Toyota компаниясы Қытайда 176 737 автокөлігін кері қайтарып жатыр. Бұған көліктердің аспа жүйесі, тежегіші, рульдік басқаруы мен жанармай құбырынан анықталған ақаулар себеп болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі CarNewsChina басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

Кері қайтару науқанының ең үлкен бөлігі 2025 жылғы 27 ақпан мен 2026 жылғы 26 наурыз аралығында шығарылған 100 175 электрлі Toyota bZ3X кроссоверін қамтиды. Бұл көліктердің алдыңғы аспасындағы тұрақтандырғыш тіректерін бекітетін гайкалар қозғалыс кезінде босап кетуі мүмкін. Соның салдарынан бөгде дыбыс пайда болып, кей жағдайда бекіткіштер ажырап, көліктің тұрақтылығы төмендеуі ықтимал. GAC Toyota компаниясы ақаулы гайкаларды тегін ауыстырады.

Сондай-ақ 21 085 дана bZ7 седаны екі түрлі бағдарламалық ақауға байланысты кері қайтарылады.

Атап айтқанда, 2025 жылғы 28 қазан мен 2026 жылғы 3 тамыз аралығында шығарылған 18 130 көлікте белгілі бір жағдайда төмен жылдамдықпен қозғалған кезде Comfort Stop жүйесі тежегіш күшін шектеуі мүмкін. Бұл тежеу қашықтығын ұзартып, жол-көлік оқиғасының қаупін арттырады.

Ал 2026 жылғы 10 наурыз бен 15 мамыр аралығында шығарылған 2 955 автокөлікте сымсыз бағдарламалық жаңарту кезінде алдыңғы камераға қатысты ақау туындауы мүмкін. Соның салдарынан Integrated Cruise Assist жүйесі іске қосылғанда руль өздігінен бұрылып кетуі ықтимал.

Компания екі ақауды да бағдарламалық жасақтаманы тегін жаңарту арқылы жоюды жоспарлап отыр.

Land Cruiser Prado мен Lexus GX 550h модельдерінде де ақау анықталған

Кері қайтару науқанына Қытайда шығарылған 47 347 гибридті Land Cruiser Prado және шетелден әкелінген 8 130 Lexus GX 550h көлігі де енгізілген. Бұл модельдер 2024 жылғы шілде мен 2026 жылғы қазан аралығында шығарылған.

Анықталғандай, сыртқы әсерден жанармай құбырын жалғайтын бекіткіштер орнынан көтерілуі мүмкін. Соққы болған жағдайда құбыр ажырап, жанармай ағып кету қаупі бар.

Бұл мәселені шешу үшін дилерлер жалғағыштарды тексеріп, қорғаныш қаптамаларын орнатады. Қажет болған жағдайда жанармай құбырының тиісті бөлшектері де ауыстырылады.

Айта кетейік, аталған модельдердің бірқатары Қазақстан нарығында да бар. Оның ішінде жеке импорттаушылар арқылы әкелінген көліктер де кездеседі. Сондықтан Қытайдан жеткізілген Toyota және Lexus көліктерінің иелеріне өндірушіге немесе сатушыға хабарласып, VIN-код арқылы автокөлігінің кері қайтару науқанына кіріп-кірмейтінін анықтаған жөн.

Еске салсақ, бұған дейін BMW компаниясы ақауға байланысты шамамен 30 мың көлікті кері қайтарғаны туралы жазған едік.

6 ноября депутаты Курултая и члены Қазақстан Халық Кеңесі прибыли с рабочей поездкой в Восточный Казахстан. В ходе встреч с жителями, трудовыми коллективами и молодежью обсуждались задачи, обозначенные Главой государства в Послании народу Казахстана. В центре внимания были вопросы развития социальной и коммунальной инфраструктуры, здравоохранения, науки, предпринимательства и расширения возможностей для молодежи. Об этом сообщает информационное агентство Stan.kz.

В Глубоковском районе обсудили развитие социальной инфраструктуры

В Глубоковском районе депутат Курултая Ерлан Саиров, член Қазақстан Халық Кеңесі Денис Рыпаков и представители государственных органов обсудили с активом района и работниками сфер культуры и спорта актуальные вопросы развития территории.

Жители подняли вопросы повышения качества медицинских услуг, ремонта дорог, обеспечения качественной питьевой водой, теплоснабжения и благоустройства сельских населенных пунктов.

Ерлан Саиров отметил, что крупные проекты, реализуемые в регионе, открывают перспективы для превращения Восточного Казахстана в туристический, транспортный и цифровой хаб.

Кроме того, он сообщил, что в ближайшие три года на развитие социальной инфраструктуры планируется направить 6,5 трлн тенге. В частности, предусмотрено строительство 70 объектов здравоохранения и 50 объектов в сферах образования, культуры и спорта.

В Риддере обсудили модернизацию ТЭЦ и развитие науки

В Риддере депутаты Курултая Олжас Нуралдинов и Жулдыз Данбаева встретились с городским активом, а также коллективами Алтайского ботанического сада и предприятия "Водоканал".

В ходе обсуждения затронули промышленный потенциал города, модернизацию теплоэлектроцентрали, а также обеспечение бесперебойной работы водопроводных и канализационных сетей.

Очистные сооружения предприятия "Водоканал" ежедневно обрабатывают 26 тысяч кубометров сточных вод при проектной мощности 34 тысячи кубометров. Для предприятия утверждена инвестиционная программа на 2026–2030 годы.

Во время встречи в Алтайском ботаническом саду речь шла о развитии научных исследований, охране природы и социальном положении работников.

Депутаты отметили одну из важных инициатив, обозначенных в Послании, – повышение минимальной заработной платы с 85 до 110 тысяч тенге. Ожидается, что это изменение может повлиять на доходы около 1,8 млн граждан.

Специалист отдела науки, мониторинга, экологического просвещения и туризма Алтайского ботанического сада Людмила Винокурова подчеркнула важность инициатив, направленных на повышение благосостояния трудящихся.

"Инициативы, связанные с заработной платой и качеством жизни, касаются каждого человека. Наша работа тесно связана с охраной природы и лесов, а также формированием экологической культуры среди населения. Поэтому задачи, обозначенные в Послании, мы воспринимаем как ориентир для дальнейшей деятельности. Каждый из нас старается ответственно относиться к своему делу", – отметила она.

В Усть-Каменогорске состоялась встреча с молодежью

Кроме этого, в Усть-Каменогорске состоялась встреча с активистами молодежного крыла "Жастар Рухы" и представителями молодежи.

Участники обменялись мнениями об участии в гражданских инициативах, социальной ответственности и вкладе молодого поколения в развитие региона.

В целом встречи в Глубоковском районе и Риддере показали, что приоритетные задачи регионального развития напрямую связаны с повседневными потребностями жителей.

Қазақстанда алаяқтар Ұлттық Банктің атын жамылып, тұрғындарға жалған хаттар мен құжаттар жіберіп жүр. Олар жоғалған ақшаңызды қайтарып береміз деп сендіріп, алдымен ақша аударуды талап етеді екен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ұлттық Банктің мәліметінше, алаяқтар құжаттарды мекеменің ресми бланкісіне ұқсатып жасайды. Содан кейін азаматтарға хабарласып, олардың алаяқтарға алданып қалғанын айтады. Ақшасын қайтарып алуға көмектесетінін айтып, ол үшін алдымен белгілі бір соманы төлеу керегіне сендіреді. Кейде қаскөйлер ақшаңыз қайтарылды, енді оны алу үшін қосымша төлем жасау керек деп алдайды. Мысалы, ақшаны тіркеу немесе мемлекетке мәлімдеу қажет деген сылтау айтады.

Тіпті кейбірі ақшаны арнайы көлікпен үйіңізге жеткізіп береміз деп уәде етеді екен. Өз сөздеріне сендіру үшін олар Ұлттық Банктің немесе Қаржылық мониторинг агенттігінің қызметкері болып танысады. Ал Ұлттық Банк мұндай хаттар мен құжаттардың жалған екенін ескертті. Ондағы электрондық қолтаңба мен мөрлер де ресми талаптарға сай келмейді.

Банк өкілдері тұрғындардың жеке шоттарына қызмет көрсетпейтінін, олардың ақшасын тіркеумен немесе мемлекетке мәлімдеумен айналыспайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ азаматтармен тікелей ақша аудару немесе төлем жасау мәселесі бойынша жұмыс та жүргізбейді. Ұлттық Банк азаматтарға мессенджер, электрондық пошта немесе әлеуметтік желі арқылы жеке хат жазбайтынын да еске салды.

Сондықтан банк күмәнді адамдардың сөзіне сенбеуге, бейтаныс шоттарға ақша аудармауға және тексерілмеген құжаттарға алданып қалмауға шақырады. Егер осындай жағдайға тап болсаңыз, полицияға арызданған жөн. Ал ақпараттың рас-өтірігін анықтау үшін Ұлттық Банктің 1477 қысқа нөміріне хабарласуға болады.

Еске салсақ, бұған дейін Астанада Instagram арқылы жиһаз жасап, тартпалы төбе орнатуға уәде берген ер адамның 15 адамды алдап кеткенін жазған едік. Ол тапсырыс берушілерден алдын ала төлем алып, кейін хабарсыз кеткен. Осылайша тұрғындардың 21 миллион теңгесін иемденген.

Танымал актер Олжас Абай журналист Аман Тасығанға берген сұхбатында жұбайы Дариға Бадықовамен қарым-қатынасына қатысты ел арасында тараған қауесетке жауап берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Аман Тасығанға актерден ел арасында айтылып жүрген “Біреудің әйелін тартып алды” деген сөзге қатысты пікірін сұрады. Өнер иесі біреудің отбасын бұзды деген пікірмен келіспейтінін ашық айтты.

“Бұл – дұрыс емес түсінік. Біреудің әйелін тартып алудан Алла сақтасын. Қандай жағдай болмасын, егер біреудің әйелін тартып алсаң, ол адам келіп, өзіңе айтпай ма? Сенің әйеліңді біреу тартып алса, 18 миллион адамның алдына шығып жар салмайсың ғой. Тікелей сол адамның алдына барып, “Әйелімді тартып алдың” деп айтасың. Демек, олай емес. Бұл мүмкін емес”, – деді Олжас Абай.

Өнер иесі бұл мәселе алғаш көтерілгенде эмоцияға беріліп, көңілі қатты түскенін мойындады.

Оның сөзінше, Дариғамен қарым-қатынасы аяқастынан басталмаған, бәрі өз уақытымен, саналы түрде қабылданған шешімнің нәтижесінде өрбіген.

“Осы тақырып көтерілгенде эмоцияға берілдім. Маған өте ауыр тиді. Бұл – ақылға сыймайтын нәрсе. Бәрі өз ретімен, өз уақытымен, ақылға салып қабылданған шешім. Тек эмоцияға беріліп, біржақты тұжырым жасау ұят нәрсе. Өткен өміріме көз жүгіртсем, ұялатындай әрекетім жоқ”, – деп ағынан жарылды актер.

Сондай-ақ Олжас Абай анасы мен жақындарының жары Дариға Бадықованы қалай қабылдағанын да айтып берді. Оның сөзінше, отбасы актрисаны жылы қарсы алып, екеуінің қосылғанына қуанып отыр.

“Анам Дариғаны келін ретінде жақсы қабылдады. Үйдегілердің бәрі қуанып отыр. Олардың қуануына да себеп бар, өзімнің бойдақ жүргеніме біраз уақыт болып қалыпты. Кейінгі кездері достарымның тойына да бармайтын болдым. Өзімді ыңғайсыз сезінетінмін. Бұл сезім кейін пайда болды. Бұрын оған аса мән бермейтін едім”, – деді өнер иесі.

Еске салайық, бұған дейін Дариға Бадықова мен Олжас Абайдың қарым-қатынасы бұған дейін де көпшіліктің қызу талқысына түскен еді. Былтыр күзде актрисаның бұрынғы күйеуі Дархан Мұсаев журналист Нұрсейіт Жылқышыбайға сұхбат беріп, ажырасу себептері туралы айтып, қоғамды дүр сілкіндірді.

Сондай-ақ Дархан Мұсаев жұбайымен арасы суыған сәтті еске алып, Дариға мен Олжас Абаевтың арасында іскерліктен бөлек сезімнің барын әу бастан сезгенін айтты.

Кейінірек Олжас Абай қызу талқыға түскен Дариға Бадықованың отбасына қатысты даулы оқиғадан кейін жазба жариялады. Актриса да экс-күйеуінің мәлімдемесіне жауап беріп, бір тараптың сөзіне ғана сүйеніп, қорытынды жасайтындарды сынға алды.

Ал биыл 9 қазанда актер Олжас Абай әріптесі Дариға Бадықоваға сырға салды. 12 қазанда жұлдызды жұп Алматы төрінде дүркіретіп той жасады. 

Қазақстанда 1930 жылдардағы жаппай ашаршылыққа қатысты даулы пікір әлеуметтік желіде наразылық тудырды. Threads қолданушыларының бірі "Аман қалғандарың өкінішті" деген пікір жазып, қазақстандықтардың сынына ұшырады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Талқылауға Threads желісінде тараған пікірдің скриншоты себеп болған. Болжам бойынша, пікір авторы Қазақстандағы жаппай ашаршылықты бастан өткерген адамға қатысты осындай сөз айтқан.

Әлеуметтік желідегі жазбаларда даулы пікірдің авторы Рудный қаласында тұратын блогер әйел екені айтылады. Алайда оның жеке басы мен пікірдің дәл осы адамға тиесілі екені ресми түрде расталмаған.

Аталған жазба желі қолданушыларының наразылығын тудырды. Қазақстандықтар мұндай сөздерді айыптап, 1930 жылдардағы ашаршылық миллиондаған адамның өмірін қиғанын және ел тарихындағы ең ауыр қасіреттердің бірі екенін еске салды.

Желі қолданушыларының арасында пікір авторын Қазақстан азаматтығынан айыруды ұсынғандар да болды. Енді бірі елдің мемлекеттік тіліне, мәдениетіне, дәстүрі мен тарихына құрметпен қарау қажеттігін жазды.

Тағы бір қолданушы бұл жағдайды бұған дейін Екібастұзда болған оқиғамен байланыстырды.

"Мұндай арандатушылықтар немен байланысты? Алдымен Екібастұздағы қыз, енді мына жағдай", – деп жазды ол.

Сондай-ақ желі қолданушылары Қостанай облысының әкімдігі мен құқық қорғау органдарын жағдайға құқықтық баға беруге шақырды. Кейбірі бұл оқиғаға алаңдаушылық білдіріп, моноқалалардағы қоғамдық ахуалға назар аудару қажеттігін айтты.

Құқықтық медиа-орталықтың жетекшісі Диана Окремованың айтуынша, бір ғана пікірге қарап, жағдайға құқықтық баға беру қиын. Оның сөзінше, пікір авторын жауапкершілікке тарту үшін алдымен оқиғаның мән-жайын толық анықтау қажет.

"Бұл жағдайға халықаралық стандарттар мен жалпы құқықтық қағидалар тұрғысынан пікір білдіре аламын. Қазір адамды жауапкершілікке тартуға жеткілікті негіз бар деп айту үшін ақпарат аз", – деді ол.

Сарапшының пікірінше, мұндай жағдайда даулы пікірді ғана емес, оған дейінгі және кейінгі жазбаларды, сондай-ақ хат алмасудың жалпы барысын ескеру маңызды.

"Бұл пікір нақты бір адамға бағытталды ма, әлде белгілі бір топты қорлау немесе кемсіту мақсаты болды ма – осының бәрі маңызды. Сондықтан жағдайды толық контекстен бөліп қарастыруға болмайды", – деп түсіндірді Диана Окремова.

Сонымен қатар сарапшы қоғамдық наразылық пен заң бұзушылықты шатастырмау керегін атап өтті. Оның айтуынша, қоғамның белгілі бір пікірге ашулануы өздігінен адамды заң бойынша жауапқа тартуға негіз бола алмайды.

"Қоғамның наразылығын заңды бұзудың нақты белгілерімен алмастыруға болмайды. Адамды жауапкершілікке тарту үшін заңда көзделген негіздер болуы керек", – деді ол.

Диана Окремова бұл оқиғаның құқықтық мәселемен қатар этикалық қыры да бар екенін айтты. Себебі ашаршылық – көптеген қазақстандық үшін тарихи әрі қоғамдық маңызы зор тақырып.

"Әр адамның сөз бостандығына, белгілі бір тарихи оқиғаларға қатысты өз пікірін білдіруге құқығы бар. Алайда бұл жерде адамның өзін қалай ұстағаны, оның сөзі қаншалықты әдепті болғаны туралы этикалық мәселе де туындайды", – деп түйіндеді сарапшы.

Полиция департаментінің жауабы

Қостанай облысының Полиция департаментінің мәліметінше, әлеуметтік желілерге жүргізілген мониторинг барысында заңға қайшы контент жарияланғаны анықталған. Тексеру нәтижесінде жазбаның авторы Қостанай облысы Рудный қаласының 44 жастағы тұрғыны екені белгілі болған.

"Құқық бұзушы әкімшілік жауапкершілікке тартылып, сот шешімімен айыппұл салынды", – деп хабарлады ведомство.

Сондай-ақ полиция азаматтарды Қазақстан Республикасының заңнамасын сақтауға шақырып, ақпараттық кеңістіктегі құқыққа қайшы әрекеттер үшін жауапкершілік қарастырылғанын ескертті.

Еске сала кетейік, Павлодарда арандатушылық сипаттағы видео жариялап, Ресей президентінен Қазақстан аумағына әскер кіргізуді сұраған әйел ұсталды. Бұған дейін әлеуметтік желілерде павлодарлық әйелдің қазақ халқына тіл тигізіп, Қазақстанның аумақтық тұтастығына қатысты пікір айтқан видеосы тараған еді

Танымал актер Олжас Абай журналист Аман Тасығанға берген сұхбатында актриса Дариға Бадықованың қандай қасиеттері жүрегін жаулағанын айтып, сүйіктісінің өз өміріне қалай әсер еткенін бөлісті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Актер сүйіктісінің болмысын толық ашып айтқысы келмейтінін, алайда оның бойында өзі ерекше бағалайтын қасиет көп екенін жасырмады.

“Бәрін жайып салғым келмейді. Оны өзім білемін, өзім көремін. Дариғаның ішкі түйсігі өте мықты. Ол – жан-жақты қалыптасқан, өз алдына бүтін тұлға. Оның жанында осал болуға, абдырап қалуға, аңдамай әрекет етуге хақың жоқ. Маған да керегі осы еді”, – деді актер.

Өнер иесінің айтуынша, Дариға Бадықованың жанында жүрген адам еріксіз өзіне талап қоя бастайды.

Актриса ешкімге ақыл айтып, жөн сілтемесе де, оның болмысы айналасындағы адамдарды жауапкершілікке, әр ісіне мұқият қарауға жетелейді. Олжас Абай сүйіктісінің дәл осы қасиеті өзін ерекше баурағанын атап өтті.

“Дариғаның жанында еңсеңді түсіруге хақың жоқ. Автоматты түрде мықты болуға тырысасың. Аңдамай сөйлемейсің, әр сөзіңді ойланып айтасың. Ол саған ақыл айтып, кеңес беріп отырмайды. Сен өзің сондай болып қаласың”, – деп түсіндірді өнер иесі.

Актер өмірлік серігін таңдағанда өзін түсінетін ғана емес, ой-өрісі кең, мінезі мықты, үнемі дамуға ынталандыратын адамды іздегенін айтты. 

“Маған өмірде мықты адам керек еді. Кемеңгер, қызықты адам керек болды. Онымен шапылдасып ұрыса да алмайсың. Өйткені ол ұрыспайды. Оның толқынына түссең, өзің де сол ырғаққа ілесесің. Оған төтеп беремін деп жүріп, өзің шыңдала түсесің. Қызығы да осында”, – деді Олжас Абай.

Сондай-ақ өнер иесі әйел адамның тартымдылығын тек сыртқы келбетімен бағалауға болмайтынын жеткізді. 

“Оның бойында әйелге тән барлық қасиет бар. Мұны жұрт сұлулықпен немесе дене бітімімен шатастырмасын”, – деп түйіндеді актер.

Еске салайық, биыл 9 қазанда актер Олжас Абай әріптесі Дариға Бадықоваға сырға салды. 12 қазанда жұлдызды жұп Алматы төрінде дүркіретіп той жасады. 

Олжас Абай актриса Дариға Бадықовамен қарым-қатынасы қалай басталғанын және оның өмірлік серігі екенін қай кезде түсінгенін айтып берген еді.

Австралияның Брисбен қаласында әйел питонға шырмалған коаланың баласын құтқарып қалды. Ол жыланды жануардан ажыратып, кішкентай коаланы анасына қайтарған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі ABC News телеарнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Оқиға Брисбен қаласының Кэмп-Хилл ауданындағы табиғи қорықта болған. Нэлл есімді әйел итімен серуендеп жүргенде құстардың қатты шулағанын естіп, сол жаққа қарай беттеген. Сөйтсе, питон коаланың баласына оралып, ал анасы оны құтқаруға тырысып жатыр екен.

"Сол кезде коаланың баласы маған қорыққан күйі қарады. Ал анасы баласын босату үшін питонды тырнап, арпалысып жатты. Оның қатты абыржығаны көрініп тұрды", – дейді Нэлл.

Әйел көп ойланбастан жыланға шырмалған коаланы жерден көтеріп алып, питонды ажырата бастаған.

"Бәрі әп-сәтте болды. Бір қарасам, бір қолымда жылан, ал коаланың баласы екінші иығыма жармасып, жылап тұр екен", – деді ол.

Нэлл алдымен коаланың тыныс алып жатқанын және аяқ-қолының амандығын тексерген. Содан кейін оны анасы отырған ағашқа жақындатқан. Кішкентай коала бірден ағашқа өрмелеп, анасына жетіп алған.

Ал ұзындығы шамамен 1,5 метр болатын питонды әйел саябақтың басқа бөлігіне апарып, босатып жіберген екен.

Оқиғаның видеосы әлеуметтік желіде жарияланды.

Айта кетейік, Австралияда коалалар жойылып кету қаупі төнген жануарлар қатарына енгізілген. Әсіресе 2019–2020 жылдардағы орман өрттері олардың санының азаюына айтарлықтай әсер еткен.

Танымал актер Олжас Абай журналист Аман Тасығанға берген сұхбатында актриса Дариға Бадықовамен қарым-қатынасы қалай басталғанын және оның өмірлік серігі екенін қай кезде түсінгенін айтып берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Аман Тасыған актерге “Махаббат деген не?” деген сұрақ қойды. Ал өнер иесі бұл сезімнің шынайы мәнін кейінгі екі жылда түсіне бастағанын жеткізді.

“Махаббат – өлшеуге келмейтін, формулаға сыймайтын ғажайып күш. Мен бұл күшті кейінгі екі жылда сезіне бастадым. Дариға екеуміздің арамыздағы махаббат әдемі, жүрекпен басталды. Алғашында жұмыс барысында араластық. Кейін ол қызығушылыққа, қызығушылық түсіністікке ұласты. Түсіністік сезімге, сезім жауапкершілікке, ал жауапкершілік шешімге алып келді. Сол шешімнің нәтижесінде бүгінгідей қуанышты күнге жеттік”, – деді актер.

Олжас Абайдың айтуынша, Дариға Бадықованың өзі үшін қаншалық қымбат адам екенін бірге фильм түсіріп жүрген кезде түсінген. Ол мінезінің қызбалығынан бұрын келіспеушілік туындаса, өзінікін дұрыс санап, есікті тарс жауып кетіп қалатын кездері болғанын мойындады.

Алайда той алдында болған бір жанжал актерге Дариғаның өміріндегі орнын тереңірек ұғындырған.

“Той болмай тұрып ұрысып қалдық. “Қой, енді не болса да, талай қиындықтан өткенбіз, әрі қарай да өмір сүре бересің ғой” дедім. Бұрынғыдай көрпе жамылып, аспанға қарап, қайғырып жататын уақыт жоқ. “Жаттығуымды жасап, тірлігіме кірісейін” деп ойладым. Аллаға шүкір, жағдайым жақсы. Көлігім бар, халықтың қошеметі бар, атақ-абыройым бар. Ештеңеге алаңдамай, өз тірлігіңді істеп жүре беруге болады. Бірақ ештеңе орнынан қозғалмай қалды ғой. Адам да, ғалам да қызық болмай қалды. Сол кезде Дариғаның менің адамым екенін түсінген шығармын”, – деп еске алды Олжас Абай.

Актер дәл осы сәтте материалдық жағдай да, атақ-абырой да жақын адамының орнын баса алмайтынын сезінгенін аңғартты.

“Сол кезде маған бір белгі келгендей болды. “Қой, онда бәрін шешіп, той жасайық” дедім”, – деп түйіндеді өнер иесі.

Еске салайық, биыл 9 қазанда актер Олжас Абай әріптесі Дариға Бадықоваға сырға салды. 12 қазанда жұлдызды жұп Алматы төрінде дүркіретіп той жасады. 

Қазақстанда балалар мен жастарға робот құрастыруды, бағдарламалауды және заманауи технологияларды тегін үйрететін Makerspace жобасы тағы үш жылға жалғасын таппақ. АҚШ-тың Қазақстандағы дипломатиялық өкілдігі мен Chevron компаниясы осы бағыттағы әріптестігін ұзарту туралы келісімге келді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Осыған орай Астанадағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ғылыми кітапханасында орналасқан American Corner орталығында арнайы кездесу өтті. Оған АҚШ елшісінің білім, мәдениет және баспасөз мәселелері жөніндегі кеңесшісі Керри Спиндлер-Ранта, Chevron компаниясының корпоративтік мәселелер жөніндегі кеңесшісі Мадина Қанапиянова, еріктілер мен жобаға қатысып жүрген оқушылар қатысты.

Кездесу барысында Керри Спиндлер-Ранта университеттегі Makerspace орталығын аралап, балалардың немен айналысатынын өз көзімен көріп шықты. Ол жас қатысушылармен тілдесіп, олардың жасап жүрген жобаларымен танысты.

Ұйымдастырушылардың айтуынша, Makerspace – балалар мен жастар өз идеяларын іске асырып, түрлі құрылғы жасап, жаңа технологияларды тәжірибе жүзінде үйренетін тегін орталық. Мұнда мектеп оқушылары, студенттер мен жас мамандар робот құрастырып, 3D модельдеуді, бағдарламалауды, жасанды интеллектіні және зымыран жасаудың негіздерін меңгере алады.

Алты жылда 54 мыңнан астам жас қатысқан

АҚШ дипломатиялық миссиясы мен Chevron компаниясы Makerspace Expands жобасын 2020 жылы бастаған. Қазір мұндай орындар Қазақстанның жеті қаласында – Астана, Алматы, Ақтөбе, Орал, Өскемен, Павлодар және Петропавлда жұмыс істейтін көрінеді. Осы уақыт ішінде орталықтарда 2300-ге жуық сабақ пен түрлі іс-шара ұйымдастырылып, оларға 54 мыңнан астам жас қатысқан.

АҚШ елшісінің білім, мәдениет және баспасөз мәселелері жөніндегі кеңесшісі Керри Спиндлер-Рантаның айтуынша, жобаның басты мақсаты – жастарға өз бетінше ізденуге, жаңалық ашуға және ойындағысын жүзеге асыруға мүмкіндік беру.

"Бұл бастаманың жастарға не бергенін сандармен ғана айтып жеткізу қиын. Күн сайын жастар осы орталықтарға келіп, жаңа технологияларды қолданып көреді, тәжірибе жинайды, бір-бірімен ой бөліседі және өз идеяларын нақты жобаға айналдырады. Мұнда америкалық жаңашыл тәжірибе, қазақстандық жастардың таланты және жергілікті серіктестердің еңбегі тоғысады. Алдағы жылдары осы орталықтарда қандай жаңа жобалар дүниеге келетінін асыға күтеміз", – деді Керри Спиндлер-Ранта.

"Балалар өзіне сенімді бола бастайды"

Chevron компаниясының ұжымдық мәселелер жөніндегі кеңесшісі Мадина Қанапиянова жобаның жастарға берер мүмкіндігі тек технология үйренумен шектелмейтінін атап өтті. Оның айтуынша, балалар мұнда өздігінен шешім қабылдауды, басқалармен тіл табысуды және бірлесіп жұмыс істеуді де үйренеді.

"Балалар робот құрастырады, зымырандар жасайды, 3D модельдеумен және бағдарламалаумен айналысады. Жасанды интеллектіні зерттеп, өз идеялары мен жобаларын дамытады. Осылайша, олар шығармашылық қабілетін шыңдап, сыни ойлауға, топпен жұмыс істеуге үйренеді. Ең маңыздысы – өзіне деген сенімі артады", – деді Мадина Қанапиянова.

Ол мұндай нәтижеге еріктілердің еңбегі мен жастардың жаңалыққа деген қызығушылығының арқасында қол жеткенін айтты.

14 жастағы оқушы өз клубын ашқан

Makerspace орталықтарының тағы бір ерекшелігі – мұнда балалар тек білім алып қана қоймай, өздері де өзгелерге үйрете алады. Мәселен, 14 жастағы Арнела орталықта ерікті болып жүріп, кейін өзімен қатарлас балаларға сабақ өткізе бастаған.

"Makerspace-те ерікті болып жүріп, адамдармен еркін сөйлесуді, топпен жұмыс істеуді үйрендім. Түрлі жоба жасап, өзіме ортақ мақсаты бар достар таптым, өзіме деген сенімім де артты. Осында ойын құрастыратын Game Makers Lab клубын аштым. Көптен бері ойымда жүрген істі қолға алып, білгенімді басқаларға үйретіп жүргеніме қуанамын", – дейді Арнела.

Ал Сымбат Makerspace орталығында жүріп, жаңа адамдармен танысып, өз ойын еркін жеткізуді үйренгенін айтады. Ол қатысатын клубта балалар бірлесіп түрлі іс-шаралар ұйымдастыратын көрінеді.

"Makerspace-те жаңа адамдармен танысып, ойымызды еркін бөлісе бастадық. Клубта бірге жұмыс істеп, өзімізге сенімді бола түстік. Іс-шара ұйымдастырып, әртүрлі адамдармен тіл табысуды үйрендік. Мұнда өзіміз де үйренеміз, өзгелерді де жаңа нәрсе жасап көруге жігерлендіреміз", – дейді Сымбат.

14 жастағы Рия болса, Art Space шығармашылық клубын ашқан. Мұнда балалар сурет салып, түрлі бұйымдар мен әшекейлер жасайды екен.

