы ДорСтрой” ЖШС;
• “КазНИиПИ Дортранс” ЖШС;
• “BSC Construction” ЖШС;
• “ДРСУ-8” ЖШС;
• “Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС.

Алайда қаладағы жол құрылысына бөлінген қаражат тек орташа жөндеумен шектелмейді, дейді. Себебі кей аудандарда жаңа көшелер салынып, ірі магистральдар ұзартылып жатыр екен.

Алматыдағы жол жөндеу жұмыстарына қатысы бар мердігер компаниялардың мемлекеттік сатып алу порталындағы көрсеткіштері белгілі болды.

Ашық деректерге сәйкес: 

“Компания АлматыДорСтрой” ЖШС-нің мемлекеттік сатып алу аясында жасасқан келісімшарттарының жалпы сомасы 103,48 миллиард теңге. Компания 67 келісімшарт жасасқан;

Ал “КазНИИПИ ДОРТРАНС” ЖШС 188 келісімшарт бойынша 31,37 миллиард теңге; 

BCS Construction 42 келісімшарт бойынша 65,34 миллиард теңге;

ДРСУ-8 204 келісімшарт бойынша 33,3 миллиард теңге көлемінде келісімшарт жасасқан;

“Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС бойынша келісімшарт саны мен жалпы сомасына қатысты ашық деректерде мүлде ақпарат жоқ.

Жол құрылысына 170 миллиард теңгеге жуық қаражат бөлінген

2025–2026 жылдары Алматы қаласының Жол инфрақұрылымын дамыту басқармасы жалпы сомасы 185,7 миллиард теңгеге келісімшарттар жасасқан. Оның ішінде жол құрылысына қатысты келісімдердің құны 170 миллиард теңгеге жуық.

Биыл Манас көшесінде (Абай даңғылынан Тимирязев көшесіне дейін) жөндеу жұмыстары жүргізілді. Сонымен қатар Ақжар, Боралдай және Рахат-Мәдениет шағынаудандарында жаңа магистральдар салу жоспарланған. Бұл аумақтарда 2026 жылы 68,5 шақырым жол төселуі тиіс болған. 

Бұдан бөлек, Сайын, Рысқұлов және Төле би көшелерін ұзарту жұмыстары қарастырылған. Абай даңғылын Үлкен Алматы айналма жолына дейін жеткізу де жоспарға енген. Бұл учаскенің ұзындығы – 3,4 шақырым.

Stan.kz мемлекеттік сатып алу деректерін зерделеп, Алматыдағы жол құрылысы жобаларына қатысатын компаниялардың келісімшарттарын қарастырды. Солардың ішінде ірі жобаларды алған мердігерлердің бірі – BCS Construction.

44,7 миллиард теңгеге жуық келісімшарт

“BCS Construction” ЖШС Алматыда бірнеше ірі жол құрылысы жобасын қолға алған. Компанияға берілген келісімшарттардың арасында:

• Алатау ауданындағы Боралдай шағынауданында жол салу – 1,7 миллиард теңге;
• Рахат-Мәдениет шағынауданында жол салу – 2,7 миллиард теңге;
• Наурызбай ауданындағы Ақжар шағынауданында жол салу – 5,5 миллиард теңге;
• Төле би көшесін Яссауи көшесінен Әшімов көшесіне дейін ұзарту – 17 миллиард теңге;
• Мұқанов көшесін Гоголь көшесінен Райымбек даңғылына дейін ұзарту – 6,2 миллиард теңге;
• Қажымұқан көшесін Назарбаев даңғылынан Сейфуллин даңғылына дейін ұзарту және Алдар Көсе көшесін қайта жаңарту – 267 миллион теңге.

Компанияның қазіргі басқармамен жасасқан келісімдерінің бір бөлігі бұрын Қалалық мобильділік басқармасымен бекітілген шарттарға енгізілген қосымша келісімдерден тұрады. Бұдан бөлек, жуырда жаңа келісімшарт та жасалған. Бұл келісімдердің жалпы сомасы 44,7 миллиард теңгеге жуық. Оның 27,7 миллиард теңгесі 2026 жылға тиесілі.

Дегенмен компанияның кейбір келісімдері бойынша сұрақтар бар. Мәселен, Қажымұқан көшесін ұзарту жобасына қатысты келісімнің мерзімі былтыр 31 желтоқсанда аяқталған. Алайда мемлекеттік сатып алу порталында оның орындалғаны туралы белгі әлі жоқ.