"Балалар өз ойындағысын жасап көріп, қабілетін аша түседі. Оларға көмектесіп, білгенімді бөліскен ұнайды. Makerspace-тің арқасында өз ойымды іске асырып, ұйымдастырушы әрі тәлімгер болып көрдім. Өзіме деген сенімім де артты", – дейді Рия.

Жоба тағы үш жылға жалғасады

Кездесу барысында АҚШ-тың Қазақстандағы дипломатиялық миссиясы мен Chevron компаниясы әріптестікті тағы үш жылға ұзартатынын мәлімдеді. Жаңа келісім аясында Makerspace орталықтарының жұмысын дамыту, жастарға арналған сабақтар мен жобаларды көбейту және заманауи технологияларды үйренуге мүмкіндік беру көзделген.

Ұйымдастырушылардың айтуынша, басты мақсат – балалардың ғылым мен технологияға қызығушылығын ерте оятып, болашақта өз идеясын жүзеге асыра алатын маман болып қалыптасуына көмектесу.

Айта кетейік, Makerspace орталықтарындағы сабақтарға қатысу тегін. Орталық мектеп оқушыларына, студенттерге және жаңа технологияларды меңгергісі келетін жас мамандарға үздіксіз қызмет етіп келеді.

Қазақстандық әзілкеш Нұрлан Сабыровтың Алматыда өткен концерті әлеуметтік желіде қызу талқыланып жатыр. Бірі оның өнер көрсетуіне қарсы шығып, концертке бармауға шақырған болса, енді бірі билет таппай қалғандарын айтқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі NewTimes.kz-ке  сілтеме жасап хабарлайды.

5 қараша күні Punch Stand Up Club өзінің Instagram парақшасында Нұрлан Сабыровтың сол күні сағат 22:00-де Алматыда концерт беретінін хабарлаған еді. Билет бағасы 15 мың теңгеден басталған. Концертте әзілкеш жаңа әзілдерін көрерменге алғаш рет ұсынып, олардың қалай қабылданатынын байқап көрмек болған. Алайда хабарландыру орналастырылған сәтте жазба астында жұрттың пікірі екіге бөлінді. Кейбірі тіпті Сабыровтың Ресейдің Украинадағы соғысына қатысып жатқан әскерилерге қолдау көрсеткенін еске салып, оның концертіне бармауға шақырды.

"Сабыровтың біздің елде өнер көрсетуіне жол бермеу керек. Оның концертін ұйымдастырып жүргендерге де ұят", – деп жазды желі қолданушыларының бірі.

Публикация от Стендап Клуб Punch | Алматы | (@punch.standupclub)

Ал басқалары "Оның концертіне кім барады?" деген сарында наразылық білдірген. Дегенмен әзілкешті қолдағандар да табылды. Кейбірі билет сатып ала алмай қалғанын айтып, концерт туралы кеш білгеніне қынжылған.

Еске салсақ, бұған дейін Сабуровтың Ресейдің "Легион Вагнер Истра" бөлімшесіне он мотоцикл бергені туралы видео тараған еді. Бұл жағдай қоғамда дау тудырып, Ұлттық қауіпсіздік комитеті тексеру жүргізген. Алайда 2026 жылғы маусымда ведомство әзілкештің әрекетінен құқықбұзушылық белгілері анықталмағанын хабарлады.

Сондай-ақ 2022 жылы Сабуров АҚШ-тағы концертінде Украинадағы соғысқа назар аудармақ болған суретшіге қатысты орынсыз әзіл айтып, сынға қалған еді.

Қазақстандағы ең қымбат компанияның бағаланған құны 21,9 триллион теңгеден асады. Олардың қатарында мұнай-газ және уран өндірушілерімен бірге банктер, финтех және жасанды интеллект саласындағы бизнес те бар. Орталық Азиядағы ең ірі 20 компанияның 13-і – қазақстандық. Stan.kz еліміздегі құны ең жоғары 10 компанияны іріктеп, олардың қаржылық нәтижелерін салыстырды.

Қазақстанның ең қымбат 10 компаниясы

2026 жылғы қазан айындағы рейтинг бойынша Орталық Азиядағы ең қымбат 20 компанияның 13-і Қазақстанға тиесілі. Алғашқы жеті орынды отандық бизнес өкілдері иеленген. Олардың қатарында “ҚазМұнайГаз”, Kaspi.kz, “Қазатомөнеркәсіп”, Freedom Holding, Halyk Bank, Solidcore және Higgsfield бар.

Біз аймақтық рейтингтен Қазақстанға тиесілі компанияларды іріктеп, бағаланған құны бойынша алғашқы ондықты жасадық. Кестеде әр компанияның Қазақстан ішіндегі және Орталық Азиядағы орны көрсетілген.

Компаниялардың бағаланған құны 2026 жылғы 5 қарашадағы Ұлттық банктің ресми бағамымен есептелді: 1 доллар – 452,91 теңге. Бұл сомалар компаниялардың қолындағы ақша немесе жылдық табысы емес. Биржада саудаланатын компаниялардың құны акция бағасына байланысты болса, жеке стартаптардың бағасы инвестициялық раунд нәтижесінде анықталуы мүмкін. Мәселен, Higgsfield-тің құны инвесторлар берген бағаға негізделген.

Негізгі салыстыру үшін 2025 жылғы толық жылдық есептер пайдаланылды. Ал есепті кезеңі өзгеше компанияларда соңғы толық қаржы жылының нәтижелері алынды.

“ҚазМұнайГаз”: 21,9 триллион теңгеге бағаланған мұнай-газ алыбы

Қазақстанның ең қымбат компаниясы – “ҚазМұнайГаз”. 2026 жылғы қазандағы рейтингте ұлттық компанияның құны 21,94 триллион теңгеге бағаланған. Бұл тізімдегі екінші орында тұрған Kaspi.kz-тен шамамен 2,7 есе жоғары.

Компания мұнай мен газды барлау, өндіру, тасымалдау және өңдеу бағыттарында жұмыс істейді. Оның құрамында мұнай өңдеу зауыттары, тасымалдау инфрақұрылымы және ірі мұнай-газ жобаларына қатысу үлестері бар.

2025 жылдың қорытындысы бойынша “ҚазМұнайГаздың” түсімі 9,37 триллион теңгеге жеткен. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 8,33 триллион теңге болған. Ал EBITDA (пайыздар, салықтар, тозу мен амортизацияға дейінгі пайда көрсеткіші) көрсеткіші 2,39 триллион теңгені құрап, 2024 жылмен салыстырғанда 19,6 пайызға өскен. 

Ал таза пайдасы керісінше аздап төмендеген. 2024 жылы компания 1,09 триллион теңге таза пайда тапса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 1,07 триллион теңге болған. Яғни түсім мен EBITDA артқанымен, таза пайда шамамен 2 пайызға қысқарған.

Компанияның қарыз жүктемесі де азайған. 2025 жылдың соңында жалпы қарызы 3,52 триллион теңгені құрады. Ал таза қарызы бір жыл ішінде 1,16 триллион теңгеден 375 миллиард теңгеге дейін төмендеген.

Осылайша, 21,94 триллион теңгеге бағаланған “ҚазМұнайГаз” 2025 жылы 9,37 триллион теңге түсім алып, 1,07 триллион теңге таза пайда тапқан.

Kaspi.kz: 8,25 триллион теңгеге бағаланған финтех компания

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде екінші орында Kaspi.kz тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша компанияның құны 8,25 триллион теңгеге жеткен. Бұл – төлем, электронды сауда және қаржылық қызметтерді бір экожүйеге біріктірген ірі финтех бизнес.

Kaspi.kz-тің негізгі қызметі үш бағыттан тұрады: төлемдер, маркетплейс және қаржылық технологиялар. Компания жеке клиенттерге Kaspi.kz, ал кәсіпкерлерге Kaspi Pay қосымшасы арқылы қызмет көрсетеді.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Kaspi.kz-тің шоғырландырылған түсімі 4,05 триллион теңгеге жеткен. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 60 пайызға көп. Ал таза пайдасы 1,07 триллион теңге болды. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 1,06 триллион теңгені құраған. Яғни түсім айтарлықтай артқанымен, таза пайда шамамен 1 пайызға ғана өскен.

Мұндай айырмашылыққа Түркиядағы Hepsiburada электронды сауда платформасын сатып алу да әсер етті. 2025 жылы Kaspi.kz компанияның бақылау пакетін иеленіп, оның нәтижелері шоғырландырылған есепке қосылды. Сондықтан түсімнің өсуін тек Қазақстандағы бизнестің кеңеюімен байланыстыруға болмайды.

Компанияның дерегінше, 2025 жылдың соңында Kaspi экожүйесін Қазақстан мен Түркияны қосқанда шамамен 27,5 миллион адам пайдаланған. Оның 15,7 миллионы – Қазақстанда, 11,8 миллионы Түркияда.

Осылайша, 8,25 триллион теңгеге бағаланған Kaspi.kz 2025 жылы 4 триллион теңгеден астам түсім алып, 1 триллион теңгеден аса таза пайда тапқан.

“Қазатомөнеркәсіп”: 7,43 триллион теңгелік уран өндіруші

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде үшінші орында “Қазатомөнеркәсіп” тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша ұлттық компанияның құны 7,43 триллион теңгеге жеткен. Ол әлемдегі ірі уран өндірушілердің бірі әрі Қазақстанның стратегиялық маңызы бар кәсіпорындарының қатарында.

2025 жылдың қорытындысы бойынша компанияның шоғырландырылған түсімі 1,8 триллион теңге болды. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 1 пайызға төмен. Ал операциялық пайдасы 779 миллиард теңгені құрап, 3 пайызға азайған.

Таза пайда көрсеткіші де төмендеді. 2024 жылы компания 1,13 триллион теңге таза пайда тапса, 2025 жылы бұл сома 807 миллиард теңгені құрады. Алайда бұған алдыңғы жылғы біржолғы кіріс әсер еткен. 2024 жылы “Қазатомөнеркәсіп” “Буденовское” бірлескен кәсіпорнын шоғырландырылған есепке қосу нәтижесінде 295,7 миллиард теңге көлемінде біржолғы бухгалтерлік кіріс көрсеткен.

Сондықтан компанияның тұрақты қаржылық нәтижесін бағалау үшін осы факторды ескерген жөн. Біржолғы әсерлерді алып тастағанда, “Қазатомөнеркәсіп” акционерлеріне тиесілі таза пайда 2025 жылы шамамен 570 миллиард теңге болды. Бұл алдыңғы жылғы 577 миллиард теңгеге жуық көрсеткішпен шамалас.

Компанияның операциялық қызметінен түскен ақша ағыны керісінше 57 пайызға өсіп, 810 миллиард теңгеге жетті.

Осылайша, 7,43 триллион теңгеге бағаланған “Қазатомөнеркәсіп” 2025 жылы 1,8 триллион теңгеге жуық түсім алып, 807 миллиард теңге таза пайда көрсеткен. Ал біржолғы кірістерді есептемегендегі акционерлерге тиесілі пайдасы шамамен 570 миллиард теңге болды.

Freedom Holding: 5,09 триллион теңгелік қаржы экожүйесі

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде төртінші орында Freedom Holding тұр. Холдингтің 2026 қаржы жылы 31 наурызда аяқталған. Компанияның ресми есебіне сәйкес, осы кезеңдегі жалпы түсімі 2,19 миллиард доллар, ал таза пайдасы 153,3 миллион доллар болған.

Есепті кезеңнің орташа бағамымен есептегенде, холдингтің түсімі шамамен 1,14 триллион теңгеге, таза пайдасы 79,4 миллиард теңгеге жеткен.

Бір жыл бұрын компанияның түсімі 2,004 миллиард доллар, ал таза пайдасы 76,2 миллион доллар болған. Демек, 2026 қаржы жылында түсім шамамен 9,3 пайызға, таза пайда екі еседен астам өскен.

Холдингтің түсіміне бірнеше бағыт үлес қосады. Мәселен, 2026 қаржы жылында пайыздық кірісі 882,5 миллион долларды немесе шамамен 457,3 миллиард теңгені құрады. Ал сақтандырудан түскен таза кірісі 402,4 миллион доллар, яғни шамамен 208,5 миллиард теңге болған. Компанияның сауда бағалы қағаздарынан алған таза пайдасы да өскен.

Клиенттер саны да артқан. 2026 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша банк сегментіндегі клиенттер саны 5,026 миллионға, брокерлік шоттар саны 858 мыңға жеткен.

Осылайша, 5,09 триллион теңгеге бағаланған Freedom Holding 2026 қаржы жылында шамамен 1,14 триллион теңге түсім алып, 79,4 миллиард теңге таза пайда тапқан.

Halyk Bank: 4,09 триллион теңгелік банк

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде бесінші орында Halyk Bank тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша банктің құны 4,09 триллион теңгеге жеткен. Бұл – еліміздегі актив көлемі бойынша ең ірі қаржы ұйымы.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Halyk Bank активтері 20,9 триллион теңгені құрады. Бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 12,7 пайызға өскен. Банктің таза несие портфелі 13,1 триллион теңгеге, ал клиенттердің депозиттері 14,3 триллион теңгеге жеткен.

Банктің таза пайдасы 2025 жылы 1,06 триллион теңгені құрады. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 14,9 пайызға көп. Ал таза пайыздық кірісі кредиттік шығындарға дейін 1,29 триллион теңгеге жеткен. Таза комиссиялық кірісі 140 миллиард теңге болған.

Банктің активтері мен таза пайдасы – екі бөлек көрсеткіш. Активтерге несие портфелі, бағалы қағаздар, ақша қаражаты және өзге де мүлік кіреді. Ал таза пайда – барлық шығындар мен салықтар есептелгеннен кейін қалған қаржы.

Осылайша, 4,09 триллион теңгеге бағаланған Halyk Bank 2025 жылы 20,9 триллион теңге актив жинап, 1 триллион теңгеден астам таза пайда тапқан.

Solidcore: 2,59 триллион теңгелік алтын өндіруші

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде алтыншы орында Solidcore Resources тұр. Компания Қазақстанда алтын өндірумен айналысады және негізгі активтерінің қатарында Қызыл кен орны бар.

Ресми есеп бойынша 2025 жылы Solidcore-дің түсімі 1,5 миллиард доллар болған. 2025 жылғы орташа бағаммен есептегенде, бұл шамамен 782,1 миллиард теңгеге тең. Компания түсімінің бір жылда 13 пайызға өскенін хабарлады.

Ал түзетілген EBITDA 972 миллион долларды немесе шамамен 506,8 миллиард теңгені құрады. Бұл көрсеткіш 37 пайызға артқан.

Компанияның таза пайдасы 662 миллион доллар болған. Теңгеге шаққанда бұл шамамен 345,1 миллиард теңге. Ал біржолғы факторларды есептемейтін түзетілген таза пайдасы 701 миллион долларға, яғни шамамен 365,5 миллиард теңгеге жеткен. Мұны екі бөлек көрсеткіш ретінде қарастырған жөн: біріншісі – есептегі таза пайда, екіншісі – компания қолданатын түзетілген көрсеткіш.

Табыстың артуына алтын бағасының қымбаттауы ықпал етті. 2025 жылы алтынның орташа сатылу бағасы 52 пайызға өскен. Алайда өндіріс көлемі 19 пайызға, ал сатылым 23 пайызға төмендеген. Бұған Қызыл кенішіндегі концентратты өңдеу мен өткізуге байланысты іркілістер әсер еткен.

Осылайша, 2,59 триллион теңгеге бағаланған Solidcore 2025 жылы 782,1 миллиард теңге түсім алып, 345,1 миллиард теңге таза пайда тапқан. Ал түзетілген EBITDA көрсеткіші 506,8 миллиард теңгені құраған.

Higgsfield: 2,45 триллион теңгелік қазақстандық стартап

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде жетінші орында Higgsfield тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша жасанды интеллект платформасының құны 2,45 триллион теңгеге жеткен. Бұл – Қазақстанда негізі қаланған технологиялық стартап үшін елеулі көрсеткіш.

Higgsfield жасанды интеллект арқылы фото мен видео жасауға мүмкіндік береді. Платформаны контент авторлары, жарнама агенттіктері, брендтер мен компаниялар пайдаланады. Стартапты Александр Машрабов пен Ерзат Дулат құрған. Компанияның бас кеңсесі Сан-Францискода орналасқан, ал Алматыда инженерлік орталығы жұмыс істейді.

2026 жылғы тамызда Higgsfield инвесторлардан 400 миллион доллар тартып, компанияның бағасын 5,4 миллиард долларға жеткізді. Бұл – инвестициялық раундта анықталған бағалау.

Компанияның табысы да жылдам өскенін мәлімдеді. 2026 жылғы қыркүйекте Higgsfield жылдық түсім қарқыны 1 миллиард доллардан асқанын хабарлады. Бұл соманы теңгеге шаққанда шамамен 452,9 миллиард теңге болады.

Алайда мұнда маңызды айырмашылық бар: компания 1 миллиард долларды бір жыл ішінде нақты тапқан жоқ. Бұл – соңғы төрт аптадағы түсімді бір жылға шақтап есептеген жылдық түсім қарқыны.

Higgsfield-тің толық аудиттелген қаржылық есебі ашық жарияланбаған. Сол себепті компанияның таза пайдасы туралы нақты мәлімет келтіру мүмкін емес.

Осылайша, 2,45 триллион теңгеге бағаланған Higgsfield жылдық түсім қарқыны 452,9 миллиард теңгеден асқанын мәлімдеді. Бірақ бұл көрсеткіш нақты бір жылда түскен табыс емес, соңғы кезеңдегі кіріске негізделген есептік қарқын.

ForteBank: 996,4 миллиард теңгеге бағаланған банк

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде сегізінші орында ForteBank тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша банктің құны 996,4 миллиард теңгеге бағаланған.

2025 жыл ForteBank үшін бизнесті кеңейту кезеңі болды. Банк Home Credit Bank-ті сатып алу мәмілесін аяқтап, бөлшек сауда сегментіндегі позициясын күшейтті. Осы мәміленің нәтижесінде банктің активтері бір жылда 49 пайызға өсіп, 6,1 триллион теңгеге жетті.

Банктің 2025 жылғы таза пайдасы 191 миллиард теңгені құрады. Бұл 2024 жылғы 160,3 миллиард теңгемен салыстырғанда шамамен 19 пайызға көп. Ал таза пайыздық кірісі 19,5 пайызға өсіп, 313,9 миллиард теңгеге жеткен.

ForteBank-тің депозиттік базасы да кеңейді. Жыл соңында клиенттердің депозиттері 4,3 триллион теңгені құрап, бір жылда 50 пайызға артқан. Несие портфелі де айтарлықтай өскен. Бұл өсімге Home Credit Bank активтерінің біріктірілуі ықпал етті.

Осылайша, 996,4 миллиард теңгеге бағаланған ForteBank 2025 жылы 6,1 триллион теңге актив жинап, 191 миллиард теңге таза пайда тапқан.

Банк ЦентрКредит: 874,1 миллиард теңгеге бағаланған қаржы ұйымы

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингінде тоғызыншы орында ЦентрКредит Банкі тұр. 2026 жылғы қазандағы бағалау бойынша банктің құны 874,1 миллиард теңгеге жеткен.

2025 жылы банктің активтері 8,52 триллион теңгені құрады. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 21 пайызға көп. Ал клиенттерге берілген несиелер көлемі 3,68 триллион теңгеге жеткен.

Банктің таза пайдасы 2025 жылдың қорытындысы бойынша 268,3 миллиард теңгені құрады. 2024 жылы бұл көрсеткіш 202,4 миллиард теңге болған. Осылайша, бір жылда таза пайда шамамен 33 пайызға өскен.

Банктің таза пайыздық кірісі күтілетін кредиттік шығындарға дейін 422,6 миллиард теңгені құрады. Бұл кіріс негізінен несие беру мен клиенттердің депозиттері бойынша пайыздық түсімдер арасындағы айырмашылықтан қалыптасады.

Осылайша, 874,1 миллиард теңгеге бағаланған ЦентрКредит Банкі 2025 жылы 8,52 триллион теңге актив жинап, 268,3 миллиард теңге таза пайда тапқан.

Kcell: 638,6 миллиард теңгелік телекоммуникация компаниясы

Қазақстанның ең қымбат компаниялары рейтингіндегі оныншы орында Kcell тұр. Компания телекоммуникация қызметтерін ұсынады, ұялы байланыс пен интернет желісін дамытады.

Kcell бойынша екі дереккөзде түсім көрсеткіші әртүрлі берілген. Компанияның 2026 жылғы наурызда жариялаған жылдық қорытындысында 2025 жылғы түсім 262 миллиард теңге деп көрсетілген. Ал KASE-де жарияланған аудиттелген шоғырландырылған есепте сатылым көлемі 254,749 миллиард теңге болған. Бұл көрсеткішті 2024 жылғы 235,467 миллиард теңгемен салыстырғанда өсім шамамен 8,2 пайызды құрайды.

Аудиттелген есеп бойынша Kcell-дің 2025 жылғы таза пайдасы 14,106 миллиард теңге болған. 2024 жылы бұл көрсеткіш 10,159 миллиард теңгені құраған. Демек, таза пайда бір жылда шамамен 38,9 пайызға өскен.

Компанияның өз презентациясында EBITDA көрсеткіші 106,6 миллиард теңге деп көрсетілген. Бұл – пайыздар, салықтар, тозу мен амортизацияға дейінгі пайда. Ал 2025 жылы желіні дамыту мен инфрақұрылымды жаңартуға бағытталған күрделі шығындар 102,8 миллиард теңге болған.

Осылайша, 638,6 миллиард теңгеге бағаланған Kcell 2025 жылы аудиттелген есеп бойынша 254,7 миллиард теңге сатылым көлемін көрсетіп, 14,1 миллиард теңге таза пайда тапқан. Компанияның өз жарияланымындағы түсім көрсеткіші 262 миллиард теңге болған.

Нарықтық құн мен нақты табыс: айырмашылығы неде?

Қазақстанның ең қымбат компанияларының тізімі ел экономикасындағы өзгерістерді де көрсетеді. Алғашқы орындарда мұнай-газ және уран өндірушілері тұрғанымен, олардың қатарынан ірі банктерді, финтех компанияларды, инвестициялық холдинг пен жасанды интеллект стартабын да көруге болады. Алайда компанияның миллиардтаған теңгеге бағалануы оның дәл осындай соманы қолма-қол иеленетінін немесе жыл сайын сонша табыс табатынын білдірмейді. Мәселен, “ҚазМұнайГаз” 2025 жылы 9,37 триллион теңге түсім алып, 1,07 триллион теңге таза пайда тапты. Kaspi.kz-тің шоғырландырылған түсімі 4,05 триллион теңге, таза пайдасы 1,07 триллион теңге болды. Ал Halyk Bank-тің активтері 20,9 триллион теңгеге жеткенімен, бұл соманы банктің табысы деп қабылдауға болмайды.

Бұл рейтинг — компаниялардың нарықтық немесе инвестициялық бағаланған құнына негізделген салыстыру. Компаниялардың құны акция бағасы немесе инвестициялық раундтағы бағалау негізінде есептелген.

Айта кетейік, бұған дейін біз соңғы 5 жылда қазақстандық компаниялардың акциялары қалай өзгергені туралы жазған едік. 

Қазақстанда доллар бағамы бір күнде 4 теңгеге арзандады. 6 қарашадағы сауда қорытындысы бойынша америкалық валюта 447 теңге деңгейіне түсті. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қазақстан қор биржасындағы күндізгі сауда нәтижесінде доллардың орташа сараланған бағамы 447,14 теңге болды. Алдыңғы сауда күніндегі көрсеткішпен салыстырғанда 4,02 теңгеге арзандаған.

Ұлттық банктің 6 қарашаға белгілеген ресми бағамы – 1 доллар үшін 451,87 теңге.

Алматы мен Астанадағы айырбастау пункттеріндегі доллар бағамы

Алматыдағы айырбастау пункттерінде долларды орта есеппен 447,55 теңгеден сатып алып, 449,44 теңгеден сатып жатыр.

Астанадағы айырбастау пункттерінде америкалық валютаның орташа сатып алу бағамы – 446 теңге, сату бағамы – 453 теңге.

Базалық мөлшерлеме мен теңге бағамы

23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жылдық 16,25 пайыздан 15,75 пайызға дейін төмендетті. Бұл – 2026 жылғы маусымнан бері қатарынан төртінші рет төмендетілуі. Сол кезде базалық мөлшерлеме 18 пайыз болған. Реттеуші шешімін жылдық инфляцияның баяулауымен байланыстырды. Қыркүйекте инфляция 9,3 пайызға дейін төмендеген.

Сонымен қатар Ұлттық банк мәліметінше, қазан айының қорытындысында теңге бағамы 3 пайызға әлсіреген. Реттеуші қысқа мерзімде валюта бағамына нарық қатысушыларының күтулері, салық төлемдері, әлемдік нарықтағы ахуал және геосаяси жағдай әсер етуі мүмкін екенін айтқан.

Айта кетейік, бұған дейін сарапшылар 2027 жылы доллар бағамы қандай болатынын болжаған болатын. 

Қазақстанда коронавирусқа қарсы әзірленген QazVac вакцинасына 9 миллиард теңгеден астам қаржы жұмсалғанымен, ол Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының халықаралық тіркеуінен өте алмады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Вакцинаны Жамбыл облысында Биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары әзірлеген. Оны жасауға мемлекет 2 миллиард теңгеден астам қаржы бөлсе, Жамбыл облысында өндіріс орнын салуға тағы 7 миллиард теңгеге жуық қаражат жұмсалған.

QazVac Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының алдын ала біліктілік бағалауынан өтпеген. Бірақ бұл вакцинаның тиімсіз немесе қауіпті деп танылғанын білдірмейді. 

Зерттеулерде QazVac вакцинасының тиімділігі 82% деп көрсетілген. Алайда оны халықаралық деңгейде тіркеу мүмкін болмады. 2026 жылғы сәуірде Қазақстан дәрі-дәрмектерді реттеу жүйесінің жетілу деңгейі бойынша ДДСҰ-ның үшінші сатысына жетті. Бұл елдегі дәрілік заттарды бақылау жүйесінің негізгі талаптары халықаралық стандарттарға сай екенін көрсетеді. Алайда нақты бір вакцинаны халықаралық деңгейде мойындату үшін препараттың өзіне, оны өндіру барысына және құжаттарына қатысты қосымша талаптарды орындау қажет. 

Денсаулық сақтау министрлігі бұған дейін QazVac-қа қойылған талаптардың бірі вакцинаны толық өндірістік циклмен шығару болғанын түсіндірген. Яғни бастапқы биоматериалды дайындаудан бастап, дайын препаратты құтыға құю, қаптау және таңбалауға дейінгі барлық жұмыс бір жүйеде атқарылуы керек.

Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова енді оның орнына Қазақстан ДДСҰ-ның ең жоғары, төртінші деңгейіне жету үшін зертханалық кешен салмақ. Жоба құрылысы 2027 жылы басталады деп жоспарланған.

Еске салсақ, бұған дейін Алматыда 39 миллиард теңгеден астам қаржыға дәрі-дәрмек зауыты салынатыны туралы хабарлаған едік. Кәсіпорында халықаралық дәрі-дәрмектер өндірісін жергіліктендіру, алдағы уақытта дәрі жасауға қажетті белсенді фармацевтикалық субстанцияларды да Қазақстанда шығару көзделген.

Қазақстан Халық Кеңесінің төрағасы Ерлан Қошанов Петропавл қаласында өткен "Ұлттың жаңа болмысы: жастар және азаматтық жауапкершілік" атты республикалық жастар лагерінің жұмысына қатысты. Кездесудің басты тақырыбы президенттік реформалар, олардың жастар әлеуетін ашудағы рөлі және жас буынның мемлекет басшысының "Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері" атты Жолдауын іске асыруға қатысуы болды. Солтүстік Қазақстан облысына сапары барысында Халық Кеңесінің мүшелері өңірдегі қоғам өкілдерімен кездесіп, аймақтың ғылыми-білім беру инфрақұрылымы мен Тайынша қаласындағы жаңа IT-орталықтың жұмысымен танысты.

Қатысушылар алдында сөйлеген сөзінде Ерлан Қошанов президент Жолдауы елді терең жаңғыртуға, оның бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға және азаматтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған бағдарды айқындайтынын атап өтті. Бұл міндеттерді іске асыру бүкіл қоғамның жұмылуын талап етеді. Ал бұл ретте жастарға ерекше рөл жүктеледі. Халық Кеңесінің төрағасының айтуынша, Конституцияның қабылдануымен еліміздің дамуында жаңа кезең басталды. Негізгі Заң қуатты мемлекеттің іргетасын қалап, экономикалық өсімге, адами капиталды дамытуға және жас ұрпақты қоғамдық өмірге тартуға қажетті жағдайлар жасады. Референдумнан кейін президенттің алғашқы кездесуін дәл жастармен өткізуі мемлекет басшысының олардың пікірі мен көңіл күйіне ерекше мән беретінін көрсетеді. Өйткені ірі мемлекеттік жобалардың негізгі игілігін көретіндер – жас қазақстандықтар.

Еліміздің даму қарқынына тоқталған Ерлан Қошанов негізгі экономикалық көрсеткіштерді мысалға келтірді. Соңғы жеті жылда Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ 50 %-дан астам өсіп, 15 мың доллардан асқан. Сонымен қатар 3,6 миллион жаңа жұмыс орны ашылып, азаматтар үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашылды. Білім беру саласында да айтарлықтай елеулі нәтижелер бар. Мәселен, осы уақыт ішінде 650 мыңнан астам грант бөлінді, студенттердің стипендиясы – 2,5 есеге, ал докторанттардың стипендиясы 3 еседен астамға өсті. Сондай-ақ 267 жатақхана пайдалануға берілді.

Халықаралық білім беру саласындағы ынтымақтастық та назардан тыс қалмады. Бұған жарқын мысал ретінде Kozybayev University мен Аризона университетінің бірлескен қос дипломдық бағдарламасын атап өтуге болады. Осы жылдың шілдесінде алғашқы 30 түлек қос жоғары оқу орнының дипломын алды. Олардың қатарында америкалық университетте "Жылдың үздік түлегі" атанған Әмір Ағзамов та бар.

Халық Кеңесінің төрағасы жастардың шетелдегі жетістіктері, олардың еңбегінің халықаралық деңгейде мойындалуы және еліміздің түрлі салаларын дамытуға қосқан үлесі нағыз патриотизм мен ұлттық мақтаныштың үлгісі екенін атап өтті. 

Оның айтуынша, заманауи патриотизм, ең алдымен, білімге ұмтылудан, жасампаз еңбек етуден, озық технологияларды меңгеруден және қоғам өміріне нақты үлес қосудан көрініс табады. Сонымен қатар ұлттық бірегейлікті сақтау, жаһандық деңгейде ойлау, тілдерді үйрену және заманауи цифрлық платформаларды пайдалана отырып, Қазақстанның бай рухани әрі мәдени мұрасын әлемге таныту маңызды.

Бұл ойды лагерьге жиналған жастар да жалғастырып, жас буынды мемлекет басшысының бағытын іске асыруға белсенді тарту жөнінде өз идеялары мен ұсыныстарын ортаға салды. Қазақстан Халық Кеңесі аталған бастамаларға қолдау білдірді.

"Жастар" ғылыми-зерттеу орталығының директоры Найла Мұхтарова жас ұрпақтың бойында әділдік, заңдылық және сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік қағидаттарына негізделген белсенді азаматтық ұстанымды қалыптастырудың маңыздылығын атап өтті. Оның пікірінше, цифрлық технологиялар қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға, ашықтықты арттыруға және өзекті әлеуметтік мәселелерді шешуге қосымша мүмкіндіктер береді. Сондықтан жастар бұл құралдарды белсенді пайдалануы қажет.

М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университеті Басқарма мүшесі Әділхан Төлепберген жауапты көшбасшылықтың маңыздылығына назар аударды. Ол жас басшылардың өз бетінше шешім қабылдай білуі, командамен тиімді жұмыс істеуі және нәтижеге жауапкершілікпен қарауы керектігін атап өтті. Сонымен қатар популизм мен басқарудағы әлсіздікке жол бермеу қажеттігін айтты. Мұндай ұстаным мемлекет басшысы дәріптеп жүрген "Адал азамат" құндылықтарына сәйкес келеді.

Кездесу барысында "Халық Кеңесі" Жастар қозғалысын құру жөнінде маңызды бастама көтерілді. Бұл идеяны қолдаған Ерлан Қошанов жаңа құрылым ресми есеп үшін ғана жұмыс істейтін кезекті ұйымға айналмауы тиіс екенін ескертті. Оның пайымдауынша, бірлестік жастардың тың идеяларына жан бітіретін шынайы іс-қимыл алаңы болуы қажет. Осы орайда Төраға мемлекет басшысының: Жастар саясаты жастар үшін емес, жастармен бірге құрылуы керек", – деген қағидалы ұстанымын еске салды.

Жаңа қозғалыстың алғашқы кезеңінде оның құрамына еліміздің барлық аймағынан 126 жасты қосу ұсынылады. Бұл көрсеткіш Халық Кеңесі мүшелерінің санына сәйкес келеді. Осылайша Кеңестің әр мүшесі өзінің жас серіктесімен "кері тәлімгерлік" қағидаты бойынша байланыс орната алады. Бұл ұрпақтар арасындағы жүйелі байланысты жолға қоюға мүмкіндік береді.

Басым бағыттардың қатарында NEET санатындағы жастарды қолдау, олардың кәсіби білім алуына және жұмысқа орналасуына жәрдемдесу көзделген. Бұл ретте Астанада табысты жүзеге асырылып жатқан JOLTAP жобасын еліміздің барлық өңіріне тарату жоспарланып отыр. Өзіндік дербестік пен жасампаз еңбек құндылықтарын дәріптеу, белсенді азаматтық ұстанымды қалыптастыру, масылдық көңіл күйге жол бермеу, сондай-ақ жастарды өмірлік мақсаттарына қол жеткізуде жеке жауапкершілік пен өз күшіне сүйенуге бағыттау маңызды міндеттердің бірі болмақ. Сонымен қатар сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға, адалдық пен әділдік қағидаттарын орнықтыруға және сыбайлас жемқорлықтың кез келген көрінісіне төзбеушілік көзқарасын қалыптастыруға ерекше назар аударылады.

Бұдан бөлек, цифрлық дағдыларды дамыту және дарынды оқушылармен жұмыс жүргізу, соның ішінде "Tomorrow School" түлектерінің ауылдық  IT-орталықтарға тәлімгерлік жасауы көзделеді. Сонымен қатар жастар нашақорлықтың, құмар ойындарға тәуелділіктің және интернет-алаяқтықтың алдын алу жұмыстарына, өңірлік қоғамдық кеңестердің қызметіне, кітап оқу мәдениетін және қазақстандықтардың жетістік тарихтарын насихаттауға тартылатын болады. Патриоттық тәрбие, волонтерлік қызмет, әлеуметтік және экологиялық жобалар да маңызды бағыттарға айналады.

Ерлан Қошанов бұл істе нақты нәтижеге қол жеткізу керек екенін атап өтті. Оның сөзінше, қозғалыстың басты мақсаты – форумдар мен съездер өткізу емес, адамдардың өмірін жақсартатын нақты істер атқару. 

Қорытындылай келе, Төраға құрылатын жастар қозғалысы конституциялық жағдайда мемлекетке сенімді тірек болатынын атап өтті. Халық Кеңесі өзінің заң шығару бастамасы құқығы аясында жастардың ең маңызды ұсыныстарын сараптамадан өткізіп, заң жобаларына енгізе алады.

Бағдарламаның бір бөлігі өңірдің цифрлық жетістіктерімен танысуға арналды. Лагерь аясында ұйымдастырылған "Digital Aimaq" көрмесінде Халық Кеңесінің мүшелеріне мемлекет басшысы қойған цифрландыру міндеттерінің облыста тек қалаларда ғана емес, ауылдық жерлерде де қалай жүзеге асырылып жатқаны таныстырылды.

Бүгінде облыста аудандық және ауылдық деңгейде 14 IT-орталық ашылған. Мысалы, Смирново ауылының тұрғындары заманауи цифрлық платформалар мен жасанды интеллектіні күнделікті міндеттерді шешу және табыс табу үшін пайдалануды үйренуде. Бұл – президент Жолдауында айтылған халықтық цифрлық экономика тұжырымдамасының нақты істегі үлгісі.

Жастар лагерінің жұмысына, сондай-ақ Солтүстік Қазақстан облысының қоғам өкілдерімен және этномәдени бірлестіктерімен өткен кездесулерге Қазақстан Халық Кеңесінің басшылығы мен мүшелері Ләззат Шыңғысбаева, Жандос Ақтаев, Найла Мұхтарова, Ақнұр Тұрдалиева, Ислам Байрамуков, Руфина Усанова, Геннадий Зенченко, Ирина Эктова және Сәуле Мәлікова қатысты. Сондай-ақ шараға Құрылтай депутаты Ақерке Ескендірова,  ҚР Қарулы Күштері Ұлттық әскери-патриоттық орталығының басшысы Ринат Зайытов, "Astana Hub" бас директоры Мағжан Мәдиев және "JOLTAP" жобасының жетекшісі Дана Жүнісова қатысты. Жұмыс сапары аясында Халық Кеңесінің мүшелері "Мағжан орталығына", "Ботай" ескерткішіне барып, сондай-ақ ел тәуелсіздігінің 35 жылында Солтүстік Қазақстан облысының қол жеткізген негізгі жетістіктерін көрсететін экспозициямен танысты.

9 қарашадан бастап Қазақстандағы үш республикалық тасжолда көліктердің орташа жылдамдығын бақылайтын жаңа жүйе іске қосылады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

"ҚазАвтоЖол" ұлттық компаниясының мәліметінше, жаңа жүйе Алматы – Қорғас, Қарағанды – Бурылбайтал және Қызылорда – Арал тасжолдарының алты учаскесінде жұмыс істейді.

Жылдамдық бақыланатын жолдар:

1. Алматы – Қорғас тасжолы:

Ұйғыр – Панфилов аралығы – 50,832 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 120 км/сағ.

2. Қарағанды – Бурылбайтал тасжолы:

Шұбартүбек – Гүлшат аралығы – 42,158 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 140 км/сағ.

Гүлшат – Тасарал аралығы – 42,550 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 140 км/сағ.

3. Қызылорда – Арал тасжолы:

Ақжарма – Ақжар аралығы – 48,239 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 100 км/сағ.

Ақжар – 103-разъезд аралығы – 122,421 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 100 км/сағ.

103-разъезд – Әйтеке би аралығы – 95,871 шақырым. Рұқсат етілген жылдамдық – 100 км/сағ.

Орташа жылдамдық қалай есептеледі?

Жаңа жүйе көліктің камера тұрған жерден қандай жылдамдықпен өткенін ғана емес, белгілі бір жол бөлігін қанша уақытта жүріп өткенін де есептейді. Арнайы камералар көліктің бақылау аймағына кірген және одан шыққан уақытын тіркейді. Осы мәліметтер арқылы көліктің орташа жылдамдығы автоматты түрде анықталады.

Егер жүргізуші белгіленген жылдамдықтан асып кетсе, заңбұзушылық туралы ақпарат тиісті органдарға жіберіледі.

"ҚазАвтоЖол" компаниясының мәліметінше, жаңа жүйе жол апаттарының алдын алу және жүргізушілердің тәртібін күшейту мақсатында енгізіліп жатыр.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда шамадан тыс жүк тиеген көліктерді тексеру күшейтілгенін жазған едік. Көлік министрлігінің мәліметінше, мұндай көліктер жолдың тез бұзылуына себеп болып, басқа жүргізушілерге қауіп төндіреді. Осыған байланысты артық жүк тиеген жүргізушілерге берілетін жазаны күшейту мәселесі де қарастырылып жатыр.

Вице-президент Ерлан Қариннің төрағалығымен Азаматтық мәселелер жөніндегі комиссияның кезекті отырысы өтті. Жиын қорытындысы бойынша мемлекет басшысына 255 адамды Қазақстан азаматтығына қабылдау туралы ұсыныс енгізіледі. Сондай-ақ комиссия 43 адамның азаматтықтан бас тарту туралы өтінішін қанағаттандыруды ұсынбақ.

Вице-президенттің айтуынша, соңғы жылдары Қазақстан азаматтығынан шығуға ниет білдірушілер санының азаю үрдісі сақталып отыр.

Атап айтқанда, кейінгі 8 жылда Қазақстан азаматтығынан шығу туралы өтініштер саны шамамен 40 есеге жуық азайған. Бұл өз кезегінде еліміздегі әлеуметтік оптимизм деңгейінің жоғары екенін көрсетеді.

Сонымен қатар Қазақстан азаматтығы шетелдің ІТ, бизнес салаларының көрнекті өкілдері, инвесторлар, ғылымдар мен мәдениет қайраткерлері үшін тартымды бола түсуде.

Қазақстандық кәсіпкер Эдуард Огай Астана халықаралық қаржы орталығында жаңа холдинг тіркеді. Компанияны бұрын "Қазақмыс" корпорациясын басқарған Нұрахмет Нұриев басқарады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Астана халықаралық қаржы орталығының ашық деректеріне сәйкес, Bala Urpek Limited компаниясы 2026 жылғы 5 қарашада тіркелген. Ол холдинг ретінде жұмыс істейді. Компанияның жарғылық капиталы – 1 мың доллар (шамамен 452 мың теңге).

Жаңа құрылымның акционері – қазақстандық кәсіпкер Эдуард Огай. Forbes Kazakhstan нұсқасы бойынша, ол елдегі ең бай адамдар тізімінде 15-орында тұр. Кәсіпкердің байлығы 650 миллион долларға (шамамен 293 млрд теңге) бағаланған.

Огай 2025 жылдың соңына дейін Эдуард Киммен бірге “Қазақмыс” корпорациясының ортақ иелерінің бірі болған. Кейін компания активтері Нұрлан Артықбаевтың Qazaq Stroy тобына сатылды. Қазір Огайға мәміледен кейін қалған мыс активтерін біріктірген Kazakhmys Copper компаниясының 30 пайызы тиесілі. Сонымен қатар ол Aidarly Mining және “Консолидированная строительная горнорудная компания” құрылымдарын бақылайды.

Bala Urpek Limited компаниясының директоры болып Нұрахмет Нұриев тағайындалған. Ол 2022 жылдан 2026 жылдың басына дейін “Қазақмыс” корпорациясының басқарма төрағасы қызметін атқарған. Бұған дейін де 2020 жылдан бастап компания құрылымдарында басшылық лауазымдарда жұмыс істеген. Ал одан бұрын көмір өндіретін “Шұбаркөл Премиум” және “Майкубен Вест” компанияларында еңбек еткен.

Еске салсақ, 2025 жылғы 31 желтоқсанда Нұрлан Артықбаевтың Qazaq Stroy компаниясы “Қазақмыс” активтерін сатып алғанын жариялады. Компания мәміле кезінде активтерінің құнын 531,5 миллиард теңгеге бағалаған. Ал биыл қазанда Эдуард Огай бақылайтын Aidarly Mining Абай облысындағы Айдарлы кен орнының қорларын нақтылап, мыс пен алтын өндіру мерзімін 2054 жылға дейін ұзартқаны хабарланған еді. Бұған дейін өндірісті 2048 жылдың соңына дейін жүргізу жоспарланған болатын.

Айта кетейік, бұған дейін Эдуард Огайдың “Қаражыраның” пайдасынан үлес алмайтыны айтылған еді. 

Қазақстан бензин, дизель отыны және мұнай өнімдерінің бір бөлігін шетелге шығаруға салынған шектеуді тағы алты айға ұзартты. Жаңа тыйым 2026 жылғы 22 қарашадан бастап күшіне енеді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов тиісті бұйрыққа қол қойған. Құжатқа сәйкес, 2026 жылғы 22 қарашадан 2027 жылғы 22 мамырға дейін бензинді, дизель отынын және бірқатар мұнай өнімдерін Қазақстан аумағынан автомобиль және теміржол көлігімен әкетуге тыйым салынады. Шектеу Еуразиялық экономикалық одаққа мүше мемлекеттерге де қатысты.

Бұдан бөлек, 2027 жылғы 1 қаңтардан 30 маусымға дейін ЕАЭО кедендік аумағынан тыс жерлерге жеңіл дистилляттарды, авиациялық керосинді, дизель отынын, газойльдерді, толуолды, ксилолды және мұнай битумын шығаруға да шектеу қойылады.

Еске салсақ, Қазақстанда бензин мен дизель отынын экспорттауға бұған дейін де тыйым салынған. Қолданыстағы шектеу 2026 жылғы 21 мамырдан 21 қарашаға дейін белгіленген еді. Осылайша, Энергетика министрлігі экспортқа қойылған шектеуді кезекті рет ұзартты.

Қандай жағдайда жанармайды шетелге шығаруға болады?

Тыйымға қарамастан, кейбір жағдайларда жанармайды шетелге шығаруға болады.Атап айтқанда, көліктің зауыттан орнатылған жанармай багындағы отынды әкетуге рұқсат етіледі. Сондай-ақ қоспаларды сынау және өзге де зерттеу жұмыстары үшін авиациялық отынды шығаруға болады.

Бұдан бөлек, Қазақстан үкіметінің шешімімен гуманитарлық көмек ретінде мұнай өнімдерін шетелге жеткізуге рұқсат беріледі.

Қазақстан мұнай өңдеу зауыттарының экспорт мәселесі

Бұған дейін Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов Батыс Қазақстан облысындағы Ақсай қаласында орналасқан “Конденсат” мұнай өңдеу зауыты өндірген бензин мен дизель отынының 70 пайызын Ресейге жеткізетінін мәлімдеген еді. Зауыт ресейлік шикізатпен жұмыс істейді. Өнімнің қалған 30 пайызы Қазақстан нарығына бағытталады. Сонымен бірге кәсіпорын өз өнімін ЕАЭО-дан тыс елдерге экспорттай алады.

Ал қазан айының соңында “ҚазМұнайГаз” басшысы Асхат Хасенов Қазақстанның екі ірі мұнай өңдеу зауытына бензинді Ресейге экспорттауға квота берілгені туралы ақпаратқа пікір білдірді. Оның айтуынша, компания үшін негізгі басымдық – ішкі нарықты жанармаймен қамтамасыз ету.

Трейдерлердің мәліметінше, үшінші тоқсанда Атырау және Павлодар мұнай өңдеу зауыттарына Ресейге әрқайсысына 17,5 мың тоннадан бензин экспорттауға квота берілген. Алайда бұл көлем бойынша жеткізілім жүзеге аспаған.

Айта кетсек, Қазақстанда жанармай бағасы соңғы күндері күрт өсті. Сарапшылардың болжамынша, баға 300 теңгеге дейін жетуі мүмкін. 

Қазақстандық БАҚ беттерінде Айханым Оқасова есімді оқушы қыздың Гарвард университетіне оқуға шақырту алғаны туралы ақпарат тарады. Сонымен қатар оның шетелдегі басқа да университеттерге қабылданғаны, тоғыз тіл білетіні және FLEX бағдарламасына қатысқаны айтылды. Десе де оның жетістіктеріне қатысты күмән туындады. Даниял Сүлеймен есімді желі қолданушысы білім алушының құжаттарын  тексеріп, Гарвард пен Миннесота университетіне ресми сауал жолдаған. Нәтижесінде екі оқу орны да қабылдау туралы хаттардың түпнұсқа емес екенін мәлімдеген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Бәрі неден басталды?

Айханым Оқасова туралы ақпарат алғашында Digital Business басылымында жарияланған. Басылым Павлодардағы №47 мектептің 11-сынып оқушысы Гарвард университетіне оқуға қабылданғанын хабарлады.

Олардың дерегінше, 17 жастағы оқушыға Гарвард университетінің Harvard Extension School бөліміндегі Bachelor of Liberal Arts (ALB) бағдарламасы бойынша білім алу ұсынылған. Басылым оның оқу ақысын толық өтейтін грант иеленгенін де жазды. Айханымның айтуынша, қабылданғаны туралы хат оған 30 қазанда келген. Ал оқуын 2027 жылдың күзінде бастауды жоспарлаған.

Оған қоса оқушы тоғыз тіл меңгергенін, TOEFL емтиханынан 110 балл жинағанын айтқан. Сонымен қатар қытай тілінен HSK 5 сертификатын алғанын және корей тілі бойынша біліктілік сынағынан өткенін жазған. Сонымен қатар Айханым тіл үйрету саласында тәжірибесі барын, осы уақытқа дейін 700-ден астам оқушыға сабақ бергенін мәлімдеген. Оған қоса, Ailingo атты тіл үйренуге арналған білім беру платформасын дамытып жатқанын жеткізген.

Айханым Гарвардтың аталған бағдарламасына 2025 жылы, 10-сыныпта оқып жүрген кезінде қызығушылық танытқан. Болашақта педагогика, шет тілдері және білім беру технологиялары бағытында білімін жетілдіріп, алған тәжірибесін Қазақстандағы білім саласын дамытуға пайдалануды көздейтінін айтқан.

Алайда көп ұзамай оқушының жетістіктеріне қатысты күмән туындады.

Шетелдік екі университеттен шақырту алғаны рас па?

Даниял Сүлеймен есімді желі қолданушысы Айханымның Гарвард университетіне оқуға қабылданғаны туралы мәлімдемесін тексеріп көрген. Ол әуелі оқушының Гарвардқа түскен уақытын тексеріп, тікелей университеттің өзіне сауал жолдаған. 

Бұдан бөлек желі қолданушысы оқушы иеленген International Student Scholarship грантын тексеріп көрген. Оның айтуынша, Harvard Extension School-да мұндай атаумен грант қарастырылмаған.

Ол оқушының Гарвардқа қабылданғаны туралы жаңалықты естіген сәті түсірілген видеосына назар аударған. Оның пікірінше, роликте университеттің оқуға ресми қабылдағаны экранда көрсетілмейді. 

Миннесота университеті де құжатты растамаған

Күмән тудырған құжаттардың бірі – University of Minnesota Twin Cities университетінен келгені айтылған хат.

Осылайша, екі университет те Айханымның оқуға қабылданғанын растамады. Бұл оның өзге де жетістіктеріне қатысты күмән туғызды.

FLEX бағдарламасына қатысқаны рас па?

Айханым FLEX 2025–2026 халықаралық алмасу бағдарламасына қатысқанын да мәлімдеген. Алайда желі қолданушысы оның бұл жетістігін растайтын құжатты да тексеріп шығыпты. Айтуынша, оқушы жариялаған суретте тек “Өтініш жібергеніңіз үшін рақмет” деген мазмұндағы хабарлама бар.

Желі қолданушысы Айханымның АҚШ-та болғанын растайтын фото да көрмегенін айтады. 

Тоғыз тіл білемін дегеніне де күмән келтірді

Айханым туралы тараған ақпараттағы тағы бір ерекше дерек – оның тоғыз тіл меңгергені.

Алайда желі қолданушысы бұл мәлімдемеге де күмән келтірген. Оның айтуынша, корей тілін білетін достары оқушының осы тілде жариялаған жазбаларын қарап шығып, тілдік деңгейіне қатысты бірқатар сұрақ қойған.

Олар мәтіндегі грамматикалық және құрылымдық қателерге назар аударған. Ол қыздың 9 тіл меңгергені туралы мәлімдемені нақты құжаттармен немесе тіл деңгейін растайтын нәтижелермен дәлелдеу керегін айтты. 

Сонымен қатар оқушының парақшасында Пекин университетінің логотипі бар Chinese for HSK 5 сертификаты жарияланған.

Алайда желі қолданушысының сөзінше, бұл – Coursera платформасында ұсынылатын онлайн курстың атауы. Ол қытай тілін меңгеру деңгейін бағалайтын HSK 5 халықаралық емтиханының сертификатымен бірдей емес.

Сондықтан аталған курсты аяқтағаны туралы құжат оқушының HSK 5 емтиханын тапсырғанын растамайды.

Оған қоса, жарияланған суретте мөрлері бар құжаттың толық нұсқасы емес, тек бір бөлігі ғана көрінеді. Осыған байланысты оның түпнұсқалығына қатысты да сұрақтар туындаған.

Оқушының білім беру орталығы да назарға ілікті

Бұл оқиғадағы тағы бір маңызды жайт – Айханым желіде өз жетістіктерін жариялаумен ғана шектелмейді. Ол ailingo.global атты білім беру орталығын жүргізіп, балаларға тіл үйретеді.

Даниял Сүлейменнің пікірінше, оқушының жетістіктеріне қатысты күмән туындаса, бұл жағдайға орталықта білім алып жүрген балалардың ата-аналары да назар аударуы керек. Өйткені олар балаларының білімі үшін қаражат төлеп, орталыққа сенім артады.

Даниял Сүлеймен бұл жағдайға Павлодар қаласының тұрғыны ретінде ерекше қынжылатынын жеткізген. Себебі Айханымның жетістіктері туралы ақпаратта Павлодар қаласы жиі аталады.

Оның сөзінше, өңірде жылдар бойы еңбектеніп, халықаралық олимпиадаларда, ғылыми байқауларда және түрлі білім сайыстарында жоғары нәтиже көрсетіп жүрген оқушылар бар. Алайда олардың еңбегі көпшілікке дәл осындай деңгейде таныла бермейді.

Желі қолданушысы бұл оқиғаны көпшілікке таратып, желідегі ақпараттың бәріне бірдей сене бермеуді сұрады. 

Оқушының анасы үндеу жасады

Айханымның анасы Әсия Оқасова қызына екі университеттен келген шақыртулардың мән-жайын анықтайтынын мәлімдеді. 

“Жеті тілді жетік меңгерген”

Әсия Оқасова қызының полиглот екенін де растады. Оның айтуынша, Айханым жеті тілді жетік меңгерген, тағы екі тілде сөйлесе алады. Сонымен қатар ол қызының аудармашы болып жұмыс істейтінін және шетелдік қонақтармен кездесулерде әріптестеріне көмектесетінін жеткізді.

Бұдан бөлек, Айханымның репетиторлықпен айналысатынын айтты. 

Анасы қызының өз еңбегімен пәтер сатып алғанын айтты. Оның сөзінше, Айханым бірінші сыныпқа барған кезде оған “Жилстройбанктен” есепшот ашылған. Ал қызы 18 жасқа толғанда баспана сатып алу үшін ақша жинауды ұсынған екен.

Содан бері қызы алған сыйлықтары мен өзі тапқан қаражатын жинап келген. Тіпті даяшы болып жұмыс істеп, аудармашылық қызмет көрсеткен.

Мәскеу мемлекеттік университетінен де шақырту алған

Әсия Оқасова қызының Мәскеу мемлекеттік университетіне (ММУ) оқуға шақырту алғанын айтты. Оның сөзінше, университет Айханымға оқу ақысына 50% жеңілдік ұсынған.

Бұдан бөлек, оқушыға осы университет жанындағы ғылыми жобаға қатысу туралы ұсыныс түскен. 

“Киберполицияға жүгінемін”

Ол сөзін дәлелдеу үшін шетелдік университеттерден келген шақырту хаттарын көрсетті. Сонымен қатар ол киберполицияға барып, ресми арыз түсіретінін айтты.

“Бұған дейін де киберполицияға жүгінген едім. Себебі екі-үш апта бұрын қызыма біреулер оның “Алтын белгіге” лайық емес екенін жазған. Кейін басқа парақшадан: "Сен туралы не жазылып жатқанын көрдің бе? Өліп қалсаңшы" деген хабарлама келген. Біреудің қызыма өшігіп жүргенін түсініп отырмын. Мұның бәрі балалар арасындағы қызғаныштан басталған болуы мүмкін. Сондықтан ана ретінде бұл жағдайды соңына дейін анықтаймын. Қызымды желіде келеке етпеулеріңізді сұраймын”, – деді Әсия Оқасова.

Айханым Охасованың өзі не дейді?

Айханым Оқасова өзіне тағылған айыптарға түсініктеме берді. Ол әңгіме Гарвард колледжіне емес, Harvard Extension School-ге қатысты екенін айтты.  Оның айтуынша, бұл – университеттің талабы мен оқуға қабылдау мерзімдері әртүрлі екенін жеткізді.

Оқушы құжаттар мен шақырту хаттарындағы қолтаңбаларға қатысты түсініктеме алу үшін Гарвард университетініе хабарласқанын айтты.

Білім басқармасы не дейді?

Аталған жағдайға қатысты Stan.kz тілшісі Павлодар облыстық білім басқармасынан мән-жайды сұрады. Басқарма қазір аталған жағдайдың барлық мән-жайы жан-жақты анықталып жатқанын мәлімдеді. Нақты ақпарат белгілі болған соң ресми түсініктеме беретінін айтты. 

Айта кетейік, бұған дейін 2027 жылы қазақстандық оқушылар шетелдік университеттер де қабылдайтын жаңа тест тапсыратыны туралы жазған едік. 

Павлодарда 15 жастағы қызбен жыныстық қатынасқа түскені үшін 12 жылға сотталған 20 жастағы жігіттің денесі колониядан табылды. Алдын ала мәлімет бойынша, ол өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

HALYQSTAN Telegram арнасының дерегінше, қазір жігіттің өліміне қатысты тергеу жүріп жатыр.

Павлодар облысы бойынша Қылмыстық-атқару жүйесі департаменті сотталушының өз-өзіне қол жұмсағанын мәлімдеді. Осы дерекке байланысты қылмыстық іс қозғалған. Қазір оқиғаның мән-жайы анықталып жатыр.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда екі жасөспірім қызды зорлаған сотталушы іш киімін шешпегені үшін қайта сотталған еді. Ол түрмеде белгіленген тәртіпке бағынбай, қызметкерлердің талабын орындаудан бас тартқан. 

Атырауда мектеп ішінде 13 жастағы қызға пышақпен шабуыл жасаған жасөспірім 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Сот оның қызды өлтіруге алдын ала дайындалғанын анықтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Zakon.kz басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Сот үкімін судья Зарема Хамидуллина жариялады. Іс алқабилердің қатысуымен қаралып, жасөспірім кәмелетке толмаған баланы өлтіруге оқталғаны үшін кінәлі деп танылды.

Оқиға 2026 жылғы 13 наурызда Атыраудағы Дінмұхамед Қонаев атындағы BINOM мектебінде болған. Сот материалдарына сәйкес, жасөспірім қылмысқа бірнеше күн бойы дайындалғаны белгілі болды. Оқиға болған күні ол соңғы сабақтан сұранып шығып, үйіне барған. Сол жерде сөмкесіне пышақ, балға және басқа да заттарды салып, мектепке қайта оралған. Сағат 16:56 шамасында жасөспірім күзетшіге көзілдірігін ұмытып кеткенін айтып, мектепке кірген. Күзетші оның сөмкесін тексермеген.

Мектеп дәлізінде ол бір топ оқушыны көріп, олардың арасындағы қыздардың бірін қуып жеткен. Содан кейін оның арқасы мен мойын тұсына бес рет пышақ сұққан. Тергеу барысында шабуыл жасаған жасөспірім мен зардап шеккен қыздың бұрын бір-бірін танымағаны анықталды. Олардың арасында ешқандай жанжал да болмаған екен.

Ауыр жарақат алған қыз облыстық балалар ауруханасына жеткізіліп, жансақтау бөліміне жатқызылған. Кейін жағдайы жақсарып, хирургия бөліміне ауыстырылды.

Жасөспірімнің дәптеріндегі жазбалар сотта дәлел ретінде қаралды

Сотта жасөспірімнің дәптеріндегі жазбалар мен мектептің бейнебақылау камераларындағы жазбалар негізгі дәлелдердің бір ретінде қаралды. Оның дәптерінен өз ата-анасын өлтіру туралы ойлары жазылған жазбалар да табылған. Сондай-ақ жасөспірімнің терроризмге, қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа қатысты тыйым салынған материалдарға қызығушылық танытқаны да анықталған.

Бұған дейін ол сыныптастары тарапынан қорлық көретінін айтып, мектеп психологына жүгінген екен. Алайда басқа оқушылардың оны ұрып-соққаны не оған күш көрсеткені расталмаған еді. Сот барысында жасөспірім дәптердегі кейбір жазбалардың өзіне тиесілі емес екенін айтты. Ал қызға шабуыл жасауын сол сәтте не істеп жатқанын түсінбей қалғанымен түсіндірген. Дегенмен сот-психиатриялық сараптамасы оның өз әрекетіне жауап бере алатынын анықтады.

Сот шешіміне сәйкес, жасөспірімге 15 жыл бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Ол жазасын кәмелетке толмағандарға арналған қауіпсіздігі орташа мекемеде өтейтін болады.

Еске салсақ, бұған дейін Қызылордада 1000 теңгеге бола туындаған жанжалдан жасөспірімнің қаза тапқанын жазған едік. Марқұмның туыстарының айтуынша, 13 жастағы танысы оның кеуде тұсына бұрауыш сұғып алған. Полиция жасөспірімнің өліміне қатысты қылмыстық іс қозғап, тергеу жүргізіп жатыр. Алайда жанжалдың нақты себебі әзірге ресми расталған жоқ.