Сонымен қатар компанияның сенімді екеніне қатысты бірқатар мәлімет кездеседі. Атап айтқанда, оның банк шоттары мен мүлкіне тыйым салынғаны, түрлі сот дауларына қатысқаны көрсетілген.

2023–2024 жылдары компания Жетісу облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасымен мемлекеттік сатып алуға қатысты соттасқан. Бұған дейін оған Талдықорған–Үштөбе–Быжы–Мұқыры тасжолының бір бөлігін жөндеуге 394,9 миллион теңгелік келісімшарт берілген. Компания бюджеттен қаражат бөлінбегенін және құрылыс материалдарының қымбаттағанын алға тартып, шартты орындау тиімсіз болғанын айтқан. Алайда бірінші және апелляциялық сатыдағы соттар бұл уәждерді қабылдамаған.

Ашық деректерге сәйкес, BCS Construction 2015 жылдан бері 3,5 миллиард теңгеге жуық салық төлеген. Ал компанияның мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 83,6 миллиард теңгеге жеткен.

Компания иесі кім?

Ашық деректер бойынша, компанияның түпкі бенефициарлары – 43 жастағы Петр Прокошин мен 64 жастағы Лариса Колбасова. Олар компанияға аралық заңды тұлғалар арқылы иелік етеді.

Петр Прокошин бұған дейін “Атамекен” жинақтаушы зейнетақы қорында ақпараттық технологиялар бөлімін басқарған. 2014 жылға дейін құжат жүзінде Samal ауызсуын өндіретін кәсіпорынның иесі болған.

Қазір ол Лариса Колбасовамен бірге жүк көлігін жалға беру және басқа да қызметтермен айналысатын Goodway Logistics компаниясына да иелік етеді. Бұл компания мемлекеттік сатып алу аясында Алматы әкімдігіне қарасты мекемелерге ғимараттарды жалға береді. 2026 жылы мұндай келісімдер сомасы 124,5 миллион теңге болған.

“Алматыдорстрой”

Алматыдағы ірі жол құрылысы жобаларына қатысып жүрген тағы бір компания – “Компания “Алматыдорстрой” ЖШС.

Мердігерге берілген негізгі жобалардың бірі – Жұбанов көшесін Момышұлы көшесінен қала шекарасына дейін ұзартудың екінші кезеңі. Бұл жұмыстың құны 9,8 миллиард теңге деп көрсетілген. Сонымен қатар компания Жас Қанат шағынауданында бес аялдау және кері бұрылу алаңын салуға 350 миллион теңгелік келісімшарт алған.

Компания бұған дейін Жұбанов көшесін ұзартудың бірінші кезеңіне де қатысқан. Оның құны 3,2 миллиард теңге болған. Бұдан бөлек, Тимирязев көшесінде Байтурсынов көшесінен Желтоқсан көшесіне дейін және одан әрі Райымбек даңғылына дейін BRT желісін салуға 3,4 миллиард теңгелік келісімшарт жасалған.

Жұбанов көшесін ұзартудың екінші кезеңіне қатысты негізгі келісімшарт Қалалық мобильділік басқармасымен 2023 жылы жасалған. Ол кезде келісім сомасы 9,5 миллиард теңге болған.

Ашық деректерде “Алматыдорстрой” компаниясының мемлекеттік сатып алудағы келісімшарттарының жалпы сомасы 104,3 миллиард теңгеге жуық екені көрсетілген. Компанияның мүлкіне салынған бір тыйым және қырыққа жуық сот дауы бар.

Бұған дейін тапсырыс берушілер компанияны мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушысы деп тануға бірнеше рет әрекет жасаған. Солардың бірі – Алматы қаласының Қалалық мобильділік басқармасы. 2021 жылы басқарма компанияға қарсы сотқа жүгініп, Солтүстік айналма көшесіндегі жаяу жүргіншілерге арналған жерүсті өткелдерін салу жөніндегі міндеттемелер орындалмағаны үшін тұрақсыздық айыбын өндіріп алуды талап еткен.

Алайда сот барысында компания жобалық-сметалық құжаттамада кемшіліктер болғанын айтып, жауапкершілікті тапсырыс берушіге жүктеген. Нәтижесінде сот оның уәжін қолдаған.