Қазақстанда ипотека рәсімдейтін азаматтарға арналған жеңілдік тағы үш жылға ұзартылды. Енді тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы несие алатындардан табысы мен қарызының арақатынасын есептейтін міндетті талап сұралмайды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ұлттық банктің мәліметінше, бұл жеңілдіктің мерзімі 2029 жылғы 31 желтоқсанға дейін ұзартылған.

Борыш жүктемесінің коэффициенті (БЖК) – несие алатын адамның қарызын уақытында төлей алу мүмкіндігін бағалайтын көрсеткіш. Ол адамның барлық несие мен бөліп төлеу бойынша ай сайынғы төлемдерін орташа айлық табысымен салыстыру арқылы есептеледі.

Қазір барлық банкке ортақ талап бар: егер адамның несие бойынша ай сайынғы төлемдері табысының жартысынан асып кетсе, оған жаңа несие берілмейді. Ал тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесінде бұл талапқа жеңілдік қарастырылған. Яғни ай сайынғы төлемдері табысының 50%-ынан асып кетсе де, азамат ипотека рәсімдей алады.

Тиісті өзгерістер "Макропруденциялық нормативтер мен лимиттерді, олардың нормативтік мәндерін және есептеу әдістемесін белгілеу туралы" Ұлттық Банктің 2025 жылғы 25 тамыздағы №52 қаулысына енгізіледі.

Сонымен қатар, Ұлттық Банк 2027 жыл бойы несие нарығындағы жағдайды бақылауды жалғастыратынын мәлімдеді. Егер кейбір несие түрлері бойынша қауіп күшейсе, Ұлттық банк халықтың қарыз көлемі мен қаржылық жағдайын ескеріп, қосымша шектеулер енгізуі мүмкін.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда автонесие алғысы келетіндерге қатысты жеңілдік тағы бір жылға ұзартылған еді. Енді кейбір көлік түрін несиеге рәсімдеген азаматтардан табысы мен қарызының арақатынасын есептейтін міндетті талап сұралмайды.

Атырауда жұмыс беруші кәсіби біліктілігі жеткіліксіз деген себеппен әйелді қызметінен босатқан. Алайда сот оның жұмыстан заңсыз шығарылғанын анықтап, бұрынғы қызметіне қайта орналастыру туралы шешім қабылдады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Атырау қалалық сотының мәліметінше, әйел мемлекеттік мекемелердің бірінде концертмейстер, яғни музыкалық сүйемелдеуші болып жұмыс қызмет еткен. 2025 жылдың 28 тамызында өткен іріктеуден кейін комиссия оның дауысты дұрыс қоя алмайтынын және музыкалық білімі жеткіліксіз екенін алға тартып, қызметіне сай емес деген шешім шығарған. Осы шешімге сүйенген жұмыс беруші әйелмен жасалған еңбек шартын бұзған.

Алайда қызметкер бұл шешіммен келіспей, сотқа жүгінеді. Ол өзінің жұмыстан заңсыз шығарылғанын айтып, қызметіне қайта орналастыруды және жұмыссыз қалған уақытындағы жалақысын өндіріп беруді талап еткен. Нәтижесінде сот істі қарау барысында жұмыс берушінің еңбек заңнамасын бұзғанын анықтады.

"Қызметкердің біліктілігі жеткіліксіз болғандықтан атқаратын лауазымына сәйкес келмейтіні аттестаттау нәтижесімен расталмаған. Жұмыс беруші еңбек заңнамасының талаптарын дұрыс қолданбаған. Сондықтан қызметкерді жұмыстан шығаруға заңда көзделген негіз тиісті дәлелдермен расталмаған", – делінген сот хабарламасында.

Соттың түсіндіруінше, Еңбек кодексіне сәйкес, қызметкерді біліктілігі жеткіліксіз деген себеппен жұмыстан шығару үшін оның кәсіби деңгейі аттестаттау нәтижесімен расталуы керек. Ал бұл жағдайда жұмыс беруші мұндай дәлел ұсынбаған.

Нәтижесінде сот әйелдің талабын толық қанағаттандырды. Оны жұмыстан шығару туралы бұйрықтың күші жойылып, қызметкер бұрынғы орнына қайта орналасты. Сондай-ақ жұмыс беруші қызметкердің белгілі уақыт жұмысқа шыға алмағаны үшін де орташа жалақысын төлеуге міндеттелді.

Сот шешімі заңды күшіне енді.

Еске салсақ, бұған дейін Ақтөбе облысында бала күтіміне байланысты демалысқа шыққан ер адамның алимент берешегіне қатысты сотта жеңіске жеткенін жазған едік. Жеке сот орындаушысы оның қарызын елдегі орташа жалақыға сүйеніп есептеген. Алайда сот ер адамның жұмыс орны сақталғанын ескеріп, бұл шешімді заңсыз деп таныды және алимент берешегін қайта есептеуді міндеттеді.

Қазгидромет еліміз бойынша 7-9 қарашаға арналған ауа райы болжамын жариялады. Алдағы күндері көп аймақта жаңбыр мен қар жауады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Синоптиктердің мәліметінше, алда Қазақстан аумағында бірнеше циклонның өтеді. Нәтижесінде ауа райы тұрақсыз болады. Кезеңнің алғашқы күндері елдің солтүстік өңірлеріне солтүстік циклон әсер етеді. Ал 8 қарашадан бастап Қазақстан аумағына оңтүстік циклон келеді.

Ауа температурасы:

• Батыста: түнде −3, +5 °C-тан −8, +3 °C-қа дейін, күндіз +5, +15 °C-тан +2, +10 °C-қа дейін төмендейді;
• Солтүстік-батыста: түнде ауа температурасы −1, −8 °C-тан −6, +3 °C-қа дейін сәл жоғарылайды. Күндіз +2, +10 °C-тан −3, +5 °C-қа дейін төмендейді;
• Шығыста: түнде −9, +2 °C-тан −5, +8 °C-қа дейін, күндіз +2, +12 °C-тан +9, +17 °C-қа дейін жоғарылайды;
• Оңтүстікте: түнде −2, +6 °C-тан +7, +17 °C-қа дейін жоғарылайды, күндіз +10, +23 °C пен +18, +27 °C аралығында құбылады;
• Оңтүстік-шығыста: түнде ауа температурасы +0, +10 °C-тан +7, +15 °C-қа дейін жоғарылайды. Таулы аудандарда −3, −8 °C-тан 0, +5 °C-қа дейін көтеріледі. Күндіз +15, +25 °C-тан +17, +25 °C-қа дейін, таулы аудандарда +10, +15 °C шамасында болады.

Еліміздің қалған өңірлерінде ауа температурасының айтарлықтай өзгермейді.

Еске салсақ, бұған дейін синоптиктер еліміз бойынша қараша айына арналған ауа райы болжамын жариялаған еді. Айдың екінші жартысында елдің солтүстігі, шығысы мен орталығында түнгі аяз -18 градусқа дейін жетпек. 

Ұлттық банк Қазақстанда автонесие алғысы келетіндерге қатысты жеңілдікті тағы бір жылға ұзартты. Енді кейбір көлік түрін несиеге рәсімдеген азаматтардан табысы мен қарызының арақатынасын есептейтін міндетті талап сұралмайды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ұлттық банктің мәліметінше, бұл өзгеріс көлік сатып алғысы келетін азаматтардың кейбіріне несие рәсімдеуді жеңілдетеді. Жеңілдік жаңа автокөлік алатындарға және пайдаланылған көлікті алғашқы жарнаның белгілі бір бөлігін төлеп сатып алатындарға қатысты.

Бұрын тіркелмеген және пайдаланылмаған көлікті несиеге алатындарға қарыз жүктемесі бойынша талап қойылмайды. Ал несиеге алынған көлік банкке кепіл ретінде рәсімделуі керек.

Үш жылдан аспайтын көлікті несиеге алатындар үшін алғашқы жарна кемінде 30% болуы шарт. Бұрын пайдаланылған автокөлікті сатып алғанда оның бағасының кемінде 50%-ын бірден төлеген азаматтар да жеңілдікті пайдалана алады.

Ұлттық банк бұл жеңілдіктерді 2027 жылғы 31 желтоқсанға дейін ұзартты. Реттеуші келесі жылы да автонесие нарығын бақылап, қажет болған жағдайда халықтың қарыз жүктемесіне қатысты қосымша шаралар қабылдауы мүмкін.

Еске салсақ, Қазақстанда автонесие мен тұрғын үй жинақ жүйесіндегі ипотекаға қойылатын талаптарды қатаңдату кейінге шегерілген еді. Тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылдың соңына дейін сақталады.

Әлеуметтік жеілде Ақтөбеде 5 қараша күні ер адам өзінің бұрынғы әйелін өлтіріп кеткені туралы ақпарат тарады. Марқұмның жақыны әйелдің артында бір қызы қалғанын жазды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Желі қолданушысы күдіктінің қамалғаны туралы жазған.

Жазба авторы қыз-келіншектерді тұмысқа шығуға асықпауға шақырды. 

Марқұмның тағы бір туысы өзінің парақшасында мезгілсіз қаза туралы жазды.

Ақтөбе полициясы қылмыстың болғанын растап, қылмыстық іс қозғалғанын мәлімдеді. 

Ведомство өкілдері бұған дейін полицияға аталған тұлғалардың арасында тұрмыстық жанжалдар болғаны туралы ешбір арыз-шағым мен хабарламалар түспегенін атап өтті. 

Еске салайық, бұған дейін Ақтөбедегі Неке сарайында 26 жастағы қызды өлтіріп кеткені туралы жазған едік. Куәгерлердің айтуынша, ғимарат маңында жүрген адамдар іштен шыққан айқай-шуды естіген. Оқиға санаулы минут ішінде болған. Полиция келген кезде қыз еденде қансырап жатқан. Дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады.

Полиция тергеу амалдары жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. 

Перу әуежайында үш шетелдік 3 мыңнан астам өрмекшіні шұлық пен колготкиге салып, елден алып шықпақ болған. Олардың арасында тарантулдар мен сирек кездесетін құсжегіштер де бар. Польша мен Германия азаматтарының жүгі анонимді хабарламадан кейін тексеріліп, заңмен қорғалатын, тіпті ғылымға әлі белгісіз болуы мүмкін өрмекші түрлері табылған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Перудің Орман және жабайы табиғатты қорғау ұлттық қызметінің (SERFOR) хабарлауынша, үш жолаушының жүгін тексергенде, өрмекшілер шұлықтар мен әйелдер шұлықтарының ішінен табылған. Олардың арасында өрмекшінің жұмыртқалары, жаңа шыққан кішкентай өрмекшілер мен ересек түрлері де болған.

SERFOR қызметкері Кора Суарестің сөзінше, күдіктілер өрмекшілерді Перудің бірнеше аймағынан жинаған. Тіпті тәркіленгендердің арасында ғылымға әлі белгісіз болуы мүмкін түрлер де бар.

Мамандар табылған өрмекшілердің кейбірін Pamphobeteus antinous түріне жатқызған. Бұл – Оңтүстік Америкадағы ең ірі құсжегіш өрмекшілердің бірі. Перуде оның саны азайып бара жатқандықтан, заңмен қорғауға алынған.

Үш жолаушының жүгін тексеруге белгісіз адамның хабарламасы себеп болған. SERFOR өкілдері ұсталғандардың бірі құсжегіш өрмекшілерді зерттеумен танымал болуы мүмкін екенін айтады. Ал өрмекшілерді не үшін алып шықпақ болғаны әзірге нақты белгісіз. Мамандар оларды жеке коллекцияға қосу, ғылыми зерттеу немесе үй жануары ретінде сату үшін әкетпек болған деп топшылайды.

Перуде тарантулдар мен өзге де сирек кездесетін жәндіктерді заңсыз сату үлкен көлеңкелі нарыққа айналған. Оларды шетелге көбіне жеке коллекцияға немесе үй жануары ретінде ұстау үшін алып кетеді. Кейбір өрмекшілерді кептіріп, сәндік бұйымдар жасауға пайдаланса, енді бірін зертханалар мен фармацевтика саласына өткізеді.

Негізі, мұндай жануарларды шетелге заңды түрде де шығаруға болады. Ол үшін арнайы рұқсат алып, қажетті құжаттарды рәсімдеу қажет. Алайда бұл біраз уақыт пен қаражатты талап етеді. Сондықтан кейбір саудагерлер құжат жинап әуре болмай, жануарларды жасырын жолмен алып шығуға тырысады.

Перуде мұндай жағдай бұған дейін де болған. 2024 жылы Лима қаласындағы Хорхе Чавес халықаралық әуежайында Оңтүстік Кореяның 28 жастағы азаматы ұсталды. Әуежай қызметкерлері оның ішінің әдеттен тыс шығыңқы тұрғанын байқап, тексеруге шешім қабылдаған.

Тексеру кезінде ер адамның ішіне бірнеше пакет жабыстырылғаны анықталды. Олардың ішінен 320 тарантул, 110 көпаяқ және оқ құмырсқасының 9 данасы табылған. Жәндіктер пластик ыдыстар мен пакеттерге салынып, ер адамның денесіне бекітілген екен.

Осылайша, ол да сирек кездесетін жәндіктерді елден жасырын алып шықпақ болған.

Еске салсақ, елімізде бұған дейін 180 миллион теңгеге бағаланған ақбөкен мүйізін Қазақстаннан Қытайға заңсыз алып өтпек болғандар ұсталған еді. 

Алматылықтар шаһардағы ауа сапасына шағымданып, оның адам өміріне қауіпті екенін айтып, дабыл қағып жатыр. Әсіресе, қазан айының соңында қаладағы тұмша үдеп, ауа сапасы қатты нашарлаған. Мамандар Stan.kz редакциясына берген жауабында Алматы ауасының қазіргі жағдайы мен экологиялық ахуалы туралы баяндады. 

Соңғы күндері әлеуметтік желілерде Алматыдағы ауа сапасына қатысты шағымдар көбейді. Қала тұрғындары датчиктер ауаның ластану деңгейі жоғары екенін көрсететін қосымшалардың скриншоттарын жариялап жатыр.

“Алмалы ауданында тұмша қатты сезіледі. Алматыда смог бұрыннан бар, бірақ жағдайдың дәл осылай нашарлағанын көрмеппін. Жыл өткен сайын шынымен қорқынышты болып барады”;

“Алматыда ауаны тазартып, жылу электр орталықтарын газға көшіреміз деген уәделер орындалмады. ЖЭО-2-де көмір алдағы кемінде 10 жыл бойы пайдаланылмақ. Ал зиянды шығарындылар көлемі әзірге небәрі 15%-ға ғана азаяды. Бұл айтарлықтай өзгеріс әкелмейді. Соңғы мәліметтерге сәйкес, ЖЭО-3-ті газға көшіру жұмыстары да кемінде екі жылға кейінге шегеріліп отыр”;

“Екінші күн қатарынан жүгіруге шықпай жүрмін. Тыныс алу мүмкін емес, ауа тым лас. Сайтта PM2.5 ұсақ бөлшектерінің қауіпті деңгейде екені көрсетіліп тұр. Бұл – Розыбакиев көшесіндегі MEGA сауда орталығы маңы”;

“Қалада күкіртсутектің иісі сезіледі! Лас ауа Қапшағай жақтан келіп жатқан сияқты. Таңертең ерте қаланың батыс бөлігіне қарасаңыздар, сарғыш түтіннің созылып жатқанын анық көруге болады. Кейін ол тау бөктерін жағалай қалаға қарай жылжиды”.

PM2.5 бөлшектерінің шекті рұқсат етілген концентрациясы тәуліктік деңгейден 5 есе көп

Almaty Air Initiative қорының дерегінше, Алматыдағы таза ауа мәселесі әлі де күрделі. Жылыту маусымы басталғалы бері тұмша одан сайын үдеді.

“Соңғы күндері жағдай біршама нашарлады. Біздің мониторинг желіміздің жедел деректері бойынша, 1 қарашада денсаулыққа ең қауіпті ауа ластағыштарының бірі саналатын ұсақ дисперсті PM2.5 бөлшектерінің орташа тәуліктік концентрациясы 77,5 мкг/м³-ке жетті. Бұл Қазақстанда белгіленген орташа тәуліктік шекті рұқсат етілген концентрациядан екі еседен көп, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған тәуліктік деңгейден 5 есе көп. 4 қарашада да көрсеткіш нормадан жоғары болып, 48,8 мкг/м³ жетті. Концентрациялар қаланың солтүстік аумақтарында бірнеше сағат бойы максималды біржолғы шекті рұқсат етілген концентрациядан асып түсті”, – деп хабарлады Almaty Air Initiative.

Ұйымның мәліметінше, қолайсыз ауа райы жағдайды одан сайын ушықтырады. Қолайсыз ауа райы кезінде ластаушы заттар ауада дұрыс таралмай, қала үстінде жиналып қалады. Ал жылыту маусымында автокөліктер мен ЖЭО шығарындыларына жеке сектордағы үйлер мен моншаларда отын жағудан бөлінетін ластаушы заттар да қосылады.

Ұзақ мерзімді көрсеткіштерге көз жүгіртсек, 2025 жылы Алматыда PM2.5 ұсақ шаң бөлшектерінің орташа жылдық мөлшері 31,2 мкг/м³ болған. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған 5 мкг/м³ нормадан алты еседен астам жоғары. Яғни, қала тұрғындары жыл бойы ұсақ шаң бөлшектері көп ауамен тыныстаған.

Ауа сапасының өз ауданыңызда қалай өзгеріп жатқанын Taza Air қосымшасы мен Almaty Air Initiative ашық дашборды арқылы бақылауға болады. Онда ең жақын ауа сапасын өлшейтін станциялардың көрсеткіштері нақты уақыт режимінде жаңартылып отырады.

Шаһардағы тұмша неден пайда болады

Тұмша ауаға көп мөлшерде ластаушы заттар бөлініп, олардың таралуына қолайсыз жағдай туындағанда пайда болады.

Алматыдағы тұмшаның неліктен пайда болатынын түсіну үшін ауаны ластайтын көздерді, қаланың жер бедерін және ауа райының ерекшеліктерін ескеру керек дейді Almaty Air Initiative өкілдері. 

Ауаны ластайтын әр заттың өзінің шығу көзі бар. Мысалы, бір ластаушы заттың негізгі көзі көлік болса, екіншісінікі өндіріс орындары немесе жылыту жүйелері болуы мүмкін. Сондықтан ауаның ластануына әсер ететін барлық фактордың үлесін бірдей деп қарастыруға болмайды.

Автокөлік – азот оксидтері шығарындыларының және жол бойындағы ластанудың аса маңызды көзі. Бұл ретте жүк көліктерін бөлек атап өткен жөн. Жүк көліктерінің саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, олардың ауаны ластауға қосатын үлесі айтарлықтай жоғары. Бұған қоса, автокөліктердің әсері тек қозғалтқыштан шығатын газдармен шектелмейді. Көлік жүрген сайын тежегіштер, шиналар мен жол жамылғысы тозып, ауаға ұсақ бөлшектер таралады. Сондай-ақ жол бетіне жиналған шаң қайта көтеріледі. Сондықтан көліктің ауа сапасына әсерін тексергенде осы факторлардың бәрін ескеру қажет.

Басқа ластану көздері

Ауаның ластануына өнеркәсіп орындары, жылу өндіретін нысандар, қатты отын жағатын моншалар мен кәуапханалар, құрылыс алаңдары, ашық жатқан топырақ, қоқыс жағу мен өрттер де әсер етуі мүмкін.

Ластану көздерінің ықпалы орналасқан жеріне, жыл мезгіліне және нақты жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Сонымен қатар ауадағы ұсақ бөлшектердің бір бөлігі тікелей шығарылмайды. Олар газ күйіндегі ластаушы заттардың атмосферада химиялық өзгеріске түсуі нәтижесінде пайда болады.

Жер бедері мен ауа райы

Алматының тау етегінде орналасуы ауа айналымын қиындатады. Жел әлсіз болғанда және температуралық инверсия кезінде ауаның тік бағытта араласуы әлсірейді. Инверсия деп жер бетіндегі суық ауа қабатының үстінде жылырақ ауа орналасатын жағдайды айтады. Соның салдарынан шығарындылар шағын ауа көлеміне жиналып қалады.

Алматыдағы ауаның ластануын азайту үшін қала мен қала маңында көмір жағуды қысқарту қажет. Ол үшін ЖЭО мен жеке тұрғын үйлерді газға көшіру, сондай-ақ ауаны ең көп ластайтын көліктердің шығарындыларын азайту маңызды.

Энергетика министрлігінің мәліметінше, 3 қарашада ЖЭО-2-дегі жаңа газ қазандығы жылу бере бастады. Келесі кезеңде электр энергиясын өндіретін жабдық іске қосылады.

4 қараша күні Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов станцияның электр бөлігіндегі жұмыстар қараша айының соңына дейін аяқталатынын мәлімдеді. Ал барлық жұмысты 2026 жылғы 25 желтоқсанға дейін толық аяқтау жоспарланып отыр.

Сонымен қатар ЖЭО-2-нің бұрынғы көмірмен жұмыс істейтін бөлігі резервте сақталады.

ЖЭО-3 құрылысын жаңғырту жұмыстары да жоспардан кешігіп жатыр. 4 қарашада Үкімет кулуарында "Самұрық-Энерго" басқарма төрағасы Ансар Айдаров станция құрылысы 8-9 айға кешіккенін мәлімдеді. 

Оның айтуынша, құрылыс алаңынан жер асты сулары табылып, ірі электр қосалқы станциясын көшіру қажеттігі туындаған. Сонымен қатар өңірдің сейсмикалық қауіптілігіне байланысты мамандар іргетасқа қосымша сынақтар жүргізген.

Құрылыстың кешігуіне әсер еткен екінші себеп – ЖЭО-3 аумағындағы электр қосалқы станциясын көшіру қажеттігі. Ол арқылы электр энергиясы Алматы мен Қырғызстанға жеткізіледі. Станцияны бұзып, электр желілерін жаңа нысанға ауыстыру керек. Мұндай жұмыстарды электр энергиясын тұтыну азаятын маусымаралық кезеңде ғана жүргізуге болады. Алайда геологиялық жұмыстардың созылуына байланысты бұл кезең өтіп кеткен.

Қазір "Самұрық-Энерго" компаниясы KEGOC және Энергетика министрлігімен бірлесіп, жұмыстарды қыста жүргізу жоспарын әзірлеп жатыр. Қосалқы станцияда алты электр желісі бар, сондықтан жұмыстар Алматының электрмен жабдықталуына әсер етпеуі керек.

Ансар Айдаровтың айтуынша, қажетті жабдықтар жеткізілген, сондықтан оларды орнату кезінде кідіріс болмауға тиіс.

Қазір ЖЭО-3 құрылысын 2027 жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланып отыр.

Алматының қай ауданында ауа ең көп ластанған?

Егер PM2.5 бөлшектерінің ұзақ мерзімді әсерін қарастырсақ, 2025 жылғы талдауымыз бойынша ең жоғары көрсеткіштер Түрксіб, Жетісу және Алатау аудандарында тіркелді. Бұл аудандардағы PM2.5 орташа жылдық концентрациясы тиісінше 46,8; 37,9 және 37,7 мкг/м³ болды. Салыстыру үшін, Бостандық ауданында бұл көрсеткіш 22,1 мкг/м³ болды. Алайда осы салыстырмалы түрде төмен көрсеткіштің өзі ДДҰ ұсынған жылдық деңгейден әлдеқайда жоғары.

Қаланың солтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінде ауаның көбірек ластануының бірнеше себебі бар. 

• Қала мен қала маңындағы жер үйлерді жылыту;
• Жылу энергетикасы нысандары;
• Көлік пен өнеркәсіп аймақтары.

Сонымен бірге ластаушы заттардың ауада қалай таралатыны да маңызды рөл атқарады.

Олардың айтуынша, белгілі бір үйдің, мектептің немесе күнделікті жүретін жолдың маңындағы ауа сапасын бағалау үшін ең жақын станцияның көрсеткіштерін бірнеше күн бойы бақылаған дұрыс. Өйткені бір ауданның өзінде ауаның ластану деңгейі ірі жолдарға немесе басқа ластану көздеріне жақындығына қарай айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Алматыда PM2.5 бөлшектерімен ластану деңгейі әдетте күздің соңында және қыста жоғарылайды. Жылыту маусымында көмір көп жағылады, көліктерден шығатын зиянды заттар да ауаға таралады. Ал суық мезгілдегі ауа райы олардың таралуына жиі қолайсыз жағдай туғызады.

Ұсақ бөлшектердің концентрациясы әдетте көктемде жылыту маусымы аяқталғаннан кейін және жазда төмендейді. Себебі үйлерді жылытуға отын аз жұмсалады, ал күн сәулесі жер бетін қыздырған сайын ауа жоғары көтеріліп, жақсырақ араласады. Бұл ластаушы заттардың таралуына көмектеседі.

Яғни, ауаның ластану деңгейі жыл мезгіліне қарай өзгеріп отырады. Алайда серуендеуге, спортпен айналысуға немесе үйді желдетуге қолайлы уақытты таңдағанда ауа сапасының нақты көрсеткіштеріне назар аударған жөн.

“Қазгидрометтің” мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйек айында Алматы қаласындағы атмосфералық ауа сапасына жүргізілген мониторинг нәтижесі бойынша ластану деңгейі жоғары деп бағаланды. Бұл көрсеткіш СИ = 3,4 (жоғарылау деңгей) және НП = 20% (жоғары деңгей) мәндерімен анықталды. Атмосфералық ауаның құрамындағы негізгі зиянды заттар:

PM2.5 қалқыма бөлшектері – шекті рұқсат етілген концентрациядан асу 29 рет тіркелген;

• Азот оксиді – 89 рет;
• Азот диоксиді – 30 рет;
• Күкірт диоксиді – 19 рет;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 7 рет;
• Көміртек оксиді – 19 рет.

Зиянды заттардың ең жоғары бір реттік концентрациясы:

• Қалқыма бөлшектер (шаң) – шекті рұқсат етілген концентрациядан 1,2 есе;
• PM2.5 қалқыма бөлшектері – 2,1 есе;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 1,3 есе;
• Күкірт диоксиді – 1,1 есе;
• Көміртек оксиді – 1,9 есе;
• Азот диоксиді – 3,4 есе;
• Азот оксиді – 1,6 есе.

Қалған ластаушы заттардың концентрациясы белгіленген нормадан аспаған.

Орташа концентрация көрсеткіші бойынша қалқыма бөлшектердің, яғни шаңның мөлшері орташа тәуліктік шекті рұқсат етілген концентрациядан 1,5 есе жоғары болған. Қалған зиянды заттардың орташа концентрациясы белгіленген нормадан аспаған.

2026 жылдың қыркүйек айының қорытындысы бойынша Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары күйінде қалып отыр (СИ = 8,3; НП = 6%).

2025 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда (СИ = 6,4; НП = 38%) ластану деңгейі жоғары санатта сақталған.

Ірі өндіріс орындары мен зауыттары жоқ Алматыда не себепті ауа сапасы нашар?

2025 жылдың қорытындысы бойынша Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі жоғары деп бағаланды. Мамандардың мәліметінше, №5 бекет маңында азот оксидінің ең жоғары көрсеткіші нормадан 9,6 есе, ал №2 бекет маңында азот диоксидінің шекті мөлшерден асу жиілігі 28%-ға жетті. Жалпы, ауаның ластану индексі 4-ке тең болып, "жоғарылау" деңгейінде бағаланған.

Атмосфералық ауаның ластануына негізгі үлес қосқан зиянды заттар (шекті рұқсат етілген концентрациядан асу саны бойынша):

• Азот диоксиді – 12 309 жағдай;
• Азот оксиді – 2 749 жағдай;
• PM2.5 қалқыма бөлшектері – 2 131 жағдай;
• Күкірт диоксиді – 1 704 жағдай;
• Көміртек оксиді – 898 жағдай;
• PM10 қалқыма бөлшектері – 772 жағдай;
• Озон – 77 жағдай;
• Қалқыма бөлшектер (шаң) – 28 жағдай;
• Бенз(а)пирен – 1 жағдай.

Ең жоғары бір реттік концентрацияның шекті рұқсат етілген мөлшерден 5 есеге және одан да көп асу жағдайлары азот оксиді бойынша 23 рет, азот диоксиді бойынша 6 рет, озон бойынша 3 рет тіркелді.

Орташа тәуліктік концентрация нормативтерінен азот диоксиді мен азот оксиді бойынша асып кету жағдайлары байқалды. Мұндай жағдайлар азот оксиді бойынша жиірек тіркелген.

Ластану көрсеткішінің ең жоғары қайталану жиілігінің артуына негізінен қалқыма бөлшектер (шаң), PM2.5, PM10, күкірт диоксиді, көміртек оксиді, азот диоксиді, азот оксиді және озон әсер еткен. Бұл атмосфералық ауаның ластануына автокөлік пен метеорологиялық жағдайлардың ықпал ететінін көрсетеді.

Қала билігі тұмшамен қалай күресіп жатыр?

Алматы әкімдігі қалада атмосфералық ауаның ластану деңгейін төмендету үшін кешенді жұмыстар жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. Негізгі шаралар көліктерден, жеке сектор мен кәсіпорындардан ауаға тарайтын зиянды заттардың көлемін азайтуға бағытталып отыр.

Сонымен қатар атмосфералық ауаның сапасын бақылау және мониторингтеу жүйесін жетілдіру бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр. 

Бұл кешенді шаралар зиянды шығарындылар көлемін кезең-кезеңімен қысқартуға және Алматы қаласындағы атмосфералық ауаның сапасын жақсартуға бағытталған.

Almaty Air Initiative 27 қазан күні Алматының әлемдегі ең ластанған қалалар рейтингінде 4-орынға көтерілгені туралы жазды. Олардың дерегінше, жағдай өте жылдам өзгеріп жатыр. Қор өкілдері көшеде жүрген немесе үйге қайтуды жоспарлап отырған қала тұрғындарына бірқатар кеңес берді:

• FFP2/KN95 респираторларын қолданыңыз. Қарапайым медициналық маскалар PM2.5 ұсақ бөлшектерінен толық қорғай алмайды;

• Кешкі жүгіру мен ұзақ серуенді кейінге қалдырыңыз;

• Үйге келген соң терезелерді бірден жауып, ауа тазартқыш құрылғыны қосыңыз.

Тұмшадан қалай қорғану керек?

Almaty Air Initiative мамандары алматылықтарға ауа сапасын өлшейтін датчиктердің көрсеткіштерін бақылап, ауа қатты ластанған күндері далада жүру уақытын барынша қысқартуға кеңес береді.

Әсіресе, балалар, жүкті әйелдер, қарт адамдар, сондай-ақ жүрек және өкпе ауруларымен ауыратын азаматтар сақ болғаны жөн.

Мамандар үйдегі ауаны тазарту үшін мамандар HEPA сүзгісі бар ауа тазартқыштарды пайдалануды ұсынады. Ал далада ұзақ жүруге тура келсе, бетке тығыз жабысатын N95 немесе FFP2 санатындағы респиратор таққан дұрыс.

Бұған дейін Алматыда көлік көп жүретін көшелерде серуендегендердің қанынан ластаушы заттар табылғаны туралы жазған едік. Эксперимент үшін Almaty Air Initiative қозғалысының белсенділері бес адамды таңдаған. Таңертең олар зертханаға барып, қан тапсырды. Зерттеу басталған кезде барлық талдау нәтижелері қалыпты болған. Кейін белсенділер серуенге шығып, Алматының көлік көп жүретін көшелерімен жүрген. Белгілі бір бағытты жүріп өткен соң, экспериментке қатысушылар қайтадан қан тапсырды. 

Ғалымдар қанның қызыл жасушаларын (эритроциттерді) микроскоппен зерттеу кезінде олардың бетіне смог бөлшектері жабысып қалғанын анықтаған.

Сонымен қатар зерттеу тобы ауаның ластануының адам өліміне әсерін де зерделеген. Нәтижесінде Алматыда ауаның ластануынан қайтыс болғандар саны жол-көлік оқиғаларынан көз жұмғандардан 10 еседен астам көп екені анықталған.

Режиссер Ақан Сатаев Атыраудағы кардиология орталығында жатқанын айтып, ауруханадан түскен суретін жариялады. Ол жақын арада түсірілімге қайта оралуды жоспарлап отырғанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Режиссер Instagram парақшасындағы жазбасында ауруханаға не себепті түскенін кейінірек түсіндіретінін айтты.

"Қазір мен Атырау қаласындағы кардиология орталығында жатырмын. Себебін кейінірек айтармын. Ең бастысы – жақын арада бұл орталықтан шығып, “Қан мен серт” фильміміздің түсірілім алаңына қайта ораламын. Аллаға шүкір!" – деп жазды ол.

Сатаев өзіне көмек көрсеткен медицина мамандарына да ризашылығын білдірді.

"Осы тамаша кардиология орталығының барлық дәрігерлеріне, қызметкерлеріне және басшылығына жоғары кәсібиліктеріңіз бен науқастарға деген ерекше қамқорлықтарыңыз үшін шын жүректен алғыс айтқым келеді", – деді режиссер.

Жазба астында оқырмандары мен әріптестері оған сауығып кетуін тілеп жатыр.

“Тезірек сауығып кетіңіз”, “Аман болыңыз”, “Денсаулық тілеймін”, “Бір Аллаға аманат”, – деп жазды олар.

Еске салайық, биыл жыл басында режиссер Ақан Сатаев пен Альмира Тұрсын қызды болғаны хабарланған еді.

Алматыда көпқабатты үйдің сегізінші қабатынан құлап кеткен 13 жастағы баланың өмірін дәрігерлер аман алып қалды. Жасөспірім шамамен 24 метр биіктіктен асфальтқа құлаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиғадан кейін ауыр жарақат алған баланы жедел жәрдем қызметкерлері Алматыдағы №1 қалалық балалар клиникалық ауруханасына жеткізген. Дәрігерлер жасөспірімнің бас миы зақымданып, қол-аяғы бірнеше жерден сынғанын хабарлады. Сондай-ақ кеуде қуысы мен ішкі ағзалары да ауыр зақымданған. Баланы бірден жансақтау бөліміне жатқызып, дәрігерлер бүкіл денесін компьютерлік томографиядан өткізген. №1 қалалық балалар клиникалық ауруханасының жансақтау бөлімінің меңгерушісі Медетәлі Мақұлбековтің айтуынша, алғашқы екі тәулікте дәрігерлер бала өмірін сақтап қалу үшін барынша күш салған.

"Бала ауруханаға түскенде жағдайы өте ауыр болды. Біз бірден шокқа қарсы ем жүргізіп, қан айналымын тұрақтандыруға және өмірлік маңызды ағзалардың жұмысын сақтауға кірістік. Алғашқы екі тәулікте басты міндетіміз оның жағдайын тұрақтандыру болды. Жағдайы біршама жақсарған соң ота жасадық. Операциядан кейін айтарлықтай асқыну болған жоқ", – деді дәрігер.

Үшінші күні жасөспірім жансақтау бөлімінен травматология бөліміне ауыстырылған. Оған барлығы төрт рет ота жасалған екен. Баланың ем-домына хирург Әділжан Нұров, анестезиолог Медетәлі Мақұлбеков, сондай-ақ Абзал Әбдіқасым мен Болат Ермекұлы қатысқаны белгілі болды.

Аурухана директорының орынбасары Құрметбек Тоқтардың айтуынша, мұндай биіктіктен құлаған адамның аман қалуы өте сирек кездесетін жағдай екен.

"Сегізінші қабаттан құлау деген адам өміріне аса қауіпті дер едім. Баланың тірі қалғанының өзін ғажайып деуге болады. Дәрігерлер бірден көмек көрсетіп, төрт рет ота жасады. Барлық операция сәтті өтті. Қазір баланың жағдайына жақсы болжам жасауға болады. Дегенмен оның толық сауығуы үшін әлі де ем қабылдап, оңалтудан өтуі қажет", – деді ол.

Қазір жасөспірімнің жағдайы жақсарып, ауруханадан үйіне шығарылған. Бұдан әрі оның денсаулығын емхана дәрігерлері бақылайды. Ал желтоқсан айында бала арнайы оңалту курсынан өтеді.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда төрт жасар баланың сегізінші қабаттан құлап, аман қалғанын жазған едік. Оқиға 9 қыркүйекте болған. Бүлдіршін балконнан құлап, төменгі қабаттағы кондиционер мен ағашқа соғылған. Соның арқасында соққы жеңілдеген болуы мүмкін. Бала ауыр жарақат алып, ауруханаға жеткізілген.

Алматыда "Биотехнологияны дамыту және биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі микробиология мен вирусологияның үлесі" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті. Жиын Қазақстандағы жетекші ғылыми мекемелердің бірі – Микробиология және вирусология ғылыми-өндірістік орталығының 70 жылдығына және биология ғылымдарының докторы, профессор, академик, Мемлекеттік сыйлықтың екі мәрте лауреаты Аманкелді Садановтың 75 жас мерейтойына арналды. Биыл Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының құрылғанына да 80 жыл толып отыр.

Конференцияға мемлекеттік органдардың, ғылыми мекемелер мен іскерлік орта өкілдері, сондай-ақ Орталық Азия елдерінің ғалымдары қатысты. Өзбекстан, Әзербайжан және Қырғызстаннан келген әріптестер қазақстандық ғалымдардың еңбегіне жоғары баға берді.

Профессор Тинатин Доолоткельдиева қазақстандық ғалымдардың жетістіктері Қырғызстан үшін ғана емес, тұтас Орталық Азия аймағы үшін маңызды екенін атап өтті.

"Сіздердің жаңалықтарыңыз бен өндіріске енгізілген препараттарыңыз бізді қуантады. Белгілі ғалым, құрметті академик Аманкелді Құрбанұлының жетекшілігімен атқарылған жұмыстар бүкіл Орталық Азияның биологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қызмет етеді деп сенеміз", – деді Қырғыз ұлттық аграрлық университетінің профессоры Тинатин Доолоткельдиева.

1970 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында профессор Е.Т. Никитинаның жетекшілігімен ғалымдар тобы зертханада "Розеофунгин" атты жаңа зеңге қарсы антибиотикті жасап шығарған. Кейінгі зерттеулер оның адам мен жануарларда кездесетін саңырауқұлақ ауруларын қоздыратын көптеген микроорганизмдерге қарсы тиімді екенін көрсетті.

Аманкелді Саданов бастаған ғалымдар препаратты өнеркәсіптік өндіріске бейімдеп, белсенділігі жоғары жаңа штамм алды. Сондай-ақ оның дәрілік түрлері мен өндірістің ресурс үнемдейтін технологияларын әзірледі.

Ғылым академиясында өткен конференцияда бизнес-директор Саида Ерденбекова орталықтың ғылыми идеяны нақты өнімге айналдырып, оны өндіріске енгізіп, нарыққа шығарғанын атап өтті. "Розеофунгин-АС" – Қазақстанның топырағынан алынған штамм негізінде жасалған бірегей препарат. Бүгінде ол Дәрілік заттардың мемлекеттік тізіміне, диагностика мен емдеудің клиникалық хаттамасына және Қазақстанның ұлттық дәрілік формулярына енгізілген. Сондай-ақ дәріхана желілері арқылы сатылып жатыр. Медицина мамандары үшін препараттың науқасқа жетуі – ең басты нәтиже.

"АС-Пробионорм" препаратын клиникалық зерттеудің екінші кезеңіне қажетті сынақ партиясын дайындау кезінде орталық бұл жұмысты "МЕДСЕРВИС ПЛЮС" компаниясының өндірістік алаңына сеніп тапсырды. Қазір препарат мыңға жуық пациент қатысып жатқан клиникалық зерттеудің үшінші кезеңінен өтуде. Бұл – ғылым мен өндірістің бір-бірінен бөлек емес, бірлесе жұмыс істегенде қандай нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсететін жақсы мысал", – деді "МЕДСЕРВИС ПЛЮС" қазақстандық фармацевтикалық компаниясының бизнесті дамыту жөніндегі директоры Саида Ерденбекова.

Академик Аманкелді Саданов дәрі-дәрмекті шикізат дайындаудан бастап дайын өнімге дейін толық циклмен отандық өндірісте шығарудың маңызын атап өтті. Ғалым осы уақытқа дейін 738 ғылыми жарияланым, 32 монография, 40 оқу-әдістемелік құрал шығарған. Сондай-ақ 184 авторлық куәлік пен патенттің иегері.

Талдықорғанда халықаралық жарыста жоғары нәтиже көрсеткені үшін пәтер кілтін алған спортшыны үш жылдан кейін баспанасынан шығармақ болған. Шенеуніктер жалдау шартын жасаудан да бас тартқан соң, азамат сотқа жүгінді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Кассациялық соттың мәліметінше, Ф. есімді азамат мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілген бұл пәтерде 2022 жылдан бері тұрып келген.

Бұдан кейін спортшы өзі нақты тұрып жатқан тұрғын үйге жалдау шартын жасасу туралы өтінішпен бөлімге жүгінген. Алайда оған бас тартылған соң, сотқа арыздануға мәжбүр болған. 

Сот мәліметінше, азамат мемлекеттік органның өзіне берген тұрғын үйін қабылдай отырып, адал әрекет еткен. 

2026 жылғы 24 қыркүйекте кассациялық сот бұған дейінгі екі соттың шешімін жойып, азаматтың пайдасына шешім шығарды.

Сот Талдықорған қаласының Тұрғын үй қатынастары бөлімі пәтерді жалға беру шартын жасаудан заңсыз бас тартқанын мойындады. Енді бөлім азаматпен өзі тұрып жатқан пәтерге қатысты жалдау шартын жасасуға міндетті. Талап қоюшының кассациялық шағымы қанағаттандырылды.

Еске салсақ, Қазақстандық ашық құдыққа түсіп кеткені үшін әкімдіктен 600 мың теңгеге жуық өтемақы өндіріп алған еді. Сотта құдықтың айналасында ешқандай қоршау да, жүргізушілерге ескерту жасайтын белгі де болмағаны анықталды.

Екі апалы-сіңлілі қызды зорлағаны үшін сегіз жылға сотталған жігіттің жазасына тағы бір жарым жыл қосылды. Ол түрмеде белгіленген тәртіпке бағынбай, қызметкерлердің талабын орындаудан бас тартқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Irbistv.kz-ге сілтеме жасап  хабарлайды.

2023 жылдың қыркүйегінде 20 жастағы жігіт Екібастұзда 8 және 13 жастағы екі қызды зорлағаны үшін кінәлі деп танылған. Қылмыс жасаған кезде оның өзі де кәмелетке толмаған екен. Сот оны сегіз жылға бас бостандығынан айырған.

Жазасын №46 мекемеде өтеп жүрген жігіттің түрме тәртібін бірнеше рет бұзғаны анықталды. Сот үкімінде оның сақал-мұртын алудан бас тартқаны, кезекшілік кезінде міндетті баяндама жасамағаны айтылған. Ал 2026 жылдың наурызында түрме қызметкерлері тыйым салынған заттарды анықтау үшін тексеріс жүргізген. Сол кезде де сотталушы қызметкерлердің заңды талабына бағынбаған.

"2026 жылдың наурызында таңертеңгі тексерістен кейін әріптестеріммен бірге жазасын өтеудің қатаң жағдайлары белгіленген жасаққа тінту жүргізуге бардық. Алдымен бөлмелерді, кейін сотталғандарды жеке-жеке тексердік. Олар ішкиіміне дейін шешінуі керек еді. Алайда сотталушы К. шешінуден бас тартып, заңды талаптарды орындамады және агрессия көрсетті", – делінген №46 мекеме жедел бөлім бастығының орынбасары Каировтың соттағы жауабында.

Осы оқиғадан кейін сотталушыға қатысты қылмыстық іс қозғалған. Сот іс материалдарын, сотталушыға берілген мінездемелерді және куәгерлердің жауаптарын зерттеп, оның кінәсі дәлелденді деген қорытындыға келген.

Нәтижесінде жігітке қосымша бір жыл алты ай бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Енді ол жазасын қауіпсіздігі барынша жоғары колонияда өтейді.

Еске салсақ, бұған дейін қайырымдылыққа жиналған қаржыны жымқырғаны үшін 10 жылға сотталған Перизат Қайраттың түрмеде еден жуушы болып жұмыс істеп жүргенін жазған едік. Ал жеті жылға бас бостандығынан айырылған анасы Ғайни Алашбаева әзірге жұмысқа орналастырылмаған. Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті Перизат Қайраттың жалақысы мен жұмыс кестесі туралы мәлімет берген жоқ.

Қазақстанда мобильді аударымдарды бақылау талаптары өзгергеннен кейін ата-аналар арасында сыныптың ортақ қажетіне жиналатын ақшаға қатысты сұрақ туындауы мүмкін. Мысалы, ата-аналар комитеті мерекелік шараға, экскурсияға немесе басқа да қажеттілікке ақша жинаса, бұл қаражатты салық органдары жеке табыс деп есептей ме? Мемлекеттік кірістер комитеті өкілінің түсіндіруінше, мұндай аударымдар кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс болып саналмайды. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қазір салық органдары азаматтардың мобильді аударымдарына белгілі бір талаптар орындалған жағдайда назар аударады. Ол үшін адамға қатарынан үш айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп түрлі адамнан ақша түсуі керек. Сонымен бірге осы үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 360 айлық есептік көрсеткіштен, яғни 2026 жылы 1 557 000 теңгеден асуы қажет.

Бұл екі шарт қатар орындалғанда ғана банк мәліметті салық органдарына жібереді.

Сыныпқа жиналған ақшаға салық салына ма?

Мемлекеттік кірістер комитетінің жеке тұлғалардың табысын әкімшілендіру басқармасының басшысы Дина Құсайынованың айтуынша, ата-аналар комитетінің сынып қажеттілігіне ақша жинауы өздігінен кәсіпкерлік табыс болып саналмайды. Мысалы, сыныптағы балаларды циркке апару үшін ата-аналар ақша жинауы мүмкін. Әдетте бір сыныпта 25–32 оқушы болады. Тіпті әр баланың әкесі мен анасы ақша аударған күннің өзінде, аударым жіберген адамдар саны 100-ге жетпейді. Сондықтан мұндай қаражат мобильді аударымдарды бақылауға арналған белгіленген талапқа сәйкес келмейді. Тіпті оған туыстардың аударымдары қосылған күннің өзінде, жіберушілер саны 100 адамнан аз болса, бұл критерий орындалмайды.

Комитет өкілінің түсіндіруінше, егер адам тауар сатумен немесе қызмет көрсетумен айналыспаса, ал картаға түскен ақша сыныптың ортақ қажеттілігіне жиналса, мұндай аударымдар кәсіпкерлік қызметтің белгісі ретінде қарастырылмайды.

Қандай жағдайда салық органдары назар аударуы мүмкін?

Мобильді аударымдарды бақылаудың мақсаты – жеке картасын тұрақты түрде сауда немесе қызмет көрсету үшін пайдаланып, табысын ресми көрсетпейтін адамдарды анықтау. Ал туыстар арасындағы ақша аудару, қарызды қайтару немесе ортақ шараға қаражат жинау кәсіпкерлік табысқа жатпайды. Мұнда ақшаның не үшін түскені маңызды. Егер азаматқа салық органынан аударымдарға қатысты хабарлама келсе, ол түскен қаражаттың мақсатын түсіндіріп, қажет болған жағдайда тиісті мәлімет ұсына алады.

Осылайша, баласының сыныбына экскурсия, мереке немесе басқа ортақ қажеттілік үшін ақша жинаған ата-аналар мұны кәсіпкерлік табыс деп есептемеуі керек. Мобильді аударымдарды бақылау талабы мұндай ортақ жинақтарға емес, кәсіпкерлік қызметтен түскен табысты анықтауға бағытталған.

Айта кетейік, 10 қарашадан бастап мобильді аударымдарды бақылау тәртібі өзгереді.

Әнші Жеңіс Ысқақова екі ұлынан кейін қызды болуды армандағанын айтты. Өнер иесі болашақ қызының есімін де таңдап қойғанымен, күнделікті тіршілік пен жұмыстың қамымен жүріп, бұл тілегінің орындалмай қалғанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әншінің айтуынша, сол уақытта жұбайы аспирантурада оқыған. Ал отбасының табысы үшін өзі жұмыс істеп, концерт беруі керек болған.

"Екі ұлдан кейін қызды болғым келді. Күйеуім аспирантура оқыды. Маған концерт беру керек болды. Екеуміз қарбалас болдық. Үйде жұмыс істейтін бір адам керек еді", – деді ол.

Жеңіс Ысқақова қызының атын үлкен ұлы Айбатырдың есіміне ұқсатып қойғысы келген. Алайда уақыт өте келе қыз сүю арманы орындалмай қалған.

"Қыз тусам, атын Айлун қоямын деп жүрдім. Үлкен ұлымның аты – Айбатыр. Соған ұқсатып қойғым келді. Солай жүргенде менің жасым өтіп кетті", – деді әнші.

Кейін өнер иесі өзі таңдаған есімді досы Аллаберген Жақсыбаевтың қызына берген. Досының жары босанған кезде олар әншіден сәбиге ат қоюын өтінген екен.

"Айлун деп қойдым. Қазір қызым сол досымның үйінде. Одан кейін келін алып, немерелі болып, тағы да қызды болып жатырмыз. Әже болған керемет сезім екен", – деді Жеңіс Ысқақова.

Өнер иесі бүгінде келін түсіріп, немере сүйіп отырғанын айтып, әже атанудың қуанышы ерекше екенін жеткізді.

Еске салайық, бұған дейін Жеңіс Ысқақова 60 жас мерейтойында көз жасын тыя алмағаны хабарланған еді.

Қазақстандықтардың банктердегі депозиттері 30,6 триллион теңгеге жетті. Ал банк лицензиясынан айырылып, жабылған жағдайда салымшыларға ақша қайтаруға жауапты қордың арнайы резервінде 1,8 триллион теңгеге жуық қаражат жинақталған. Бұл сома депозиттердің жалпы көлемінің 5,9%-ына тең. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Банктердегі салымдарды қорғаумен Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры айналысады. Егер екінші деңгейлі банк лицензиясынан айырылса, қор сол банктің салымшыларына заңда белгіленген шектерде ақша төлейді. Маңыздысы, қордағы қаражат банкке қаржылай көмек көрсетуге емес, салымшылардың ақшасын қайтаруға арналған.

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйектің соңында арнайы резерв көлемі 1,8 триллион теңгеге жуықтаған. Бұл заңда белгіленген 5%-дық нормативтен жоғары. Қазір қордағы қаражат халық депозиттерінің жалпы сомасының 5,9%-ына тең.

Банк жабылса, салымшы қанша ақша алады?

Қор барлық депозитті шектеусіз қайтармайды. Өтемақы мөлшері салымның түріне және валютаға байланысты белгіленген кепілдік шегінен аспайды.

Қолданыстағы тәртіп бойынша:

• теңгедегі мерзімсіз және мерзімді депозиттерге, сондай-ақ ағымдағы шоттар мен карталардағы ақшаға – 10 миллион теңгеге дейін;

• теңгедегі жинақ депозиттеріне – 20 миллион теңгеге дейін;

• шетел валютасындағы депозиттерге – теңгемен есептегенде 5 миллион теңгеге дейін кепілдік беріледі.

Егер адамның бір банкте бірнеше депозиті болса, өтемақы олардың түрі мен валютасына қарай есептеледі. Ал кепілдік әр банк бойынша жеке қолданылады. Яғни бірнеше банкте салымы бар адам әрқайсысынан белгіленген шек аясында өтемақы ала алады.  Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры дерегіне сәйкес, Қазақстан банктеріндегі салымдардың 99,8%-ы кепілдікпен толық қорғалған. Дегенмен бұл көрсеткіш әр салымшының ақшасы шектеусіз қайтарылады дегенді білдірмейді: төлем заңда бекітілген лимиттерге байланысты.

Қордағы ақша қайдан жиналады?

Депозиттерге кепілдік беру жүйесі мемлекеттік бюджет есебінен қаржыландырылмайды. Қордың негізгі кірісі – оған қатысатын екінші деңгейлі банктердің жарналары және жинақталған қаражатты инвестициялаудан түскен табыс.

2026 жылғы қыркүйектің соңындағы жағдай бойынша қордың инвестициялық табысы 1,1 триллион теңгеге жеткен. Ал банктерден түскен жарналардың жиынтық көлемі 700 миллиард теңге болған. Демек, инвестициядан түскен табыс банктердің жарналарынан асып отыр.

Қор қаражаты бірнеше қаржы құралына орналастырылған. Оның 74%-ы Қазақстанның мемлекеттік және квазимемлекеттік секторындағы облигацияларға, 14%-ы ақша нарығы құралдарына, 9%-ы валюталық құралдарға, соның ішінде АҚШ қазынашылық облигацияларына, ал 3%-ы халықаралық қаржы ұйымдарының облигацияларына салынған.

Қазақстандықтар ақшасын қандай депозитте сақтайды?

Қазір жеке тұлғалардың банктердегі депозиттерінің жалпы көлемі 30,6 триллион теңгеге жеткен. Бұл – бұрын-соңды болмаған көрсеткіш. Сонымен қатар салымдардың басым бөлігі шетел валютасында емес, теңгемен сақталады.

Теңгедегі депозиттер арасында ең үлкен үлес мерзімсіз салымдарға және банк карталары мен шоттарындағы ақшаға тиесілі – 49,3%. Мерзімді депозиттердің үлесі – 25,6%, ал жинақ салымдары 10,6%-ды құрайды.

Бұдан бөлек, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі мен мемлекеттік білім беру жинақ жүйесіндегі мақсатты депозиттер 13,6%-ға, өзгермелі мөлшерлемесі бар салымдар 0,9%-ға тең.

Осылайша, депозиттерге кепілдік беру қорының резерві 1,8 триллион теңгеге жуықтағанымен, бұл халықтың банктердегі барлық ақшасын толық жабуға арналған сома емес. Қордың міндеті – банк жабылған жағдайда салымшыларға заңда белгіленген кепілдік шегінде өтемақы төлеу.

Айта кетейік, бұған дейін депозиттерге 5%-дық салық салынады деген ақпарат жалған болып шыққаны белгілі болды.

10 қарашадан бастап Қазақстанда мобильді аударымдарды бақылау шегі 537 мың теңгеге өседі. Бұған дейін үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 1,02 миллион теңгеден асса, енді бұл көрсеткіш 1,557 миллион теңге болады. Алайда бұл өзгеріс жеке картаға тауар мен қызмет ақысын қабылдауға рұқсат бермейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Жаңа ереже бойынша банктер азаматтардың жеке шотына түскен ақшаны үш шарт қатар орындалған жағдайда салық органдарына жібереді. Біріншіден, адамға қатарынан үш күнтізбелік айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп түрлі адамнан ақша түсуі керек.  Екіншіден, осы үш айдағы аударымдардың жалпы сомасы 360 айлық есептік көрсеткіштен асуы қажет. 2026 жылы бұл – 1 557 000 теңге. Яғни үш талаптың барлығы бірдей орындалуы тиіс. Бұл бір аударымға немесе бір айдағы ақшаға қойылған шектеу емес.

Жеке картаға төлем қабылдауға бола ма?

Qazaq Expert Club сарапшысы, қаржыгер Саида Тілеуленованың айтуынша, бақылау шегінің өсуі – салықтық бақылаудың бір өлшемін өзгерту ғана. Бұл азаматтарды салықтан босатпайды және жеке карта арқылы кәсіпкерлік табыс қабылдауға рұқсат бермейді.

Мысалы, шеберге үш ай бойы ай сайын 100-ден астам клиент ақша аударды делік. Бірақ осы кезеңдегі жалпы түсім 1,2 миллион теңге болса, жаңа талап бойынша ақша салық органдарына жіберілетін өлшемге жетпейді. Бұрынғы шек бойынша бұл сома бақылау критерийіне сәйкес келер еді. Дегенмен аударымдар көрсетілген қызметтің ақысы болса, оның кәсіпкерлік табыс ретіндегі сипаты өзгермейді.

Тағы бір мысал: адам үш айда 1,6 миллион теңге алды, бірақ бір айда оған ақша жібергендер саны 80 адам ғана болды. Бұл жағдайда да үш шарттың бірі орындалмағандықтан, банк мәліметті осы критерий бойынша салық органдарына жібермейді.

Ал егер үш айдың әрқайсысында 100 немесе одан көп адам ақша аударып, жалпы сома 1,6 миллион теңгеден асса, банк ақпаратты салық органдарына жолдайды.

Бірақ бұл адамның заң бұзғанын немесе оған бірден салық есептелетінін білдірмейді. Қаржыгердің түсіндіруінше, бұл критерийлер кәсіпкерлік қызмет болуы мүмкін жағдайларды анықтауға арналған. Ақпараттың салық органдарына берілуі автоматты түрде тексеріс басталады немесе шот бұғатталады деген сөз емес.

Қандай аударымдар кәсіпкерлік табыс болып саналмайды?

Туыстан келген ақша, қайтарылған қарыз немесе ортақ сыйлыққа жиналған қаражат тек банк картасына түскені үшін кәсіпкерлік табысқа айналмайды. Керісінше, тауар немесе қызмет үшін алынған төлемнің сомасы белгіленген шектен аз болса да, ол кәсіпкерлік табыс болып қала береді. Сондықтан жеке картаға ақша қабылдайтын сатушылар мен шеберлер жаңа шекті салық төлемеуге болатын сома деп түсінбеуі керек. Бұл талап жеке кәсіпкерлерге де қатысты. Егер кәсіпкер клиенттерден түскен ақшаны жеке картасына қабылдаса, ЖК ретінде тіркелуі банк мәліметті салық органдарына жібермейді дегенді білдірмейді. Белгіленген үш шарт орындалса, ақпарат бәрібір берілуі мүмкін.

Банк мәліметті жіберсе, шот бұғаттала ма?

Саида Тілеуленованың айтуынша, бақылау критерийлеріне сәйкес келу шоттың бірден бұғатталуына немесе азаматқа автоматты түрде айыппұл салынуына негіз болмайды.

Қаржы министрлігінің түсіндіруіне сәйкес, алдымен салық органы азаматқа ақпараттық хабарлама жібереді. Қажет болған жағдайда кейін камералдық бақылау жүргізілуі мүмкін. Егер тексеру барысында сәйкессіздік анықталып, азаматқа хабарлама жолданса, ол түсініктеме бере алады немесе анықталған кемшіліктерді түзете алады.

Қаржыгердің пікірінше, жаңа шек жеке картасына аз мөлшерде ақша қабылдайтын азаматтарға қатысты негізсіз хабарламалардың санын азайтуы мүмкін. Бірақ бұл өзгерістің шағын бизнеске әсері екі түрлі болуы ықтимал.

Бір жағынан, кәсібін енді бастаған адамдар үшін әкімшілік жүктеме азаюы мүмкін. Екінші жағынан, тіркелмей жұмыс істейтін кейбір сатушылар 1,557 миллион теңгені кәсіпкерлік қызметті ресми рәсімдемей-ақ табыс табуға болатын шек деп қабылдауы ықтимал.

Сарапшының пікірінше, шағын бизнесті көлеңкеден шығару үшін тек бақылауды күшейту жеткіліксіз. Кәсіп ашуды тіркеу жеңіл, салық режимі түсінікті, ал бизнес-шот пен төлем қабылдау құралдары қолжетімді болуы керек.

Жаңа өзгерістің тиімділігін екі көрсеткіш арқылы бағалауға болады: жеке аударымдарға қатысты негізсіз хабарламалар азайды ма және салық органдарының түсіндіруінен кейін қанша адам кәсібін ресми тіркеді. Қаржыгер осы нәтижелерге қарап, өзгерістің шағын бизнеске қаншалықты көмектескенін анықтауға болатынын айтады.

Айта кетейік, бұған дейін біз қай банк ақша аудару мен шешуге қанша комиссия ұстайтыны туралы зерттеу жасаған едік. 

Қазақстанға тарихи отанына оралғысы келетін этникалық қазақтар қандас мәртебесін алып, мемлекеттен көшуге және баспана жалдауға қаржылай көмек ала алады. Ол үшін алдымен қоныстанатын өңірді таңдап, қазақ тілінен тест тапсырып, арнайы іріктеуден өту қажет. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.  

Қандас мәртебесін қалай алуға болады?