Компания 2015 жылдан бері 4,1 миллиард теңге салық төлеген.

“Алматыдорстрой” компаниясының иелері

Компанияның құрылтайшылары – 79 жастағы кәсіпкер Бронислав Шин, оның 51 жастағы қызы Светлана Шин және “Алматыинжстрой” АҚ.

Ашық деректерге сәйкес, “Алматыинжстрой” компаниясының түпкі бенефициарлары да Шиндер отбасымен байланысты. Бұл кәсіпорын жылу, сумен жабдықтау және кәріз жүйелеріне арналған құбырлар салу саласында жұмыс істейді.

“Алматыинжстройдың” мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 232 миллиард теңгеге жетеді. Ал 2015 жылдан бері салық төлемдері 10 миллиард теңге болған.

Бронислав Шиннің жол құрылысы саласындағы бизнесіне “Компания АИС–Астана” ЖШС де кіреді. Ол Астанадағы тұрғын алаптарында жол салу және қайта жаңарту жобаларына қатысқан. Компанияның мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 43 миллиард теңгеге жуық.

"КазНИиПИ ДОРТРАНС" ЖШС

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарына жауапты мердігерлердің қатарында “КазНИиПИ ДОРТРАНС” ЖШС-ні де атаған. Компанияның толық атауы – Қазақ ғылыми-зерттеу және жобалау жол-көлік проблемалары институты "ДОРТРАНС". Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – автомобиль жолдары мен магистральдар салу. Компанияның басшысы – Әсет Ордабаев.

SafeDeal деректеріне сүйенсек, 2026 жылы 27 қазандағы жағдай бойынша “КазНИиПИ ДОРТРАНС” ЖШС мемлекеттік сатып алу порталында жалпы сомасы 31,37 миллиард теңге болатын 188 келісімшарт жасаған. Бұл сома компанияның мемлекеттік сатып алу саласындағы барлық келісімдерін қамтиды және тек Алматыдағы жол жөндеу жұмыстарына қатысты емес.

Алматы қаласының Жол инфрақұрылымын дамыту басқармасымен де компанияның келісімдері бар. Мәселен, 2024 жылы автомобиль жолдарын күтіп ұстау жұмыстарына қатысты 172 миллион теңгелік келісімшарт жасалған. Мемлекеттік сатып алу порталындағы мәлімет бойынша, оның 169,09 миллион теңгесіне жұмыс орындалған.

Бұдан бөлек, порталдағы дерекке сәйкес, 2026 жылы 14 қыркүйекте басқармамен бұрын жасалған келісімшартқа 24,28 миллион теңге көлемінде қосымша келісім тіркелген. Бұл жеке жол құрылысы жобасы емес, қолданыстағы келісімшартқа енгізілген қосымша құжат.

Компанияның салық төлемдері де кейінгі жылдары өскен. Ашық деректерге сәйкес, “КазНИиПИ ДОРТРАНС”: 

• 2022 жылы 26,7 миллион теңге;
• 2023 жылы 166,2 миллион теңге;
• 2024 жылы 263,9 миллион теңге;
• 2025 жылы 822,5 миллион теңгеден аса салық төлеген. 

Компания мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушылары тізімінде жоқ. Сонымен қатар 2026 жылы қыркүйектегі ашық дерек бойынша, оның салық берешегі тіркелмеген.

“ДРСУ-8” ЖШС

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарына жауапты мердігерлердің қатарында “ДРСУ-8” ЖШС-ні де атаған. Ашық деректерге сәйкес, компания 2004 жылы 22 қазанда тіркелген. Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – автомобиль жолдары мен магистральдар салу. 

Statsnet дерегіне сүйенсек, “ДРСУ-8” ЖШС мемлекеттік сатып алу саласында 204 келісімшарт жасаған. Алайда ашық қолжетімді мәліметте олардың жалпы сомасы көрсетілмеген. Мемлекеттік сатып алу порталындағы бір лот бойынша компания автомобиль жолын жөндеу жұмыстарына арналған 712,7 миллион теңгелік сатып алудың жеңімпазы ретінде көрсетілген. Бұл – нақты бір сатып алудың жоспарлы сомасы, компанияның Алматыдағы барлық жобаларының құны емес.