• Ең алдымен, Қазақстанға көшіп келгісі келетін азамат қоныстанатын өңірді таңдауы керек. 2026 жылы қандастарды қабылдауға арналған өңірлік квота Павлодар, Ақмола, Абай, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарына бөлінген.
• Келесі кезеңде талапкер қазақ тілінен тест тапсырады. Тестілеу testcenter.kz сайтында өткізіледі. 60 сұрақтан тұратын сынақта тыңдалым және оқылым бөлімдерінің әрқайсысынан кемінде 70% жинау қажет.
• Одан кейін үміткер арнайы сауалнама толтырады. Онда білімі, жұмыс тәжірибесі, кәсіби дағдылары, тіл білу деңгейі, денсаулығы және отбасы құрамы туралы ақпарат көрсетіледі. Осы мәліметтер негізінде оның Қазақстанға қоныстану әлеуеті бағаланады.
• Бұдан соң өтініш берушінің деректерін Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігі тексереді. Тексеруден өткен азамат әңгімелесуге шақырылады. Барлық кезеңнің нәтижесі бойынша шешім қабылданады.
• Іріктеуден сәтті өткен адам қандас мәртебесін алу үшін өтініш бере алады. Құжаттарды рәсімдеу және көші-қон қызметтері бойынша ақпаратты migration.enbek.kz порталынан алуға болады.

Қандастарға мемлекет қанша ақша береді?

2026 жылы қандастар мен қоныс аударушыларды қабылдаудың өңірлік квотасы 8 278 адам болып белгіленген. Оның ішінде қандастарға арналған орындар сегіз облысқа бөлінген:

• Павлодар облысы – 977 адам;

• Ақмола облысы – 285 адам;

• Абай облысы – 264 адам;

• Шығыс Қазақстан облысы – 200 адам;

• Солтүстік Қазақстан облысы – 200 адам;

• Қостанай облысы – 200 адам;

• Атырау облысы – 125 адам;

• Батыс Қазақстан облысы – 30 адам.

Өңірлік квотаға енген қандастарға бірнеше түрлі көмек көрсетіледі.

• Біріншіден, көшіп келу шығынын өтеу үшін отбасының әр мүшесіне бір рет 302 750 теңгеден төленеді.
• Екіншіден, баспана жалдау және коммуналдық қызмет ақысын төлеуге ай сайын 64 875 теңгеден 129 750 теңгеге дейін субсидия беріледі. Оның мөлшері отбасы мүшелерінің саны мен қоныстанған жеріне байланысты. Бұл көмек 12 айға дейін төленеді.
• Үшіншіден, қандастарды жұмысқа орналастырып, көшуіне көмектескен жұмыс берушілерге 1 730 000 теңге көлемінде субсидия қарастырылған.

Бұдан бөлек, мемлекет қандастарға қысқа мерзімді кәсіптік оқудан өтуге, жұмыс табуға немесе жеке кәсібін ашуға көмектеседі. Сондай-ақ баспана сатып алуға арналған экономикалық мобильділік сертификатын алуға болады. Алайда аталған қаржылай қолдау шаралары Қазақстанға көшіп келген барлық адамға автоматты түрде берілмейді. Ол үшін қандас өңірлік квотаға енгізілуі керек.

Айта кетейік, бұған дейін қандастарға қазақ тілінен тестті бірнеше рет тапсыруға мүмкіндік берілді. 

Қазақстанда жүк көліктерінің ақылы жолдармен жүру ақысын есептеу жүйесін жаңарту ұсынылды. Жаңа тәсілдер отандық және шетелдік жүк тасымалдаушыларға қатысты болмақ. Ал жеке жеңіл көлік иелері үшін жол жүру тәртібі өзгермейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Бұл мәселе премьер-министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин төрағалық еткен жұмыс тобының алғашқы отырысында талқыланды.

Үкімет өкілдерінің айтуынша, қазір Қазақстанда жол салуға бюджеттен қаржы бөлінгенімен, оларды күтіп ұстау мен жөндеу шығындары да мемлекет есебінен өтеледі. Сондықтан жол инфрақұрылымын күтіп ұстауға қажетті қаражатты ақылы жолдар арқылы түсетін төлемдер есебінен қалыптастыру жолдары қарастырылып жатыр.

“Біз автомобиль жолдарын салып жатырмыз, бірақ оларды күтіп ұстау мен жөндеу шығындарын әлі де бюджеттен өтейміз. Жол инфрақұрылымы өз шығынын өзі өтейтін жүйе қалыптастыру қажет”, – деді Серік Жұманғарин.

Жүк тасымалдаушыларға қандай өзгерістер ұсынылды?

Жиында бірнеше бастама көтерілді. Сақтандыру саласының сарапшысы Айгерім Қарабыйықоғлу Қазақстан мен көрші елдердегі ақылы жол тарифтерінің айырмашылығына назар аударды. Ол тарифтерді өңірдегі ортақ деңгейге жақындату және отандық тасымалдаушыларға бөлек жағдай қарастыру мүмкіндігін зерттеуді ұсынды.

Сонымен қатар шетелдік жүк көліктері Қазақстан шекарасынан өткен кезде сақтандыру тетігін енгізу мәселесін көтерді. Мұндай жүйе ауыр көліктердің жолға келтіретін зиянын өтеуге және жолдарды жөндеуге қосымша қаражат жинауға көмектесуі мүмкін.

“ҚазАвтоЖол” ұлттық компаниясының бизнес-талдаушысы Фархад Нұрқамалов жүк тасымалымен айналысатын компанияларға жылдық абонемент енгізуді ұсынды. Бұл тәсілде компаниялар бір жылда жүретін жол қашықтығын алдын ала төлейді. Нәтижесінде жиі қатынайтын тасымалдаушылар жол шығынын жоспарлап, төлемге кететін қаражатты оңтайландыра алады. Тағы бір ұсыныс – жол ақысын көліктің түрі мен техникалық сипаттамасына қарай белгілеу. Көлік және логистика саласының сарапшысы Болатбек Нәжметдинұлы тарифті автомобильдің экологиялық класына, шығарындыларына және жол жамылғысына түсіретін салмағына қарай саралауды ұсынды.

Бұдан бөлек, жүк көліктерінің қозғалысын цифрлық құралдар арқылы бақылауды кеңейту мәселесі талқыланды. Бұл ақылы жолдармен жүрген көліктерді бақылап, жол ақысын төлеу тәртібінің сақталуын қадағалауға мүмкіндік береді.

Нақты шешім қашан қабылданады?

Жиын қорытындысы бойынша Серік Жұманғарин ұсыныстарды мемлекеттік органдармен, салалық қауымдастықтармен және бизнес өкілдерімен бірге пысықтауды тапсырды.

Алғашқы ұсыныстар қараша айының соңына дейін дайындалып, жұмыс тобының келесі отырысында қаралады. Әзірге жүк көліктеріне арналған төлем жүйесінің қалай өзгеретіні және тарифтердің қанша болатыны белгісіз.

Үкіметтің талқылап отырған бастамалары коммерциялық жүк тасымалына бағытталған. Жеке жеңіл көлік иелерінің ақылы жолдармен жүру тәртібіне өзгеріс енгізу қарастырылмаған.

Айта кетейік, бұған дейін мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның көлік-транзит саласындағы жағдайды сынға алып, елдің транзиттік әлеуетін толық пайдалана алмай отырғанын айтқан еді. Президент шекарадағы ұзын-сонар жүк көліктері кезегін “тар өткелге” теңеп, мұндай кедергілер сақталса, Қазақстанның көлік-логистика саласында көшбасшы болуы мүмкін емес екенін атап өтті. Кейін Көлік министрлігі елдің негізгі көлік бағыттарында жүк тасымалына бақылау күшейтілгенін мәлімдеді.

Әлеуметтік желіде соңғы уақытта әйелдердің бала туудан бас тартуы, ана болуды кейінге қалдыруы туралы пікірталас күшейді. Бірі мұны феминизммен байланыстырса, енді бірі әйелдердің баспана, қаржылық тұрақтылық пен бала тәрбиесін алаңдайтынын айтады. Осы орайда Қазақстанда туу көрсеткішінің төмендеуіне не себеп? Әйелдер шынымен ана болудан бас тартып жатыр ма, әлде қоғамдағы өмір сүру жағдайы мен құндылықтары қалай өзгеруде? Stan.kz тілшісі осы сұрақтарға жауап іздеп, мамандардың пікірін білді. 

“Ішім созылып, ісініп, әбіржігім келмейді: Ешқашан бала тууға келіспеймін”

Белсенді блогер Роза Әшірбаева да әлеуметтік желіде осы мәселені көтеріп, Қазақстанда туу көрсеткішінің азайғанына алаңдаушылық білдірді.

Блогердің жазбасына пікір қалдырған қыз-келіншектердің кейбірі ана болуға әлі дайын емес екенін ашық жеткізген. Бірі жүктілік пен босанудың денсаулығына әсерінен қорықса, енді бірі бала күтіміне кететін уақыт пен жауапкершілікті қаламайтынын жеткізген.

Мәселен, Аружан есімді бойжеткен болашақта балалы болғысы келетінін, бірақ жүктілік пен босанудың барлық қиындығын бастан өткеруге құлықсыз екенін жазған.

Мұндай пікірді қолдайтындар да аз емес. Кейбір қыздар ана болуды әйел үшін үлкен физикалық және психологиялық сынақ деп қабылдайтынын жасырмайды.

Ал кейбір бойжеткендер бала сүю туралы шешімді ең алдымен материалдық мүмкіндікпен байланыстырады. Олардың пікірінше, баланы дүниеге әкелумен қатар, оның жағдайын жасауға да дайын болу керек.

"Қыздарға кеңес! Болашақта, Құдай басқа салмасын, жалғыз өзің қанша бала асырай аласың, сонша ғана туу керек. Алда не күтіп тұрғанын ешкім де білмейді. “Әр баланың өз несібесі бар” деген қазіргі экономика мен соғыс заманында бос сөз", – деп жазды ол.

“Бес жылда туған балалар саны 25%-ға азайған”

Әлеуметтік желідегі пікірталас аясында Қазақстандағы демографиялық көрсеткіштерге де назар аударуға болады. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенсек, соңғы бес жылда елде дүниеге келген балалар саны айтарлықтай азайған.

Мәселен, 2021 жылы Қазақстанда 445,9 мың сәби дүниеге келсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 335 мыңға дейін түскен. Яғни бес жыл ішінде туған балалар саны 110,8 мыңға немесе шамамен 25%-ға қысқарған.

Ал 2025 жылдың өзінде алдыңғы жылмен салыстырғанда 30,9 мың балаға аз туған. Бұл – бір жылда шамамен 8,5% төмендеу. Туу көрсеткішінің азаюы 1000 адамға шаққандағы коэффициенттен де байқалады. Егер 2021 жылы бұл көрсеткіш 23,47 болса, 2025 жылы 16,43-ке дейін төмендеген.

Статистикада аналардың жасы да назар аудартады. 2025 жылы Қазақстанда:

• ана атанған әйелдердің орташа жасы – 29,9;
• алғашқы баласын дүниеге әкелген аналардың орташа жасы – 25,3;
• туған балалардың 27%-ы 25–29 жастағы әйелдерге тиесілі болса;
• 30–34 жастағы аналардың үлесі – 26,1%-ды құраған.

Ал 20 жасқа толмаған қыздардың босануы да азайып келеді. 2025 жылы бұл жастағы қыздар 10,4 мың баланы дүниеге әкелген. 2024 жылы олардың саны 11,9 мың болған.

2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Қазақстанда 226 990 сәби дүниеге келген. Бұл қаңтардан қыркүйекке дейінгі кезеңнің көрсеткіші. Жыл қорытындысы әлі шықпағандықтан, оны өткен жылдың толық көрсеткішімен тікелей салыстыруға болмайды.

 “Қыздардың құндылықтары мен көзқарастары өзгеріп жатыр”

Психолог Жұлдыз Мақатаева мұндай құндылықтардың қоғамда бұрыннан бар екенін алға тартты. Айтуынша, қазір қыздар еркіндік пен өз қалауларына көбірек назар аударып, оны желілерде ашық айта бастаған. 

Психологтың пікірінше, қазір жастар отбасын құруда да ерекше жауапкершілікпен ойланады. 

Жұлдыз Мақатаева бала туу көрсеткіші ұзақ уақыт төмендей берсе, болашақта халықтың қартаюы, еңбекке қабілетті адамдар үлесінің азаюы сияқты әлеуметтік мәселелер туындайтынын жасырмады. Дегенмен маман осы тұста әйелдерге бала тууды міндеттей бермей, олардың жағдайына назар аудару керек екенін алға тартты. 

“Қазақстанда 2040–2050 жылдары демографиялық қиындықтар бола ма?”

Демограф Шынар Пазылбекқызы статистикада 2021 жылды біз бэби-бум кезеңін ерекше атап өтіп, демография бойынша еліміздегі жағдай алаңдатарлық емес екенін жеткізді. Дегенмен бұл кезеңді басқа уақытпен салыстырмау қажет.

Демографтың айтуынша, бірінші және екінші болып туылған балалардың азаюы қазіргі белсенді репродуктивті жастағы жастардың, яғни 90-жылдары дүниеге келген ұрпақтың аздығымен байланысты.

Шынар Пазылбекқызы еліміздің оңтүстігі мен батыс өңірлерінде туу көрсеткішінде көш бастап тұрғанын алға тартты. Әсіресе оңтүстіктегі Түркістан, Қызылорда, Жамбыл, Алматы облыстары, одан кейін батыстағы Атырау мен Маңғыстау облыстары көпбалалы отбасылардың саны және туу көрсеткішінің жоғарылығымен ерекшеленеді.

Демограф бала туу көрсеткішінің төмендеуін урбандалумен байланыстырды. Айтуынша, қазір Қазақстанда қалаларға, әсіресе үлкен қалаларға көшу белең алуда.  

Маман осыған қарамастан алдағы еліміз 2040–2050 жылдары демографиялық қиындықтарды әлі сезіне қоймайтынын алға тартты. Айтуынша қазіргі ұрпақ жеткілікті деңгейде дүниеге келген.

Осылайша, Қазақстанда туу көрсеткішінің төмендеуін әйелдердің ана болудан жаппай бас тартуымен ғана түсіндіру дұрыс емес. Бұған демографиялық құрылымның өзгеруі, урбандалу, экономикалық жағдай, жастардың отбасын құруды кейінге қалдыруы және құндылықтардың өзгеруі әсер етеді. Мамандардың пікірінше, бұл мәселеге бір ғана себеп тұрғысынан қарамай, демографиялық, әлеуметтік және экономикалық факторларды қатар ескеру қажет.

Еске салсақ, бұған дейін БҰҰ жаңартылған демографиялық болжам жасаған еді. Онда 2100 жылға қарай Орталық Азия халқының тең жартысын өзбекстандықтар құрайтыны айтылған. Сарапшылардың есептеуінше, Қазақстан халқы да алдағы онжылдықтарда тұрақты өседі. Алайда өсім қарқыны өңірдегі кейбір көрші мемлекеттерге қарағанда баяуырақ болады. 2100 жылға қарай Қазақстан халқы 33,7 миллион адамға жетуі мүмкін. 

Қызылорда облысында бір топ адам Binance арқылы 1 миллиард теңгеден астам криптовалюта сатып, заңсыз табыс тапқан. Олар криптовалюта саудасынан түскен ақшамен қатар, есірткі сатудан түскен қаражатты да криптовалютаға айналдырып, заңдастырған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қаржы мониторингі агенттігінің мәліметінше, олар криптовалютаны арнайы рұқсатсыз сатқан. Ол үшін Binance платформасындағы P2P қызметін пайдаланған. Алайда мұндай сауданы "Астана" халықаралық қаржы орталығының сауда алаңдарынан тыс жерде жүргізген.

Түскен ақша криптовалютаға айырбасталып, есірткі саудагерлерінің криптоәмияндарына жіберілген. Тергеу анықтаған мұндай аударымдардың жалпы көлемі 277 мың USDT-ге жеткен.

Үкім заңды күшіне енген.

Еске салсақ, бұған дейін Ақтөбеде қылмыстық топ есірткі сататын интернет-дүкен үшін тәулік бойы төлем қабылдағаны туралы жазған едік. Мұнда топ мүшелері міндеттерді өзара бөлісіп, күндізгі және түнгі ауысыммен жұмыс істеген. 

Қазақстанда кейбір автонесиелерді рәсімдеген кезде банктерге қойылатын талаптарды қатаңдату тағы бір жылға шегерілді. Ал тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылдың соңына дейін сақталады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Автонесие алғысы келетіндер үшін не өзгереді?

Бұған дейін банктер 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап кейбір автонесиелерді бергенде қарыз алушының ай сайынғы төлемдерін қатаң есептеуге тиіс болатын. Алайда Ұлттық банк бұл талапты тағы бір жылға шегерді. Демек, 2027 жылы аталған санаттағы автонесиелерге қатысты бұрынғы жеңілдік сақталады.

Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменовтің айтуынша, мұндай шешім автонесие нарығындағы өсімнің баяулауына байланысты қабылданған. Бұған дейін автонесие көлемі жылына 73%-ға дейін өссе, соңғы 12 айда бұл көрсеткіш 13–14% шамасында болған.

“Автонесие нарығындағы жағдай тұрақталды. Бұған дейін бұл бағыт өте жылдам өсіп, нарықтың шамадан тыс қызып кету қаупі болған. Сондықтан автонесиеге қойылатын талаптарды қатаңдатуды тағы бір жылға шегеруді жөн көрдік. Яғни 1 қаңтардан бастап өзгеріс болмайды”, – деді Тимур Сүлейменов

Қарыз алушының табысы қалай есептеледі?

Қазақстанда банктер несие берген кезде адамның табысы мен басқа қарыздарын ескереді. Қолданыстағы ереже бойынша, барлық несиеге төлейтін ай сайынғы төлем адамның орташа айлық табысының жартысынан аспауы керек. Мысалы, азамат айына 400 мың теңге тапса, оның барлық кредит бойынша ай сайынғы төлемі 200 мың теңгеден көп болмауға тиіс.

Алайда Ұлттық банктің шешіміне сәйкес, жоғарыда аталған кейбір автонесиелерді берген кезде банктер бұл шектеуді сақтауға тиіс емес. Олар қарыз жүктемесін есептегенімен, оның 50%-дан асуына байланысты несиеден бас тарту талабы әзірге қолданылмайды.

Ипотекаға қатысты жеңілдік 2029 жылға дейін сақталады

Ұлттық банк тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы берілетін ипотекалық несиелерге қатысты жеңілдікті де ұзартты. Бұрын бұл талапты қатаңдату 2027 жылдан басталуы керек болса, енді кейінге шегеріліп, 2029 жылдың соңына дейін өзгеріс болмайды. Тимур Сүлейменовтің айтуынша, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесіндегі несиелердің жағдайы тұрақты. Сондықтан Ұлттық банк әзірге бұл бағытта қосымша шектеу енгізуді қажет деп санамайды.

Еске салсақ, 2026 жылдың наурызынан бастап тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі бойынша депозит қабылдауға жеке банктерге де рұқсат берілді. Бұған дейін бұл бағытта негізінен Отбасы банк жұмыс істеген.

Ал 2026 жылдың 2 қарашасында Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 11 ірі банкте қарыз алушылардың борыштық жүктемесін есептеу тәртібін тексеруді бастаған. Пилоттық тексеру нәтижесінде банктердің бұл көрсеткішті әртүрлі есептейтіні анықталған.

Қазақстанда 2026 жылдан бастап әлеуметтік салада жұмыс істейтін коммерциялық ұйымдар корпоративтік табыс салығын (КТС) төлей бастады. Енді жекеменшік мектептер, балабақшалар мен медициналық орталықтар тапқан пайдасының бір бөлігін мемлекетке аударуға міндетті. Биыл салық мөлшерлемесі 5% болса, 2027 жылы 10%-ға дейін көтеріледі. Бұл өзгеріс кәсіпкерлердің жұмысына және білім беру мен медицина қызметтерінің бағасына қалай әсер етеді? Stan.kz тілшісі салық заңгерімен сөйлесіп, жаңа Салық кодексіндегі өзгерістердің мәнін анықтады.

"Жекеменшік балабақшалар мен мектептер корпоративтік табыс салығын төлейді. Биылдан бастап әлеуметтік бизнес корпоративтік табыс салығын төлеуге көшті. Әзірге мөлшерлеме 5%-ды құрайды, бірақ 2027 жылы ол 10%-ға дейін көтеріледі. Жекеменшік клиникалар мен білім беру орталықтарының иелері қызметтердің бағасын қайта қарайтын кез келді", – деп жазды заңгер Азамат Қопобаев.

Stan.kz тілшісі заңгерден салық реформасының мақсаты мен оның кәсіпкерлерге ықтимал әсерін сұрады. Маманның айтуынша, өзгерістің негізгі мақсаты – салық жүйесін әділ әрі ашық ету, жеңілдіктер санын қысқартып, бюджет кірісін арттыру.

"Реформаның мақсаты – бизнесті тұншықтыру емес. Заң шығарушының логикасы – сараланған тәсілді қолдану. Яғни салық жүктемесі саланың табыстылығы мен әлеуметтік маңыздылығына қарай бөлінеді. Сондықтан әлеуметтік сала үшін негізгі 20%-дық КТС мөлшерлемесінің орнына жеңілдетілген, өтпелі шарттар енгізіліп отыр", – дейді заңгер.

Маманның түсіндіруінше, бұған дейін білім беру, денсаулық сақтау, спорт және мәдениет салаларында жұмыс істейтін коммерциялық ұйымдар есептелген корпоративтік табыс салығын 100%-ға азайта алатын. Бұл жеңілдік жеке инвестицияларды әлеуметтік секторға тарту және мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайту мақсатында берілген.

Кәсіпкерлер үнемделген қаражатты ұйымдарын дамытуға, мұғалімдер мен дәрігерлердің жалақысын көтеруге, құрал-жабдық сатып алуға және инфрақұрылымды кеңейтуге жұмсайды деп күтілген.

"Жалпы алғанда, бұл шара өз міндетін орындады. Жекеменшік балабақшалар, мектептер мен медициналық орталықтардың қарқынды өскенін көрдік. Жаңа кодекс бұл тәсілді өзгертеді: 100%-дық жеңілдік коммерциялық емес ұйымдар үшін ғана сақталып, әлеуметтік саладағы коммерциялық сектор біртіндеп жалпы салық тәртібіне көшеді", – деп түсіндірді салық заңгері.

5%-дық салық кәсіпкерлерге қалай әсер етеді?

Заңгердің пікірінше, 2026 жылы енгізілген 5%-дық мөлшерлеме бизнес үшін бейімделу кезеңі саналады. Қаржылық жағдайы тұрақты ұйымдар бұл өзгерісті аса ауыр сезінбеуі мүмкін. Дегенмен салық кәсіпорындардың ішкі қаржы айналымына әсер етеді.

"Егер бұрын таза пайда толығымен ұйымның өзінде қалып, оны дамытуға жұмсалса, енді оның бір бөлігін бюджетке аударуға тура келеді. Мысалы, клиенттері аз балабақшалар сияқты табыстылығы төмен ұйымдар өз кіріс деңгейін сақтап қалу үшін әкімшілік шығындарын оңтайландыруға мәжбүр болады", – дейді маман.

Бұл жерде корпоративтік табыс салығы ұйымның жалпы айналымынан емес, салық салынатын табысынан есептелетінін ескеру керек. Яғни кәсіпорынның кірісінен құжатпен расталған шығындары шегерілгеннен кейін қалған пайдаға салық салынады.

Білім беру мен медицина саласындағы негізгі шығындарға қызметкерлердің жалақысы, ғимаратты жалдау ақысы, тамақтану және коммуналдық төлемдер жатады. Бұл шығындар заң талаптарына сәйкес шегерімге жатқызылған жағдайда, салық салынатын табыс көлемі жалпы айналымнан әлдеқайда аз болады.

Заңгер мұны қарапайым мысалмен түсіндірді. Егер жекеменшік мектептің жылдық айналымы 100 миллион теңге, ал құжатпен расталған шығындары 85 миллион теңге болса, салық салынатын пайда 15 миллион теңгені құрайды. Осы сомадан 5%-дық корпоративтік табыс салығы есептелгенде, мектеп бюджетке 750 мың теңге төлейді. Бұл жалпы айналымның 0,75%-ына тең.

2027 жылы салық 10%-ға көтерілсе, не өзгереді?

Ал 2027 жылы мөлшерлеменің 10%-ға дейін өсуі кәсіпкерлер үшін қосымша сынақ болмақ. Заңгердің пікірінше, салықтың артуы ұйымдардың ұзақ мерзімді даму жоспарларына әсер етуі мүмкін.

"Бұл ең алдымен күрделі шығындарға әсер етеді. Бизнеске қызмет аясын кеңейтуге, жаңа филиалдар ашуға немесе қымбат жабдықтарды жаңартуға қаражат жинау қиындай түседі. 2027 жылға қарай ұйымдарға операциялық тиімділікті арттыруға немесе кіріс көлемін көбейту жолдарын іздеуге тура келеді", – дейді ол.

Жаңа салық қызмет бағасын қымбаттата ма?

Салық өзгерісіне қатысты ата-аналар мен медициналық қызмет тұтынушыларын алаңдататын басты мәселенің бірі – қызмет бағасының өсуі. Кәсіпкерлер қосымша шығындарды өтеу үшін оқу ақысы, балабақша төлемі немесе медициналық қызмет құнын көтеруі мүмкін.

Салық заңгері мұны нарықтағы қалыпты экономикалық реакция деп санайды. Оның айтуынша, инфляция мен жалақының өсуі де кәсіпкерлердің шығынын арттырып отыр.

"Алайда салық жүктемесін ата-аналар мен пациенттердің мойнына толығымен аудару барлық ұйымның қолынан келе бермейді. Әлеуметтік саладағы нарық бағаға өте сезімтал. Егер ұйым оқу ақысын немесе дәрігер қабылдауының құнын күрт көтерсе, тұтынушылар бәсекелестерге немесе мемлекеттік мекемелерге кетуі мүмкін", – дейді заңгер.

Маманның болжамынша, қызмет бағасы бірден емес, біртіндеп өсуі ықтимал. Кейбір ұйымдар тұтынушыларға түсетін салмақты азайту үшін бағаны 5-10% аралығында көтеруі мүмкін. Алайда бұл – барлық ұйымға қатысты нақты болжам емес, нарықтағы ықтимал өзгерістердің бірі.

Шағын балабақшаларға салық ауыр болуы мүмкін

Заңгер жаңа салықтың барлық ұйымға бірдей әсер етпейтінін айтады. Оның пікірінше, ірі жекеменшік мектептер мен білім беру орталықтары қаржылық мүмкіндігі мен клиенттер санының көптігіне байланысты өзгерістерге бейімделе алады. Ал шағын балабақшалардың жағдайы күрделірек болуы мүмкін.

"Шағын жекеменшік балабақшалар, әсіресе мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында жұмыс істейтіндері, осал жағдайда қалады. Олардың мемлекеттік жан басына шаққандағы қаржыландыру тарифі бекітілген, ал табыс деңгейі төмен. Азық-түлік пен коммуналдық қызмет бағасы қатар өсіп жатқанда, салық жүктемесінің аз ғана артуы олардың табысына қауіп төндіруі мүмкін", – деп түсіндірді сарапшы.

Оның сөзінше, мұндай ұйымдардың жұмысын жалғастыруы үшін мемлекеттік субсидиялардың сақталуы және өңірлік деңгейде атаулы қолдау шаралары маңызды. Жаңа Салық кодексінің нәтижесі мемлекет бюджет кірісін арттыра отырып, әлеуметтік саладағы жеке кәсіпкерліктің дамуына қаншалықты мүмкіндік беретініне байланысты болмақ.

"Әзірге ешқандай әсері жоқ"

Жекеменшік балабақша директоры Әсел Сабырханқызының айтуынша, әзірге 5%-дық корпоративтік табыс салығы олардың жұмысына әсер ете қойған жоқ. Себебі балабақша бұл салықты әлі төлеген жоқ. Төлемді келесі жылдың сәуір айында жасауды жоспарлап отыр.

"Әзірге бұл салықтың әсерін сезінген жоқпыз, өйткені оны әлі төлеген жоқпыз. Келесі жылдың сәуір айында төлеуді жоспарлап отырмыз. Қазірден бастап ай сайын депозитке шамамен 250 мың теңгеден жинап жатырмыз. Бухгалтеріміздің алдын ала есебінше, бір жылда төлеуге тиіс салық көлемі шамамен 1,5 миллион теңге болады", – деді ол.

Директордың сөзінше, көптеген жекеменшік балабақша салық төлеуге алдын ала дайындалмаған. Сондықтан келесі жылдың сәуірінде кәсіпкерлерге қаржылық салмақ түсуі мүмкін.

"Әріптестерімнің 90%-дан астамы әзірге бұл салыққа ақша жинап жатқан жоқ деп ойлаймын. Сәуір айында оларға оңай болмайды. Бірден 1,5-2 миллион теңге тауып, төлеу жекеменшік балабақшаларға ауыр соғуы мүмкін", – деп атап өтті ол.

Әсел Сабырханқызының пікірінше, КТС мөлшерлемесі 10%-ға дейін көтерілсе, кәсіпкерлер ең алдымен шығындарын қысқартуға мәжбүр болады. Бұл білім беру сапасына, педагогтердің жалақысы мен біліктілігін арттыруға кері әсер етуі мүмкін.

"Кәсіпкер шығынды азайтудың жолын іздейді. Ең алдымен, қызмет сапасына, педагогтерге, мамандарды оқытуға және жаңа бастамаларға бөлінетін қаражат қысқаруы мүмкін. Алматыда мектепке дейінгі білім беру саласында бәсеке жоғары. Сондықтан қосымша шығынды ата-аналарға жүктеу де оңай емес. Алайда 10%-дық салықты төлеу үшін балабақшалар басқа шығындарын қысқартуға мәжбүр болады. Ал балабақша – ең алдымен балалардың өмірі мен денсаулығына жауапты әлеуметтік сала. Мұнда сапаны төмендетуге болмайды", – деді ол.

Директор мектепке дейінгі білім беру саласына корпоративтік табыс салығын мүлде алып тастаған дұрыс деп санайды. Ол 2026 жылды жаңа салық жүйесінің пилоттық кезеңі ретінде қарастырып, нақты көрсеткіштер негізінде саланың ерекшелігі ескеріледі деп үміттенеді.

Балабақша ақысы қымбаттай ма?

Әсел Сабырханқызының сөзінше, салықтың өсуі балабақша ақысына да әсер етуі мүмкін. Кәсіпкерлердің алдында үш жол бар: қызмет құнын көтеру, шығындарды қысқарту немесе балабақшаның одан әрі дамуын тоқтату.

"Бұл – түптің түбінде ата-аналар мен балаларға әсер ететін жағдай. Балабақшалар бағаны әдетте оқу жылының ортасында емес, жазда, жаңа оқу жылына дайындық кезінде қайта қарайды. Сондықтан салық жүктемесі артса, келесі жазда қызмет құнының өсуі әбден мүмкін. Қазірдің өзінде шығындарымызды ай сайын есептеп отырамыз. Балалар саны көбейіп, жақсы команда жинағанымызбен, инфляция мен басқа да шығындардың әсерінен кәсіптен қалатын табыс көңіл көншітпейді", – деді Сабырханқызы.

Балабақшада мемлекеттік тапсырыспен тәрбиеленетін балалар да бар. Алайда директордың пікірінше, мемлекеттік тапсырыс мекеменің барлық шығынын жабуға жеткіліксіз. Сонымен қатар мемлекет қызмет сапасын арттыруды талап еткенімен, оған қажетті қаржылық мүмкіндік шектеулі.

"Қазір балабақшалар 2027 жылдың қаңтарынан басталатын лицензиялауға дайындалып жатыр. Педагогтерімізді оқытудамыз, команда буллинг пен инклюзия бағытындағы курстардан өтті. Тексерулер мен мониторингтер де тұрақты жүргізіледі. Бізден қызмет сапасын арттыруды талап етеді, бірақ сонымен қатар оған инвестиция салу қиындап барады. Мемлекеттік тапсырыс та нақты шығындарды толық өтемейді. Салық төлегеннен гөрі, сол қаражатты жыл сайын білім сапасын жақсартуға жұмсаған дұрыс болар еді", – деді ол.

Директор салық төлеуге қарсы емес екенін, алайда әлеуметтік маңызы бар білім беру мен медицина салаларына ерекше көзқарас қажет екенін атап өтті.

"Мен жалпы салық төлеуді, бизнестің мемлекет алдында жауапты болып, есеп беруін қолдаймын. Бірақ мектепке дейінгі білім беру сияқты әлеуметтік маңызы бар салаларға ерекше көзқарас қажет. Мемлекет тек қанша салық түсетінін емес, ертең қандай ұрпақ тәрбиелейтінімізді де ойлауы керек", – деп түйіндеді Әсел Сабырханқызы.

Еске сала кетейік, Қазақстанда жеке тұлғалардың кәсіпкерлік табысын анықтауға арналған шекті сома 360 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейін ұлғайды. Қазіргі мөлшермен есептегенде, бұл – 1 миллион 557 мың теңге. Ал мобильді аударымдарды тексеруге негіз болатын өзге талаптар өзгеріссіз қалды.

БҚО-да ауылға жұмыс істеуге барған жас мамандар мемлекеттен көмек алып, бес жылдық міндеттемесін орындамай жұмыстан шығып кеткен. Енді олар алған 36 миллион теңгені қайтаруға мәжбүр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға БҚО-дағы Жәнібек ауданында болған. Прокуратура бұл жағдайды ауылға барған мамандарға мемлекет бөлген қаржының мақсатты жұмсалуын тексеру кезінде анықтаған. Белгілі болғандай, мемлекеттік қолдау алған кейбір азамат бес жылдық еңбек міндетін толық өтемей, жұмыстан кеткен. Бірақ олар мемлекеттен алған ақшасын қайтармаған.

Осыдан кейін прокуратура қарызды өндіру үшін сотқа жүгінген. Сот мамандардан мемлекет пайдасына жалпы 36 миллион теңге өндіріп алу туралы шешім шығарды. Қазір бұл қаражатты мәжбүрлі түрде қайтару жұмыстары басталған. Сот шешімдерін орындау үшін құжаттар сот орындаушыларына тапсырылған.

Еске салсақ, бұған дейін депутат Қазақстанда "Дипломмен ауылға" бағдарламасымен барған 9 мыңнан астам маман ауылдан кетіп қалғанын айтқан еді.

Тойға миллиондаған теңге жұмсап, оның бәрін қонақтардың сыйлығымен қайтаруға бола ма? Қазақстанда той өткізу тек мейрамхана жалдап, асаба шақырумен шектелмейді. Қыз жасау, құдалық, беташар, қалыңмал беру, алтын бұйымдар, киіт пен түрлі салт-жоралғыларға да қомақты қаражат кетеді. Ал тойға жиналған ақша осы шығындардың қаншасын жабады? Stan.kz Ақтөбе, Алматы және Шымкент қалаларында биыл ұзатылған үш қыздың тәжірибесіне сүйеніп, той жасауға қанша қаражат жұмсалғанын және оның қаншасы қайтқанын есептеп көрді.

Қазақстанда тойдың құны шақырылған қонақ санына, мейрамхананың бағасына, мерекелік қызметтер мен әр өңірдің салт-дәстүріне байланысты өзгереді. Бұған қоса, тойдың жалпы шығынын есептегенде қыз жасауына, құдалыққа және туыстарға берілетін сыйлықтарға кеткен қаражатты да ескеру қажет. Кейде қонақтардан жиналған ақша мейрамхананың шығынын жапқанымен, отбасының өз қалтасынан бірнеше миллион теңге жұмсалады.

Үйлену той

Алматылық 27 жастағы Санжардың отбасы ұл үйлендіруге шамамен 13 миллион теңге жұмсаған. Оның айтуынша, тойға 360 қонақ шақырылып, мейрамханада бір адамға арналған мәзір 20 мың теңгеден есептелген. Тек тойхананың өзіне 7 миллион 200 мың теңге кеткен.

Бұдан бөлек, тойдағы ойын-сауық бағдарламасы, асаба, фото-видео түсірілім мен басқа да қызметтер қосымша шығынды қажет еткен.

"Тойда видеограф, бишілер мен ансамбльдің қызметі қымбатқа түсті. Оларға шамамен 600 мың теңге төледік. Сонымен қатар қонақтар суретке түсіп, фотосын бірден QR-код арқылы көре алатын қызмет ұйымдастырдық. Оған 50 мың теңге жұмсалды", – дейді Санжар.

Той жүргізушісін Санжардың ағасы таныстары арқылы тауып берген. Соған қарамастан асабаның қызметіне шамамен 600 мың теңге төленген. Ал тойға келген алты әншіні әпкесі мен жездесі сыйлық ретінде шақырған.

Алайда ұл үйлендірудің шығыны мейрамхана мен тойдағы қызметтермен шектелмеген. Санжардың айтуынша, қыз жақ күткен құдалықта алтын бұйымдар мен сырт киімдерге де қомақты қаражат жұмсалған.

"Құдалықта алтын тағуға шамамен 4 миллион теңге кетті. Ал қыздың ата-анасына арналған сырт киімдерге бір миллион теңгедей жұмсадық", – дейді ол.

Ал жігіт жағы құдаларды Алматы облысындағы ауылда орналасқан өз үйлерінде қарсы алған. Бұл рәсімге арнайы екі баннер жасалып, оған 100 мың теңге төленген. Сондай-ақ дастархан әзірлеу үшін аспаз жалданған. Оның қызмет ақысы адам басына 4 мың теңгеден есептелген. Ал азық-түлікке шамамен 300 мың теңге жұмсалған.

Бұдан бөлек, жігіт жағы қалыңмал ретінде 2 миллион теңге берген.

Осылайша, Санжардың айтуынша, үйлену тойы мен құдалық рәсімдеріне жалпы шамамен 13 миллион теңге жұмсалған. Ал тойға келген қонақтардың сыйлығы шығынның басым бөлігін өтегенімен, барлық қаражат қайтпаған.

"Тойдың барлық кірісі мен шығынын есептегенде, шамамен 1 миллион 800 мың теңге өз қалтамыздан кетті", – дейді Санжар.

Демек, Санжардың отбасы ұл үйлендіруге 13 миллион теңгеге жуық қаражат жұмсағанымен, соның шамамен 11,2 миллион теңгесі тойдан түскен ақша және басқа түсімдер есебінен өтелген. Нәтижесінде отбасы 1,8 миллион теңге шығынға шыққан.

Қыз ұзату той

Алматыда той жасауға 12 миллион теңгеге жуық қаражат кеткен

Алматылық 24 жастағы Айлин Серікова 2026 жылғы 17 қыркүйекте ұзатылған. Бастапқыда отбасы қыз ұзату тойын өткізбеуді жоспарлаған. Алайда кейін шешімін өзгертіп, дайындыққа бір айға жуық уақыт жұмсаған.

Айлиннің айтуынша, қыз ұзату, құдалық, қыз жасауы мен дәстүрлік сыйлықтардың барлығын қосқанда, шамамен 12 миллион теңге кеткен. Оның ішінде мейрамхана мен мерекелік қызметтерге 6,3 миллион теңгедей қаражат жұмсалған.

Отбасы бастапқыда 280 адам шақырғанымен, мейрамханада 260 орын брондаған. Бір адамға арналған мәзір 20 мың теңге болып, тойхананың өзіне 5,2 миллион теңге төленген. Ал тойға нақты 240–250 адам келген.

“Біздің асабамыз тек той жүргізіп қойған жоқ. Ол фото-видео түсірілімді де ұйымдастырды. Сонымен қатар тойдың әр кезеңін бақылап, уақытылы өтуін қадағалайтын үйлестірушіні алып келді. Бірнеше қызметті бір жерден алғандықтан, тиімді баға шықты деп ойлаймын”, – дейді Айлин.

Отбасы тойға танымал әншілерді шақырмаған. Оның орнына әкесі, анасы, ағасы, жеңгесі, сіңлісі мен құрбылары ән арнаған. Ал мейрамхана жаңадан ашылғандықтан, залды қосымша безендірудің қажеті болмаған.

Ұзату көйлегін жалға алуға 170 мың теңге, шаш үлгісі мен макияжға 40 мың теңге жұмсалған.

Бұдан бөлек, сырға салу рәсімі үйде өткен. Есік алдына киіз үй жалдауға 40 мың теңге, үйді безендіруге тағы 40 мың теңге, ал қонақтарға үстел мен орындықтарды жалға алуға 150 мың теңге төленген.

Тойдағы ойындарға берілетін сыйлықтарға 200 мың теңге, тойбастарға 320 мың теңге жұмсалған. Ал ақ жол, қыздарға арналған үкі, аксессуарлар мен құдаларға тағылатын белгілерге тағы 50 мың теңге кеткен.

Айлиннің айтуынша, отбасы той алдында нақты бюджет белгілемеген.

“Мен отбасымдағы да, әулетіміздегі де үлкен қыз немеремін. Сондықтан менің ұзатуым бәрі үшін көптен күткен қуаныш болды. Әркім қолынан келгенше көмектесуге тырысты. Біз өзімізді шектеген жоқпыз, тойды абыроймен өткізуді ойладық”, – дейді ол.

“Қоржын тойда 100 мың теңге берген адам ұзатуға ақшасыз келуі мүмкін”

Айлиннің отбасында қыз ұзатудан бөлек, ағайын-туыс арасында қоржын той өткізілген. Оның айтуынша, Алматы облысында мұндай жиында жақындар өзара сыйлық беріп, қаржылай қолдау көрсетеді.

Қоржын тойдан шамамен 3 миллион теңге жиналған. Алайда бұл соманы мейрамханадағы ұзату тойынан түскен қаражатпен шатастыруға болмайды.

“Бізде қоржын той деген бар. Мысалы, бір отбасы сол жерде 100 мың теңге берсе, мейрамханадағы тойға сыйлықсыз келуі мүмкін. Өйткені ол өзінің тойанасын алдын ала берген болып есептеледі”, – дейді Айлин.

Бұдан бөлек, әкесінің екі бауыры 2 миллион теңге сыйлаған. Анасының туыстары да 400 мың теңгеден жинап, тойға көмектескен.

Айлиннің айтуынша, оның достары мен әріптестері көбіне 30–40 мың теңге немесе 100 доллар көлемінде сыйлық әкелген. Дегенмен тойдан жиналған ақшаның нақты сомасын білмейді.

Отбасы барлық кіріс пен шығысты салыстырғанда, шамамен 1–2 миллион теңге жұмсалған қаражат қайтпай қалғанын есептеген.

“Той өзін-өзі ақтайды деп сену қате деп ойлаймын. Арзанырақ мейрамхана тауып, шығынды барынша азайтпасаң, барлық ақшаның қайтуы қиын. Біз той үшін несие алған жоқпыз. Ата-анамның жинаған ақшасы мен туған-туыстың көмегінің арқасында бәрін қарызсыз өткіздік”, –  дейді ол.

Айлиннің сөзінше, тойдан кейін отбасында қаржылық қиындық болмаған.

“Тек ыдыс-аяқтың өзіне 700 мың теңге жұмсадым”

Айлиннің отбасында қыз жасауына, алтын бұйымдар мен құдалықтағы киітке шамамен 6 миллион теңге жұмсалған.

Құдалықта Айлинге, анасы мен сіңлісіне гауһар тасты зергерлік жиынтықтар тағылған. Ал екі жақтың басқа да жақын туыстарына алтын бұйымдар мен сырт киімдер сыйланған.

Жігіт жағы қалыңмалға 2 миллион теңге, өлі-тіріге 200 мың теңге берген. Бірақ Айлиннің айтуынша, мұндай сыйлықтар екі жақта да болғандықтан, алынған қаражаттың бәрін шығынды жабатын табыс деп қарастыруға болмайды.

“Менің ата-анам жігіт жақтың құдалығына барғанда дәл сондай алтын мен сырт киімдер сыйлады. Сондықтан мұндай алыс-беріс екі отбасыға да қымбатқа түседі”, – дейді ол.

Қыз жасауының өзіне күнделікті тұрмыста және қонақ күткенде қолданылатын заттар алынған. Айлин тек ыдыс-аяққа 700 мың теңге жұмсағанын айтады.

Бұдан бөлек, шаңсорғыш, киім булағыш, Kenwood асүй комбайны, микротолқынды пеш, көрпе-төсек, қазан-аяқ пен сандық сатып алынған. Ал ыдыс жуғыш және кір жуғыш машиналарды туыстары сыйлаған.

Жас жұбайлардың әзірге жеке баспанасы болмағандықтан, жиһаз бен жаңа төсек алынбаған.

Киім-кешек те шектеулі мөлшерде сатып алынған. Айлин әр маусымға бір сырт киім, бір аяқ киім алуды жеткілікті санаған.

“Бірнеше белдемше, бірнеше аяқ киім, бірнеше көйлек сатып алуды ысырапшылдық деп ойлаймын. Өзіме күнделікті қажет болатын заттарды ғана таңдадым. Қазір жасауыма алынған дүниелердің бәрін қолданып жүрмін. Әсіресе асүй комбайны қонақ күткенде қатты көмектеседі”, – дейді ол.

Айлиннің сөзінше, қыз жасауындағы заттардың шамамен 80%-ын ата-анасы алып берген. Дегенмен ол құдалықта қымбат алтын мен сырт киім сыйлау дәстүріне қатысты ойын жасырмайды.

“Егер менің еркіме салса, ағайын-туысқа алтын тағу, қымбат киім кигізу сияқты шығындарды қысқартар едім. Оның орнына сол ақшаны жас жұбайларға берген дұрыс. Әсіресе олардың жеке баспанасы болмаса, бұл үлкен көмек болар еді. Ата-анамды бұған көндіруге тырыстым, бірақ қолымнан келмеді”, – дейді Айлин.

Алайда той аяқталғаннан кейін оның бұл мәселеге көзқарасы өзгеріпті.

“Ата-анамыз үшін бұл тойдың қаншалықты маңызды екенін кейін түсіндім. Олар бізден де қатты қуанды. Барлық рәсімді ерекше ықыласпен атқарды. Бұл тек жас жұбайлардың емес, ата-ананың да үлкен қуанышы екенін түсіндім”, – дейді ол.

Шымкентте той өткізу қанша тұрады?

2026 жылғы 20 қазанда Шымкент қаласында ұзатылған Айсұлудың отбасы тойға екі ай дайындалған. 15 тамызда тәтті шай рәсімі өткеннен кейін мейрамхана іздеу мен басқа да ұйымдастыру жұмыстары басталған.

Айсұлудың айтуынша, ең қиыны той күнге сәйкес келетін мейрамхана табу болған. Өйткені қыркүйек пен қазан Шымкентте той көп өтетін мезгіл саналады.

“Ата-анам тойхананы бір аптадан астам уақыт іздеді. Шымкентте бір адамға арналған мәзір 12 мың теңгеден басталатын орындар бар. Бірақ 25–30 мың, тіпті 40 мың теңгелік мейрамханалар да кездеседі. Біз қарапайым отбасы болғандықтан, адам басына 15 мың теңгелік тойхананы таңдадық”, – дейді ол.

Бастапқыда қыз ұзатуға 230 адам шақырылған. Алайда алыстан келетін және қатыса алмайтын қонақтарды ескеріп, мейрамханада 192 орын брондалған.

Бұдан бөлек, дәл сол күні тойхананың кіші залында құдалық өткізіліп, шамамен 60 адамға дастархан жайылған.

Екі жиынның мейрамхана шығынын қосқанда, 3 миллион 780 мың теңге болған.

Асаба, этноансамбль, бишілер мен сыңсу айтып ұзататын әншінің қызметіне 470 мың теңге жұмсалған. Ал мейрамхананың дыбыс аппаратурасы, бейнежазба мен LED экрандары үшін 250 мың теңге төленген.

Тойхананы безендіруге 150 мың теңге кеткен. Оның ішінде баннер, үстелдерге қойылатын шамдар, гүлдер мен құдалық залының безендірілуі бар.

Фото-видео түсірілімге 130 мың теңге жұмсалған. Бұдан бөлек, Айсұлу қыз ұзатуға арнап арнайы бейнеролик түсіріп, оған өз қалтасынан 175 мың теңге төлеген.

Ұзату көйлегін 130 мың теңгеге жалға алған. Алайда оны бірнеше сағатқа кешіктіріп қайтарғаны және етегіне раушан гүлінен дақ тигені үшін тағы 20 мың теңге айыппұл төлеген. Осылайша, көйлекке 150 мың теңге жұмсалған. Ал макияж бен шаш үлгісі 40 мың теңге болған.

Қонақтарға арналған бонбоньеркаға шамамен 35 мың теңге кеткен. Ал тойдағы ойындарға берілген сыйлықтардың нақты шығынын Айсұлу есіне түсіре алмады.

Мейрамхана мәзіріне ет пен сусындар кірмеген. Сондықтан отбасы қыз ұзату мен құдалыққа 90 келі ет және қосымша қазы сатып алған. Оған шамамен 400 мың теңге жұмсалған. Бұл шығынды Айсұлудың ағасы көтерген. Ал сусындар мен ішімдікке тағы 230 мың теңге төленген.

“Асабаны ағамның досы арқылы таптық. Ол кісінің той ұйымдастыратын орталығы бар. Асабаны да, этноансамбль мен бишілерді де өзі әкелді. Тіпті құдалықты да жүргізіп берді. Танысымыз болғандықтан, тиімді баға ұсынды деп ойлаймын”, – дейді Айсұлу.

“Тойдың шығыны жабылып, 500 мың теңгедей артылды”

Айсұлудың айтуынша, олардың әулетінде той болса, ағайын-туыс болып көмектесу дәстүрі қалыптасқан.

“Анамның да, әкемнің де бауырлары той болса, тойана ретінде 100 мың теңгеден жинайды. Құдалыққа да бөлек ақша қосады. Ал қыз жасауына әркім өз қалауынша көмектеседі. Әкемнің бауырлары қыздың дүниесіне деп те қаражат жинап берді”, – дейді ол.

Қыз ұзату тойына келген қонақтардан нақты қанша ақша жиналғанын Айсұлу білмейді. Дегенмен оның айтуынша, әріптестері мен университеттегі топтастары 40–50 мың теңгеден сыйлаған. Алыстан келген кейбір туыстары 100 мың теңге және одан да көп қаражат берген.

Ал басқа қонақтардың сыйлығы шамамен 15–40 мың теңге аралығында болған. Тойға келе алмаған өзге қалалардағы туыстары да ақшалай сыйлықтарын жолдаған.

Айсұлудың айтуынша, қонақтардан жиналған қаражат тойдың негізгі шығынын жауып, шамамен 500 мың теңге артылған.

Дегенмен бұл есепке ағасының етке жұмсаған қаражаты, Айсұлудың жеке төлемдері және басқа да қосымша шығындар толық кірмейді.

“Тойдың барлық шығынын тиынына дейін есептеген жоқпыз. Бірақ қонақтардан түскен ақша негізгі шығынды жапты. Тіпті 500 мың теңгедей артылды. Ал ағамның етке жұмсаған қаражаты, өзімнің жеке шығындарым мен басқа да ұсақ-түйекті қосқанда, шамамен бір миллион теңгедей қосымша шығын болғанын айтуға болады”, – дейді ол.

Отбасы той өткізу үшін несие алмаған. Айсұлудың айтуынша, ата-анасы тойдан кейін қаржылық қиындыққа тап болмаған.

“Қыз жасауына үйіп-төгіп дүние апаруды дұрыс деп санамаймын”

Айсұлудың отбасында қыз жасауына кететін шығынның аз болуына оның тұрмысқа шықпай тұрып пәтер сатып алып, тұрмыстық техникамен жабдықтап қоюы әсер еткен.

Тоңазытқышты туған әпкесі мен жездесі, микротолқынды пешті басқа туыстары, ал пешті достары сыйлаған. Кір жуғыш машина, ас пісіру панелі, асүй сорғышы мен басқа да техниканы Айсұлу өзі сатып алып қойған.

Сондықтан қыз жасауына бұл заттарды қайта алудың қажеті болмаған.

“Менің үйімде күнделікті тұрмысқа қажетті заттардың басым бөлігі бар еді. Сондықтан қыз жасауына көп дүние алмадық. Бұл ата-анама үлкен көмек болды деп ойлаймын”, – дейді ол.

Айсұлудың анасы көрпе-төсекті өзі дайындау туралы шешім қабылдаған. Мақта, мата, тігіншілердің ақысы мен өзге де шығындарды қосқанда, оған шамамен 150 мың теңге жұмсалған.

Жас жұбайлар әзірге бөлек тұратын баспанасына көшпегендіктен, жаңа төсек жиһазын сатып алуды кейінге қалдырған. Ал күнделікті қолданатын ыдыс-аяқ бұрыннан болғандықтан, тек қонақ күтуге арналған сервиз алынған. Оның құны шамамен 100 мың теңге болған.

Киім-кешекке де артық қаражат жұмсалмаған. Айсұлу бірнеше сырт киім, аяқ киім, сөмке мен күнделікті қажет заттарды ғана таңдаған.

“Қыз жасауына төрт мезгілге арнап бірнеше көйлек, бірнеше аяқ киім сатып алуды қажетсіз шығын деп есептеймін. Уақыт өте келе сән өзгереді, киім ұнамай қалуы мүмкін. Оның үстіне тұрмысқа шыққаннан кейін де киім алуға болады. Сондықтан жақын уақытта киетін заттарды ғана алдым”, – дейді ол.

Сондай-ақ Айсұлу табиғи аң терісінен тігілген қымбат сырт киімдерді сатып алуға қарсы екенін айтады. Сондықтан қыз жасауына табиғи тон алынбаған.

Ал құдалықта екі жақтың келісімімен алтын бұйымдар, сырт киімдер мен түрлі қоржындар дайындалған. Шымкенттегі дәстүрге сай ағайын тоғыз, нан тоғыз, құрдас тоғыз және басқа да жөн-жоралғылар жасалған.

Қыз жасауы, киіт пен құдалықтағы сыйлықтарға жалпы 2,5–3 миллион теңге жұмсалған.

Жігіт жағы қалыңмал ретінде 2 миллион теңге берген. Өлі-тіріге арналған қой да осы соманың ішінде болған.

Айсұлу қыз жасауындағы кейбір дәстүрлік шығындарды қысқартуға болатын еді деп есептейтінін жеткізді.

“Меніңше, ата-ана онсыз да үйіндегі ең қымбат қазынасы – қызын ұзатып отыр. Оның артынан тағы бірнеше миллион теңгеге дүние апару міндеті дұрыс емес деп ойлаймын. Қажетті заттарды ғана алған дұрыс”, – дейді ол.

“Бұрын той жасауды қолдамайтынмын, қазір ойым өзгерді”

Айсұлу тұрмысқа шықпай тұрып үлкен той мен құдалық өткізуді аса қажет деп санамаған. Алайда өз ұзатуынан кейін бұл мәселеге көзқарасы өзгерген.

“Бұрын құдалық пен ұзатудың қажеті бар ма деп ойлайтынмын. Бірақ өз басымнан өткергеннен кейін көзқарасым өзгерді. Жолдасымның туыстары мен менің жақындарымның жиналып, танысқаны, сырға салу рәсімі, ата-анамның мені ақ жол тілеп шығарып салғаны ерекше әсер етті. Екі айдың ішінде түрлі сезімді бастан өткердім. Өмірімде бір рет болса да осы сәттерді сезінгеніме қуаныштымын”, – дейді ол.

Дегенмен Айсұлу тойдағы кейбір артық шығындардың қажеті жоқ деп есептейді.

“Әр нәрсенің өз орны, өз шегі болуы керек. Қарапайым құдалық пен ұзату да адамға ұмытылмас естелік сыйлайды. Ең бастысы, бәрі өз ретімен, ысырапсыз өтсе болғаны”, – дейді ол.

Ақтөбеде 60 адамға той өткізуге 1,5 миллион теңге жұмсалған

Ақтөбелік Мөлдір Таймағамбетова 2026 жылғы 19 маусымда ұзатылған. Отбасы тойға екі жарым ай дайындалып, сәуірден бастап мейрамхана іздеу мен ұйымдастыру жұмыстарын қолға алған. Оның айтуынша, 60 адамға арналған ұзату тойының өзіне шамамен 1,5 миллион теңге жұмсалған.

Мейрамханада бір адамға арналған мәзір 15 мың теңге болған. Осылайша, банкетке шамамен миллион теңге төленген. Асабаға 150 мың теңге, сыңсу айтып ұзататын әншіге 60 мың теңге жұмсалған. Қонақтарға арналған шағын сыйлықтар 30 мың теңге, баннер 15 мың теңге болған.

Ұзату көйлегін жалға алу 100 мың теңге, шаш үлгісі мен макияж 50 мың теңге тұрған. Ал фото-видео түсірілімге кеткен 30 мың теңгені туысы сыйлық ретінде төлеп берген.

“Бастапқыда мейрамханаға 800 мың теңге жұмсаймыз деп жоспарладық. Бірақ шығын миллион теңгеге дейін өсті. Бізде ұзату мен сырға салу бірге өткендіктен, екеуіне бір баннер жасаттық. Тойға барлығы бір жарым миллион теңгедей кетті”, – дейді Мөлдір.

Алайда тойға дайындық кезінде күтпеген шығын да шыққан. Мөлдір алғашында бір ұзату көйлегін таңдап, салонға 100 мың теңге алдын ала төлем жасаған. Үш күннен кейін басқа көйлек ұнап, алғашқы тапсырыстан бас тартқан. Бірақ салон ақшаны қайтарудан бас тартқандықтан, ол сотқа жүгінген. Мөлдірдің айтуынша, іс бойынша әзірге шешім шықпаған.

Бұдан бөлек, қоржын, құдаларға арналған сыйлықтар мен басқа да салт-жоралғыларға шамамен 500 мың теңге жұмсалған.

“Тойдан кейін анамның қолында 30 мың теңге ғана қалды”

Мөлдірдің айтуынша, той шығынын көтеруге отбасының барлық мүшесі атсалысқан. Ол өзі шамамен жарты миллион теңге шығарса, туған бауырлары да миллион теңгеге жуық қаражат жинаған. Ал нағашы туыстары қыз жасауына 2,5 миллион теңге бөлген.

Қыз жасауына төсек-орын, ыдыс-аяқ, косметика мен тұрмыстық техника алынған. Кір жуғыш машинаны әпкесі сыйлаған.

“Қыз жасауын дайындау аздап қиын болды. Өйткені барлық затты бір жерден сатып ала алмайсың. Әр дүкеннен іздеуге тура келеді. Бірақ бұл жұмыстардың басым бөлігін туыстарым атқарды. Тойды ұйымдастыру туған бауырларымның мойнында болса, қыз жасауына нағашыларым жауап берді”, – дейді ол.

Тойға келген қонақтардан шамамен 1,6 миллион теңге жиналған. Мөлдірдің айтуынша, қонақтардың көбі 15 мың теңгеден жоғары ақша сыйлаған.

Бұл қаражат ұзату тойының негізгі шығынын жабуға жеткен. Дегенмен қыз жасауы мен басқа да рәсімдерге жұмсалған ақшаны қосқанда, отбасының шығыны әлдеқайда көп болған.

“Мейрамханамен есептескеннен кейін анамның қолында соңғы 30 мың теңгесі ғана қалды. Егер бауырларымыз ақша жинап бермегенде, айтарлықтай шығынға батар едік. Бірақ тойға несие алған жоқпыз. Өзім кейбір қажетті заттарды бөліп төлеуге сатып алдым. Қазір сол төлемдерімді төлеп жүрмін”, – дейді Мөлдір.

Оның айтуынша, тойға кеткен барлық қаражат пен қонақтардың сыйлығын, туыстардың көмегін есептегенде, ата-анасының өз қалтасынан шамамен 1 миллион теңге шыққан.

Мөлдір ең көп қаражат қыз жасауына жұмсалғанын айтады. Ол тойды қайта ұйымдастыру мүмкіндігі болса, құдаларға берілетін сыйлықтар мен киітке кететін шығынды қысқартатынын жеткізді.

Той өзін-өзі ақтауы үшін қанша ақша жиналуы керек?

Үш кейіпкердің тәжірибесі тойға жұмсалған қаражаттың қонақ санына ғана емес, мейрамхана бағасына, қыз жасауына және құдалықтағы салт-жоралғыларға да байланысты екенін көрсетеді.

Мәселен, Мөлдірдің 60 адамға арналған ұзату тойына шамамен 1,5 миллион теңге жұмсалып, қонақтардан 1,6 миллион теңге жиналған. Алайда қыз жасауы мен басқа шығындарды қосқанда, ата-анасының қалтасынан шамамен бір миллион теңге кеткен.

Айлиннің отбасында ұзату, құдалық, қыз жасауы мен дәстүрлік сыйлықтардың жалпы шығыны 12 миллион теңгеге жуықтаған. Туыстардың көмегі мен қонақтардың сыйлығына қарамастан, отбасының есебі бойынша, 1–2 миллион теңге шығын болған.

Ал Айсұлудың Шымкенттегі тойында қонақтардан түскен қаражат негізгі шығынды жауып, шамамен 500 мың теңге артылған. Бірақ бұл есепке кейбір жеке шығындар мен туыстары көтерген төлемдер кірмеген.