Компанияның салық аударымдарына қатысты Safedeal дерегінде: 

• 2022 жылы 130,3 миллион теңге; 
• 2023 жылы 111 миллион теңге;
• 2024 жылы 60,5 миллион теңге; 
• 2025 жылы 173,2 миллион теңге көрсетілген; 
• ал 2026 жылдың 1 қыркүйегіне дейінгі салық төлемдері 86,3 миллион теңге болған.

Компанияның басшылығы мен құрылтайшылары

Statsnet мәліметінше, “ДРСУ-8” ЖШС басшысы – Антон Баньщиков. Бұған дейін компанияны Нартай Базарбаев басқарған. 

Statsnet дерегінде компанияға қатысты төрт сот ісі тіркелгені көрсетілген. Оның екеуінде кәсіпорын талапкер, екеуінде жауапкер болған. Соңғы іс 2026 жылы 17 наурызда тіркелген. Алайда қолжетімді мәліметтерде істердің мән-жайы мен нәтижесі көрсетілмеген. 

“Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС

Ашық деректерге сәйкес, компания 2016 жылы 16 ақпанда тіркелген. Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – битум және соған ұқсас материалдар өндіру. Ал қосымша қызмет түрлерінің қатарында автомобиль жолдары мен магистральдар салу да бар.

Компанияның басшысы – Алексей Анпилов. Заңды мекенжайы Астана қаласы, Сығанақ көшесі, 54-үй, 24-кеңсе болып көрсетілген. Ұлттық статистика бюросының дерегінде кәсіпорын шағын бизнес субъектісі ретінде тіркелген. Қызметкерлер саны 21–30 адам деп көрсетілген.

Компанияның салық аударымдары SafeDeal платформасында көрсетілген: 

• 2022 жылы 63,8 миллион теңге; 
• 2023 жылы 44,6 миллион теңге; 
• 2024 жылы 80,2 миллион теңге; 
• 2025 жылы 307,3 миллион теңге; 
• 2026 жылы 344,7 миллион теңге. 

Осылайша, компанияның 2025-2026 жылдардағы салық төлемдері алдыңғы жылдар салыстырғанда едәуір өскен. 

Жол жөндеу сапасын кім бақылайды?

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарының сапасы мен қауіпсіздігін бірнеше деңгейде бақылайтынын хабарлады.

Одан кейін жөндеу учаскелерін техникалық қадағалау мамандары мен тапсырыс берушінің өкілдері тексереді екен. 

Әкімдік мәліметінше, жол жөндеу кезінде санитариялық талаптардың сақталуы да бақылауда болады. 

“Мердігерлер шаңды азайту үшін жұмыс аумағын және оған іргелес жерлерді сулап, құрылыс қалдықтарын уақытылы жинап, тазалық сақтауы тиіс”, – делінген жауапта. 

Жолға берілген кепілдік мерзімі – бес жыл

Алматы әкімдігінің мәліметінше, орындалған жол жөндеу жұмыстарына бес жыл немесе 60 ай кепілдік беріледі.

“Осы мерзім ішінде жол төсемінен ақау анықталса, мердігер компания оны өз қаражаты есебінен жоюға міндетті. Демек жолдың сапасына қатысты жауапкершілік жөндеу жұмыстары аяқталған сәтте тоқтамайды. Кепілдік мерзімі ішінде анықталған кемшіліктерді жою да мердігердің міндетіне кіреді”, – делінген жауапта. 

Қорғаныс министрлігінің қызметін кешенді тексеру үшін құрылған комиссия өздерінің жасаған жұмыстарындағы аралық нәтижелерді жариялады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Комиссия Қорғаныс министрлігінің 104 нысанын тексерген. Қазір бюджет қаражатының тиімді пайдаланылуына аудит жүргізу жалғасып жатыр. Әскери қызметшілердің қауіпсіздігіне, қызмет өткеру жағдайларына, азық-түлік және киім-кешекпен қамтамасыз ету сапасына, медициналық қызмет көрсетуге, сондай-ақ мемлекеттік мүліктің сақталуын да өз жіті бақылауында ұстап отыр.

“Анықталған жекелеген құқық бұзушылық деректері бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталды. Қазір қылмыстық қудалау органдарының қарауында 37 іс бар. Тергеу мүддесіне байланысты бұл істер жөніндегі мәліметтер әзірге жария етілмейді”, – деп жазды Ақорданың ресми сайтында.