Бұл мысалдарда тойдың өзін-өзі ақтауы әртүрлі тәсілмен есептелген. Сондықтан қонақтардан түскен ақшаны тойдың барлық шығынымен салыстыру үшін мейрамхананың ғана емес, қыз жасау, құдалық, киіт, алтын бұйымдар мен жеке дайындықтардың да құнын ескеру қажет.

Бұған қоса, туыстардың тойға дейін жинап берген ақшасы мен қонақтардың мереке кезінде сыйлаған қаражатын ажыратып қарастырған дұрыс. Өйткені отбасына жақындарының көмегі қаржылық ауыртпалықты жеңілдеткенімен, тойды ұйымдастырудың жалпы құнын өзгертпейді.

Қыз жасауы мен құдалықтағы шығынды азайтуға бола ма?

Үш кейіпкердің әңгімесінен байқалған ортақ мәселе – тойдағы ең ірі шығындардың бірі қыз жасауына және дәстүрлік рәсімдерге жұмсалады.

Мөлдірдің отбасында қыз жасауына 2,5 миллион теңге бөлінген. Айлиннің отбасында қыз жасауы, алтын мен киітке шамамен 6 миллион теңге жұмсалған. Ал Айсұлудың отбасында қыз жасауы мен құдалықтағы сыйлықтардың жалпы құны 2,5–3 миллион теңге болған.

Дегенмен бұл сомаларды тек қыз жасауының бағасы ретінде салыстыруға болмайды. Себебі кейіпкерлердің бірінде оған тек тұрмыстық заттар кірсе, басқаларында алтын, киіт пен дәстүрлік сыйлықтар да қосылған.

Кейіпкерлер құдалықтағы алтын, қымбат сырт киім мен кейбір сыйлықтарға кететін шығынды да қысқартуға болатынын айтады. Олардың пікірінше, мұндай қаражатты жас жұбайлардың баспана алуына немесе алғашқы тұрмысын ұйымдастыруына бағыттау пайдалырақ болуы мүмкін.

Тойға кеткен миллиондар қайтарыла ма?

Отбасылардың тәжірибесіне сүйенсек, тойға жұмсалған ақшаның бір бөлігі немесе негізгі шығын түгел қайтуы мүмкін. Бірақ қыз жасау, құдалық және өзге де рәсімдерді қосқанда, барлық қаражаттың қайтуына кепілдік жоқ.

Үш бойжеткен де той мен құдалықтың тек қаржылық есептен тұрмайтынын айтады. Олардың пікірінше, ата-ананың қуанышы, ағайынның бас қосуы мен салт-дәстүрдің сақталуы да маңызды. Дегенмен мұндай қуаныш үшін отбасының мүмкіндігінен тыс қаражат жұмсау міндет емес.

Осылайша, той шығынының өзін-өзі ақтауы мүмкін, бірақ оған алдын ала сеніп, қомақты қаражат жұмсау тәуекелді. Сондықтан мейрамхана мен мерекелік қызметтердің ғана емес, құдалық, қыз жасауы және дәстүрлік сыйлықтардың да шығынын алдын ала есептеу маңызды. Бір күндік тойдың қаржылық салмағы отбасының кейінгі тұрмысына әсер етпеуі керек.

Ақтаудағы Tulpar School жеке лицейінде болған оқиғаның видеосы әлеуметтік желіде тарап жатыр. Кадрлардан әйелдің еден жуып жүрген қызметкердің су толы шелегін теуіп жібергенін көруге болады. Бұл туралы Lada.kz басылымына сілтеме жасап Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әлеуметтік желіде тараған ақпаратқа сәйкес, видеодағы әйел мектеп директорының жұбайы деген мәлімет бар. Сондай-ақ болған оқиғаға байланысты полицияға арыз түскені де айтылып жатыр. Маңғыстау облысының білім басқармасы жағдайға қатысты түсініктеме беріп, оқиғаның мән-жайын анықтау үшін арнайы комиссия құрылғанын мәлімдеді.

Комиссия тексеріс барысында екі тараптың да түсініктемесін тыңдап, болған жағдайға құқықтық және ұйымдастырушылық тұрғыдан баға береді. Тексеру қорытындысы бойынша заң аясында тиісті шаралар қабылданатыны хабарланды. 

Ал Маңғыстау облысының полиция департаменті әзірге оқиғаға қатысты түсініктеме берген жоқ.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда өткен волейбол жарысында шымкенттік жаттықтырушының жасөспірім қызды басынан ұрып жібергенін жазған едік. Оқиға әлеуметтік желіде тараған видеодан кейін белгілі болды. Қазақстанның ұлттық волейбол федерациясы жаттықтырушы Хамит Мырзабековті екі жылға спорттан шеттетті. 

Құны 5,4 миллиард долларға бағаланған Higgsfield жасанды интеллект стартапының негізін қалаушылардың бірі Алекс Машрабов Қазақстан азаматтығын алды. Кәсіпкер жаңа төлқұжатын алған соң Қазақстанды ресми түрде өз үйі деп атай алатынын, мақтан тұтатынын мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

“Елімді ресми түрде өз үйім деп атап, Қазақстанның бір бөлігіне айналу – мен үшін үлкен мақтаныш”, – деді ол.

Алекс Машрабов бұған дейін Ресей азаматы болған. Әкесі Өзбекстаннан шыққан кәсіпкер мансабын АҚШ-тың технологиялық индустриясында қалыптастырған. Оның алғашқы стартапы AI Factory болды. 2019 жылы бұл компанияны Snapchat иесі Snap 166 миллион долларға сатып алды. Кейін Машрабов Snap компаниясында генеративті жасанды интеллект бағытын басқарды.

2023 жылы ол қазақстандық кәсіпкер Ерзат Дулатпен бірге Higgsfield компаниясын құрды. Стартап жасанды интеллект көмегімен видео мен сурет жасауға арналған құралдар әзірлейді. 2026 жылдың тамызында компания инвесторлардан 400 миллион доллар тартып, нарықтық бағасы 5,4 миллиард долларға жетті.

Forbes деректеріне сүйенсек, кәсіпкер Алекс Машрабовтың Higgsfield компаниясындағы үлесі 20%-дан асады, ал кей сарапшылар оны 25–30% деп бағалайды. Стартаптың құны 5,4 миллиард долларға жеткенін ескерсек, Машрабовқа тиесілі үлестің есептік құны шамамен 610–732 миллиард теңге.

Компанияда Ерзат Дулат техникалық директор қызметін атқарады. Ол стартаптың технологиялық бағытына, жасанды интеллект құралдарын әзірлеу мен жетілдіруге жауап береді. Ал Алекс Машрабов компанияның бас директоры ретінде өнімді халықаралық нарыққа шығаруға, пайдаланушылар мен инвесторлар тартуға басымдық береді.

Еске салсақ, Машрабов Қазақстан азаматтығын алған алғашқы технологиялық кәсіпкер емес. Бұған дейін inDrive негізін қалаушы Арсен Томский де Қазақстан паспортын алған еді. Ол Forbes Kazakhstan бай қазақстандық кәсіпкерлер рейтингінде 865 миллион доллар байлығымен 12-орында тұрған.

Айта кетейік, ,бұған дейін Қазақстандағы ең ірі коммерциялық нысандар кімге тиесілі екені белгілі болды. 

Таңғы 7:40-та оқушыны мектеп есігінен қарсы алу, формасын тексеру, сабаққа келмеген баланы іздеу, ата-анасына хабарласу, үлгерімін бақылау, тәртібін қадағалау, түрлі іс-шараға дайындау. Мұның бәрі – сынып жетекшісінің күнделікті жұмысының бір бөлігі ғана. Ал сабақ аяқталған соң мұғалімнің міндеті бітпейді. Оған түн ортасында да хабарласып, шұғыл ақпарат талап етуі мүмкін. Осындай жауапкершілігі мол жұмыс үшін педагогтерге шамамен 10 мың теңге қосымша ақы төленеді. Мұғалімдер төленетін ақы еңбегін ақтамайды деп есептейді.

Тіпті кейбірі сынып жетекшілігінен денсаулығы мен жеке өмірі зардап шеккенін айтады. Stan.kz тілшісі мұғалімдердің жанайқайын тыңдап, Оқу-ағарту министрлігінен жауап алды.

“Біз сынып жетекшілікке бөлек штат ашылғанын қалаймыз”

Сынып жетекшісінің жұмысы тек оқушылардың тәртібі мен үлгерімін бақылаудан тұрады деген түсінік қалыптасқан. Алайда педагогтердің айтуынша, іс жүзінде бұл міндеттердің ауқымы әлдеқайда кең. Мұғалім сабақ берумен қатар, жиырмадан астам оқушының мектептегі және одан тыс уақыттағы жағдайына да жауап беруге мәжбүр.

Stan.kz тілшісі Алматы қаласындағы орта мектептің мұғалімі Айғаныммен (есімі өзгертілген) сөйлесті. Оның сөзінше, сынып жетекшісінің жұмыс күні өз сабағынан да бұрын басталады.

"Таңғы сағат 7:40-та балаларды қабылдаймыз. Мектеп формасын тексереміз, кім келді, кім келмеді, келмесе себебі қандай – соның бәрін анықтаймыз. Осы жұмыстармен жүріп, кейде бірінші сабағымыз жайына қалып жатады. Бұрын сабаққа қатысуды тексеретін тәлімгерлер болатын. Қазір ондай қызметкерлер жоқ. Сондықтан таңертең өз сыныбымыздағы балалардың бәрін түгендеп, ортақ чатқа ақпарат жіберуіміз керек. Неге бұл жұмысты оқушылардың өздері немесе арнайы жауапты қызметкер атқармайды? Бүкіл уақытымыз осыған кетеді", – дейді ұстаз.

Мұғалімнің айтуынша, сынып жетекшілігі негізгі сабақ беру міндетіне қосылғанымен, уақыт жағынан жеке бір жұмысқа пара-пар. Пән мұғалімінің сабақтары түске дейін аяқталса да, сыныпқа қатысты шаруалар оны кешке дейін мектепте қалуға мәжбүр етеді.

"Ата-аналардың бәрімен байланыста болуымыз керек. Бірі жауап береді, бірі жұмыста жүреді, енді бірі мүлдем телефон көтермейді. Әрқайсысынан кері байланыс алғанша қанша уақытымыз кетеді. Бала сабаққа келмесе, өзіміз іздейміз. Тәртібіне де жауаптымыз. Сабақ үстінде екі оқушы ерегісіп қалса, өз сабағымызды тастап, солардың мәселесін шешуге кірісеміз. Шешілмесе, тәрбие бөліміне барамыз. Сөйтіп, өзіміздің негізгі жұмысымызға кедергі келтіріледі", – дейді ол.

Айғанымның сөзінше, сынып жетекшісіне баланың үлгерімі де жүктелген. Оқушының бағасы төмендесе, ата-анасымен сөйлесіп, қосымша сабаққа қатысуын ұйымдастыру, пән мұғалімімен мәселені талқылау да осы педагогтің міндетіне айналады.

"Қазір “Өнегелі 15 минут”, “Ата-анамен бірге кітап оқу” сияқты бастамалар бар. Оған ата-аналарды қатыстырамыз. Қалай түсіру керек, қандай талаптарды сақтау керек – бәрін түсіндіріп, ақылдасамыз. Бос уақытымызда ғылыми жоба дайындап, өзіміздің кәсіби дамуымызбен айналысайық десек, сынып жетекшіліктің жұмысы жібермейді. Бұған қоса, мектептегі концерт, байқау, мерекелік шаралар мен түрлі тәрбиелік бастамалар бар. Баланың киімін дайындау, өлең жаттату, би үйрету, ата-ана жұмыстарын ұйымдастыру – мұның бәрі мұғалімнің уақытын алады", – дейді ол.

Ұстаздың айтуынша, барлық мектепте мұғалімге пәндік сағат алу үшін сынып жетекшілігін де қабылдау шарты қойылады. Сондықтан бұл жұмысты өз еркімен таңдамаған педагогтер де аз емес.

"Көп мұғалім сынып жетекші болғысы келмейді. Бірақ “сағат аласыз ба, онда сынып алуыңыз керек” деген талап бар. Бұл бір мектепке ғана тән жағдай емес. Біз сынып жетекшілігіне бөлек штат ашылғанын қалаймыз. Өйткені бұл – өз алдына бір жұмыс. Оны пән мұғалімінің қосымша міндеті ретінде қарастыру дұрыс емес", – дейді Айғаным.

“Түнгі 12:30-да тапсырма береді, жексенбіде есеп алады”

Педагогтің айтуынша, ең қиыны – жұмыс уақытының нақты шекарасы жоқ. Сынып жетекшісі оқушылар мен ата-аналардан күндіз де, кешке де, тіпті түн ортасында да хабар алуы мүмкін.

"Баланың әр сабаққа қатысуын бақылауымыз керек. Үйіне қайтқанда аман-есен жетті ме, соны да анықтаймыз. Демалыс күндері де байланысқа шығамыз. Түрлі чаттан тапсырмалар келеді. Мысалы, оқушының ата-анасы қай жерде тіркелгенін анықтау керек деген сияқты. Кеше ғана осындай жағдай болды. Түнгі сағат 12:30-да тездетіп жауап беріңіздер деді. Түннің бір уағына дейін телефонда отыруға тура келді. Ата-аналардың жартысы ұйықтап қалған. Қоңырау шалуға да ыңғайсыз. Бірақ ақпаратты бәрібір жинау керек болды. Осы жағдайға байланысты көп мұғалім ертесінде сөгіс естіді", – дейді ұстаз.

Оның айтуынша, демалыс күндері де сынып жетекшілеріне тыныштық жоқ. Жексенбі сайын балаларға хабарласып, мектеп формасын, келесі аптадағы сабаққа қатысуын ескерту талап етіледі.

"Отбасымызбен уақыт өткізгіміз келеді. Бірақ демалыс күні сыныппен бір жерге барыңыздар, бірге видео түсіріңіздер деген тапсырмалар түседі. БЖБ мен ТЖБ-дан қалып қойған оқушыны да қайтадан сабаққа әкелу біздің мойнымызда. Пән мұғалімдері сол баланы тауып, тапсырмасын орындатуды сынып жетекшісінен талап етеді. Тіпті қайғылы жағдай болса да, баланың жиынтық бағалауды тапсыруын қадағалауға тура келеді. Қысқасы, сынып жетекшісі үнемі байланыста болуы керек", – дейді ол.

Мұғалімнің пікірінше, мұндай жұмыс тәртібі педагогтің денсаулығына да, отбасына да кері әсер етеді. Өйткені мұғалім жұмыстан шыққанымен, сынып жетекшісі ретіндегі жауапкершілігінен босамайды.

"Таңғы сағат 6-да ата-аналар чатқа жазатын жағдайлар бар. “Қызым мына оқушымен ерегесіп қалыпты” деп хабарласады. Оны да біз шешуіміз керек. Әр сыныпты бір-бірімен салыстырады. Баланың формасы дұрыс болмаса, ата-анасына ескерту жасаймыз. Бірақ әр отбасының жағдайы әртүрлі. Ата-ана баласына қажетті киімді алып бергенше, күн сайын сөз еститін – біз. Қазір мұғалімдердің көбі шаршаған, басқа салаға кеткісі келеді. Бізден робот болуды талап етіп жатқандай. Сынып жетекшілігіне төленетін 10 мың тг жұмысқа мүлде сәйкес келмейді. Қаншама жүйке, денсаулық кетіп жатыр. Сондықтан бұл жұмысқа жеке штат ашылып, кемінде 150-200 мың тг төленуі керек", – дейді Айғаным.

"Сынып жетекшіліктің кесірінен баламнан айырылдым": желідегі жанайқай

Мұғалімдердің бұл мәселеге қатысты наразылығы әлеуметтік желіде де өршіп тұр. Желі қолданушыларының бірі сынып жетекшілігіне байланысты жұмыстың шамадан тыс көптігінен жеке өміріне де уақыт қалмағанын жазған. Ол былтыр осы жүктеменің салдарынан түсік тастағанын айтады.

"Мұғалім мамандығын таңдағандар басқа салаға ұмтылып жатыр. Былтыр сынып жетекшіліктің кесірінен түсік тастап, баламнан айырылдым. Төлейтіні тиын-тебен, ал талап Америкадағыдай. Бәрі бастық. Жеке өмір тұрмақ, тамақ ішуге уақыт жоқ. Әртүрлі тәрбие көрген балаға 24/7 жауап беру – ең қиын іс. Құжаттары бөлек жыр", – деп жазды ол.

Тағы бір педагог сынып жетекшілігіне төленетін ақыны оқушы санына бөліп есептегенде, бір балаға күніне небәрі 20 теңгеден келетінін айтып, наразылық білдірген.

"Сынып жетекшілігі үшін 10 мың теңге төлейді. Ал менің сыныбымда 24 оқушы бар. Оны бөлсем, әр балаға 416 теңгеден келеді. 20 жұмыс күніне шаққанда, күніне 20 теңгеден ғана шығады. Қандай мамандық иесі осындай ақыға көнеді екен? Сенбі, жексенбіні айтпай-ақ қояйын", – деп жазды ол.

Ал енді бірі сынып жетекшілеріне жүктелетін міндеттердің шектен тыс көбейгеніне шағымданған. Оның айтуынша, оқушының мектеп формасы мен сыртқы келбетінен бастап, әлеуметтік картасы мен түрлі есеп-құжатына дейін мұғалім жауап береді.

"Қыркүйек басталғалы сынып жетекшілері бітпейтін құжаттарды толтырып жатыр. Әлі де толтыратын қағаздар бар. Енді тексеріс шықты деп, тағы құжат берді. Төлейтіні – небәрі 10 мың теңге, ұсталымдардан кейін 8 мың теңге аламыз. Сол ақша кеткен уақытымызды, жүйкемізді ақтамайды.

Сыныпты күтіп ал, формасын қара, телефонын жина, шашын өрмеген, кірпігіне тушь жағып келген, тарих оқымаған, үй тапсырмасын орындамаған – бәріне жауап береміз. Әлеуметтік картасын толтыр, сыныпта оқушы неге жоқ екенін анықта, ата-анаға түсіндір. Кітап оқитын ұлт жобасына тірке. Бітпейтін жұмыс. Билікте отырған азаматтар, сынып жетекшілікке бөлек штат ашыңыздаршы. 8 мың теңге мұндай ауқымды жұмыс үшін күлкілі ақша", – деп жазды желі қолданушысы.

Министрлік не дейді?

Мұғалімдердің шағымынан кейін Stan.kz тілшісі Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігіне ресми сауал жолдады.

Ведомство мәліметінше, бүгінде еліміздің білім беру жүйесінің барлық деңгейінде 600 мыңға жуық педагог еңбек етеді. Оның ішінде 420 мыңға жуық маман мектептерде, 104 мыңнан астамы мектепке дейінгі ұйымдарда, 42 мыңға жуығы техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында жұмыс істейді.

Министрлік сынып жетекшісінің қызметі арнайы нормативтік-құқықтық актілермен реттелетінін хабарлады. Атап айтқанда, 2016 жылғы 12 қаңтардағы №18 бұйрықпен бекітілген Сынып жетекшілігі туралы ережеге сәйкес, педагог ата-аналарды оқушылардың үлгерімі мен мінез-құлқы туралы хабардар етуге, ата-аналар комитетінің қызметін үйлестіруге құқылы. Сондай-ақ әр тоқсанда кемінде бір міндетті сыныптық ата-аналар жиналысын өткізуі керек.

Ал сынып жетекшісінің жұмыс жоспары аясында ата-аналармен жұмыс жүргізу 2020 жылғы 6 сәуірдегі №130 бұйрықпен бекітілген міндетті құжаттар тізбесімен реттеледі.

Сынып жетекшілігі үшін қосымша ақы төлеу тәртібі Үкіметтің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы №1193 қаулысында көрсетілген.

Оған сәйкес, 2020 жылғы 1 қыркүйектен бастап 1–4-сыныптардағы сынып жетекшілігі үшін базалық лауазымдық айлықақының 50 %-ы, ал 5–11-сыныптарда 60 %-ы мөлшерінде қосымша ақы қарастырылған.

Сонымен бірге министрлік педагогтердің жұмыс уақыты мен тынығу уақыты заңмен қорғалатынын еске салды. Еңбек кодексі мен "Педагог мәртебесі туралы" заңға сәйкес, жұмыс беруші белгіленген жұмыс уақыты режимін сақтауға міндетті. Мұғалімдерді кәсіптік міндеттеріне қатысы жоқ жұмыстарға тартуға тыйым салынған.

Бұдан бөлек, заңда педагогтен білім беру саласындағы заңнамада көзделмеген есептілікті немесе ақпаратты талап етуге болмайтыны жазылған. Сондай-ақ бір құжатты қағаз және электронды форматта қатар жүргізуді міндеттеуге жол берілмейді. Бұл талаптарды бұзғаны үшін әкімшілік жауаптылық көзделген, – деп жауап берді ведомство.

Алайда лауазымдық айлықақының 50–60 %-ы көлемінде қосымша ақы төлеу белгіленсе, мұғалімдер айтып отырған 8–10 мың теңге қайдан шықты? Бұл пайыздық үстемеақының нақты ақшалай мөлшері қанша? Қандай есептеу тәртібі қолданылады? Бұл жағы әзірге жұмбақ күйінде қалып отыр. 

Қазақстан Израильге 200 мыңнан 500 мың тоннаға дейін азық-түлікке арналған бидай жеткізу мәселесін талқылауға дайын. Бұл туралы Иерусалимде өткен келіссөздер кезінде "Азық-түлік келісімшарт корпорациясы" басқарма төрағасының орынбасары Самат Тенбаев мәлімдеді. Алайда әзірге тараптар арасында нақты келісімшарт жасалған жоқ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметінше, Қазақстан тарапы Израильге бидай жеткізу бойынша ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасу мүмкіндігін қарастыруға дайын. Ұсынылып отырған астық көлемінің жыл сайын жеткізілетіні немесе бірнеше жылға есептелгені әзірге нақтыланбаған.

Израиль жыл сайын шетелден 2 миллион тоннадан астам бидай сатып алады. Бұдан бөлек, ел арпа, жүгері және майлы дақылдарды да импорттайды. Осыған байланысты Қазақстан тарапы басқа ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу мүмкіндігін де қарастыруға дайын екенін жеткізді.

Бидайды Израильге қалай жеткізеді?

Келіссөздер барысында Самат Тенбаев Қазақстан мен Израиль арасындағы қашықтық астық тасымалдауды қиындатуы мүмкін екенін атап өтті. Осыған байланысты қазақстандық астықты жеткізудің бірнеше бағыты ұсынылған.

Бірінші бағыт бойынша астық Әзербайжан мен Грузия арқылы тасымалдануы мүмкін. Екінші нұсқа – Балтық теңізіндегі порттарды пайдалану.

Корпорация бұған дейін Ресей, Әзербайжан және Грузия арқылы Арменияға астықтың сынақ партиясын жөнелткен. Бұл бағыттың мүмкіндіктері де қарастырылып отыр.

Айта кетейік, "Азық-түлік келісімшарт корпорациясы" қазақстандық фермерлерден астық сатып алып, оны сақтаумен және экспорттаумен айналысады. 2024-2025 ауыл шаруашылығы маусымында компания Марокко, Алжир, Мысыр және Вьетнамға астық жеткізген.

Қазақстанда соңғы 15 жылдағы ірі астық өнімдерінің бірі жиналды

Самат Тенбаевтың айтуынша, 2026 жылғы мол өнім Қазақстанға астық экспортын арттыруға мүмкіндік береді. Әсіресе құрамында ақуызы мен глютені жоғары бидайды шетелге жеткізуге басымдық берілмек.

Биыл Қазақстанда 24,3 миллион тонна астық жиналған. Бұл – соңғы 15 жылдағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің дерегінше, Қазақстан бүгінде ауыл шаруашылығы өнімдерін әлемнің 80-нен астам еліне экспорттайды.

2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айлары аралығында теміржол арқылы 8,4 миллион тонна астық шетелге жөнелтілген. Оның 5,5 миллион тоннасы Орталық Азия елдеріне, негізінен Өзбекстан мен Тәжікстанға жеткізілген.

Ал Ауғанстанға теміржол арқылы астық тасымалдау көлемі 2025 жылдың осы уақытымен салыстырғанда төрт еседен астам артқан.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алатын ірі нарықтардың бірі – Қытай. Бұл елге астық, мал азығы, өсімдік майы және майлы дақылдар экспортталады. 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстанның Қытайға ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізу көлемі 1,1 миллиард долларға жеткен. Бұл былтырғы осы кезеңдегі көрсеткіштен екі есеге жуық көп.

Қазақстан Израильдің су үнемдеу технологияларына қызығушылық танытты

Келіссөздерде тараптар тек астық саудасын ғана емес, ауыл шаруашылығы саласындағы технологиялық ынтымақтастықты да талқылаған.

Қазақстан тарапы Израильдің фермерлерге суды үнемдеуге көмектесетін технологияларына қызығушылық білдірді. Атап айтқанда, суды үнемдеп суару жүйелері мен тазартылған сарқынды суды қайта пайдалану тәжірибесін енгізу мүмкіндігі қарастырылған.

Бұған дейін Қазақстан енді Қытайға шошқа етін экспорттайтыны туралы жазған едік. Хаттама бойынша тек мұздатылған және салқындатылған ет емес, сонымен қатар субөнімдер мен термиялық өңделген өнімдер де қамтылады. Құжатқа қол қою екіжақты сауда қатынастарын дамытудың жаңа белесін ашып, Қазақстанның шошқа шаруашылығы мен қайта өңдеу өнеркәсібін нығайтуға ықпал етпек.

Microsoft компаниясының негізін қалаушылардың бірі Билл Гейтс жасанды интеллект технологияларының дамуы адамзат үшін коронавирус пандемиясынан да ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін екенін айтты. Оның пікірінше, қаскөйлер жасанды интеллектіні биологиялық қару жасауға немесе маңызды цифрлық жүйелерге кибершабуыл ұйымдастыруға пайдалануы ықтимал. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Financial Times басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

Гейтс мұны Future of AI Summit жиынында мәлімдеді. Миллиардердің сөзінше, қазіргі жасанды интеллект модельдерінің мүмкіндігі орасан зор. Сондықтан оның адамзатқа тигізер пайдасын да, зиянын да бағаламауға болмайды. 

Гейтс жасанды интеллект арқылы жасалған биологиялық шабуыл Covid-19 пандемиясынан да қауіпті болуы мүмкін екенін ескертті.

Кәсіпкер жасанды интеллект саласының өзін-өзі реттеуіне сенбейді. Оның пікірінше, бірнеше ірі компанияның қатысуымен туындаған мәселені тек мемлекеттік деңгейде шешуге болады.

Алайда Гейтстің пайымдауынша, АҚШ әкімшілігінің белсенділік танытпауы жасанды интеллектіні халықаралық деңгейде реттеу жұмыстарын тежеп отыр.

Ол Ақ үй әкімшілігін жасанды интеллект модельдеріне арналған қауіпсіздік және бақылау тетіктерінің бірыңғай стандартын әзірлеуге шақырды. Сонымен қатар АҚШ киберқауіпсіздік саласындағы осал тұстарды жою жөніндегі халықаралық бастамаларға жетекшілік етуі керек деп санайды.

Билл Гейтс ықтимал індеттерді ерте анықтау үшін ауа, ағынды су және қан үлгілеріне тұрақты әрі ауқымды мониторинг жүргізуді де ұсынды. Оның пікірінше, мұндай жүйе жасанды интеллект көмегімен таралуы мүмкін инфекцияларды дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар Гейтс жасанды интеллектінің игілігін көруге бағытталған жұмыстарды да жеделдету қажет екенін айтты. Атап айтқанда, бұл технология дәрі-дәрмек әзірлеуге және ауруханалардағы кезекті қысқартуға көмектесе алады.

Бұған дейін не айтылды?

Айта кетейік, OpenAI компаниясы 2022 жылы ChatGPT көпшілікке ұсынылмай тұрып, Билл Гейтске чат-ботты сынақтан өткізуге мүмкіндік берген. Кәсіпкер биыл OpenAI мен Anthropic компаниялары жаңа жасанды интеллект модельдерін ұсынады деп күтеді. Сонымен қатар 2027 жылы екі ірі технологиялық жаңалық жарық көруі мүмкін екенін айтты.

Гейтс алдағы модельдердің адам бақылауынан шығып кету қаупі де өзекті мәселеге айналуы мүмкін екенін ескертті. Оның сөзінше, бұл қауіп тіпті жақын уақытта, жаңа нұсқалар пайда болған кезде-ақ туындауы ықтимал.

Бұған дейін, қыркүйек айында БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің отырысында Anthropic басшысы Дарио Амодеи, OpenAI басшысы Сэм Альтман және ғалым Йошуа Бенжио жасанды интеллектінің адамзатқа төндіретін қауіптері туралы ескерткен еді. Олар технологияны реттеу үшін халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге шақырды.

Алайда бұл ұстаным АҚШ президенті Дональд Трамптың көзқарасына сәйкес келмейді. Financial Times басылымының жазуынша, Трамп G20 аясында жасанды интеллектіні реттеуге арналған ортақ қағидалар әзірлеу бастамасын қолдамай, оны “жаһанданушылардың жоспары” деп атаған. Оның орнына АҚШ президенті технологиялық компаниялардың саланы өз бетінше реттеуіне басымдық беріп отыр.

Гейтс қыркүйекте жасанды интеллектінің миллиард адамның өміріне қауіп төндіретін апаттарға себеп болуы мүмкін екенін айтқан еді. Ол мұндай қатердің алдын алу үшін мемлекет міндетті түрде қауіпсіздік шараларын әзірлеуі керегін жеткізді.

Миллиардер тамыз айында жариялаған мақаласында жасанды интеллектінің еңбек нарығына әсері, кибершабуылдардың көбеюі және адамдардың виртуалды серіктерге тәуелділігі сияқты қауіптерге тоқталған. Сонымен қатар ол технологияның кесірінен жұмысынан айырылуы мүмкін адамдарды әлеуметтік қолдау үшін жасанды интеллект токендері мен боттарына салық салуды ұсынған.

Айта кетейік, бұған дейін ChatGPT қауіпті у мен биоқару жасауға қатысты сұрақтарға нұсқаулық бере бастағаны туралы жазған едік. 

OpenAI қызметкерлерінің айтуынша, кей жауаптар биологияны оқып жүрген орта мектеп оқушысы да түсіне алатындай қарапайым тілде жазылған. Жекелеген жауаптарды талдаған мамандар оларды “нақты қауіп деңгейінде” деп бағалаған.