Тексеріс Қарулы Күштердің жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз ету және әскери тәртіпті нығайту бойынша жүйелі шараларды әзірлеуге бағытталған.

Еске салайық, 24 қыркүйекте Маңғыстау облысында 14 әскери қызметшінің қаза табуына байланысты 26 қыркүйекте Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Қорғаныс министрлігінің жұмысын кешенді тексеру жөніндегі комиссия құру туралы өкімге қол қойған болатын.

Комиссия құрамына:

• Балаева Аида Ғалымқызы – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары, комиссия төрағасы;

• Смайылов Әлихан Асханұлы – Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы, комиссия төрағасының орынбасары;

• Жиенбаев Ержан Нұрланұлы – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары;

• Елиманов Жанат Қалдыбекұлы – Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігінің төрағасы;

• Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесі Аппаратының басшысы;

• Тәкиев Мәди Төкешұлы – Қазақстан Республикасының Қаржы министрі;

• Өмірәлиев Жандос Жәнібекұлы – Қазақстан Республикасы Бас прокурорының бірінші орынбасары;

• Алтынбаев Әли Сапарғалиұлы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының бірінші орынбасары;

• Әмрин Азамат Кемеңгерұлы – Қазақстан Республикасының ұлттық экономика бірінші вице-министрі кірді.

Еске сала кетейік, Маңғыстауда 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу амалдары аяқталуға жақын. Бас прокуратураның мәліметінше, 300-ден астам адамнан жауап алынып, 30-дан астам сот сараптамасы мен зерттеу амалдары жүргізілді.

Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейн ресми сапар бойынша Қазақстанға келді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев королді әуежайға барып күтіп алды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әуежайдағы ұшу алаңында салтанатты қарсы алу рәсімі аясында құрметті қарауыл ротасы сап түзеп, салтанатты рәсіммен қарсы алды. Тілге тиек етейік, Қасым-Жомарт Тоқаевтың шақыруымен Иордания Хашимит Корольдігінің королі Абдалла II бен әл-Хусейн Қазақстанға ресми сапармен келетіні хабарланған болатын. Жоғары деңгейдегі келіссөздер барысында тараптар сауда-экономикалық, инвестициялық және мәдени-гуманитарлық салалардағы екіжақты ынтымақтастықты кеңейту перспективаларын талқылайды.

“Иордания – араб әлеміндегі уақыт тезінен өткен сенімді серіктесіміз. Кейінгі жылдары ықпалдастығымыз қарқын ала бастады. Біз арамызда орнаған түрлі деңгейдегі берік саяси диалогты жоғары бағалаймыз. Былтыр екіжақты қарым-қатынас үшін ерекше кезең болды, бір-бірімізге сапармен бардық. Келіссөздер қорытындысы бойынша бірлескен мәлімдеме қабылданды, сондай-ақ министрліктеріміз бен ведомстволарымыздың және іскерлік орта өкілдерінің арасында көптеген құжатқа қол қойылды. Мұның бәрі көпжақты ынтымақтастығымызды одан әрі ілгерілетуге септігін тигізді”, – деді Президент.

Король ІІ Абдалла бен әл-Хусейн ықыласпен қарсы алғаны үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтып, Қазақстан мен Иорданияны бұрыннан келе жатқан қарым-қатынас, өзара құрмет, сондай-ақ бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту ісіндегі ортақ ұстаным байланыстыратынын жеткізді.  

Сондай-ақ 5-7 қараша күндері Мемлекет басшысының шақыруымен Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон Қазақстанға ресми сапармен келеді. Екі елдің көшбасшылары стратегиялық әріптестік пен одақтастық қатынастарды одан әрі нығайту мәселелерін қарастырады. Ал 6 қарашада Астанада бірқатар мемлекет басшыларының қатысуымен Акаба процесінің саммиті өтеді.

Еске сала кетейік, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына Түркия президенті Режеп Тайип Ердоғаннан жеделхат келіп түсті. Тоқаевтың баспасөз хатшысы Айбек Смадиярдың мәліметінше, Ердоған жеделхатты әуеде, Қазақстан аумағында ұшып бара жатқан кезде жолдаған. 

Қазақстанда мемлекеттік органдар мен ұлттық компаниялар сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жойғанын құжатпен дәлелдеуге міндеттелуі мүмкін. Енді шенеуніктер атқарылған жұмыс туралы есеп беріп қана қоймай, қабылданған шаралардың нақты нәтижесін де көрсетуі керек. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекеттік қызмет істері агенттігі әзірлеген жаңа бұйрық жобасында шенеуніктер проблеманың жойылғанын дәлелдеуі керек екені айтылған.

Құжат 2026 жылғы 5 қарашада "Ашық НҚА" порталында жарияланды. Жоба 2023 жылғы қыркүйекте бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қағидаларына өзгерістер енгізуді қарастырады.

Жобадағы басты өзгерістердің бірі мемлекеттік органдардың есептілігіне қатысты. Агенттік сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі ұсынымдардың орындалғанын бағалау талаптарын нақтылауды ұсынып отыр.

Оған сәйкес, мемлекеттік органдар ұсынымдардың орындалғанын растау үшін нақты нәтижелерді көрсетіп, тиісті құжаттарды ұсынуы қажет. Тек содан кейін ғана мұндай ұсынымдар бақылаудан алынуы мүмкін.

Яғни шенеуніктер қандай шара қабылдағанын айтып қана қоймай, оның анықталған мәселені шынымен шешкенін дәлелдеуге тиіс. Айта кетейік, жоба бұған дейін мемлекеттік органдарға ұсынымдарды ешқандай дәлелсіз орындады деп есептеуге рұқсат берілгенін білдірмейді. Жаңа өзгерістер оларды орындауды бағалау талаптарын нақтылауға бағытталған.

Мемлекеттік орган басшыларының жауапкершілігі артады

Өзгерістер жекелеген мемлекеттік қызметкерлерге ғана емес, мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және квазимемлекеттік сектор компанияларының басшыларына да қатысты болмақ.

Жоба бойынша басшыларға сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі іс-шаралардың уақытылы әрі тиісті деңгейде орындалуын қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Сондай-ақ бір мәселені шешу үшін бірнеше мемлекеттік органның бірлесіп жұмыс істеу тәртібін нақтылау ұсынылған.

Атап айтқанда:

• іс-шаралардың негізгі орындаушылары мен бірлесіп орындаушыларын белгілеу;
• олардың міндеттері мен бірлескен жұмысты келісу тәртібін анықтау;
• қатысушылар арасында келіспеушілік туындаған жағдайда оны шешу тетігін қарастыру;
• ұсынымдарды орындау мерзімдерін өзгерту шарттарын нақтылау көзделген.

Бұл бір ұсынымды орындау бірнеше ведомствоға байланысты болған жағдайда туындайтын түсініспеушіліктерді азайтуға көмектесуі керек.

Жемқорлықпен күрес қалай бақыланады?

Мемлекеттік қызмет істері агенттігі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қорытындысы бойынша берілетін ұсынымдарға қойылатын талаптарды да нақтылауды жоспарлап отыр.

Ұсынымдар анықталған мәселелерге сай келіп, сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайтын себептер мен факторларды жоюға бағытталуы керек.

Бұдан бөлек, іс-шаралар жоспарлары мен олардың орындалуы туралы есептердің нысандарын қайта қарау ұсынылған. Бұл мемлекеттік органдардың қандай шара қабылдағанын және оның нәтижесі қандай болғанын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ объективті жағдайларды ескере отырып, ұсынымдарды орындау мерзімдерін өзгерту және оларды қайта қарау мүмкіндігі қарастырылған. Жоба авторларының есебінше, жаңа талаптар орындаушылардың жауапкершілігін арттырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жоюды бақылауды күшейтуге тиіс.

Бұйрық жобасын қоғамдық талқылау 2026 жылғы 20 қарашаға дейін жалғасады.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда жемқорлыққа қарсы заңнамаға бірқатар өзгеріс енгізілді. Енді параны тікелей алу немесе берумен қатар, оны ұсыну, беруге уәде ету және талап ету де қылмыстық жауапкершілікке әкеледі. Сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлердің қызметтік өкілеттігін жеке мүддесіне пайдалануына және жақын туыстарының бір мекемеде бірге қызмет етуіне қатысты шектеулер күшейтіледі. Өзгерістер мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордағы заңсыз сыйақыға да қатысты. Ал әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары бойынша жауапқа тарту мерзімі бір жылдан үш жылға дейін ұзартылды.