Боливияның Санта-Крус қаласында Мартин есімді әтеш сегіз жылдан бері онкологиялық аурухананың алдында иесін күтіп жүр. Бұл туралы Stan.kz ақпара агенттігі adn Noticias басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Мәліметке сүйенсек, әтештің иесі қатерлі ісікке шалдығып, ауруханаға түскен. Алайда ол ауруханада жан тапсырыпты. Содан бері Мартин ғимараттың маңынан кетпей, жергілікті тұрғындардың назарын аударған.

Аурухана қызметкерлері мен маңайда тұратын адамдар құсқа қамқорлық жасауды өз мойнына алған. Олар әтешті тамақтандырып, жағдайын бақылап жүреді. Айтуларынша, Мартин попкорнды жақсы көреді, ал жаңбыр жауса, өзі паналайтын жер іздейді.

Қызметкерлердің сөзінше, әтешті ұстап алу оңай емес. Сондықтан ол аурухана аумағында еркін жүріп-тұрады.

Өскемендегі амфитеатр алаңында Республика күніне арналған салтанатты рәсім өтіп, Қазақстанның көк байрағы биікке көтерілді. Мемлекеттік Әнұранмен ашылған шарада ел егемендігінің тарихи мәні, тәуелсіздікті сақтау мен мемлекеттілікті нығайтудың жауапкершілігі сөз болды. Мерекелік жиынға жиналған жұртшылық ұлттық мерекені ортақ мақтаныш пен елге деген сүйіспеншіліктің белгісіне айналдырды.

Мемлекеттік Ту – ел егемендігінің айғағы, ұлттық бірегейлік пен халықтың асқақ рухының символы. Сондықтан көк байрақтың көкке көтерілген әр сәті тәуелсіздіктің қадірін, азат елдің алдындағы ортақ жауапкершілікті еске салады. Республика күніне орай Өскеменде өткен салтанатты рәсім де осы құндылықтарды ұлықтаған тағылымды шараға айналды.

Мерекелік жиында алдымен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны орындалды. Әуенмен бірге көк Ту салтанатты түрде көтеріліп, алаңға жиналған жұртшылықтың көңілін толқыныс пен мақтаныш сезімі кернеді.

Шарада Шығыс Қазақстан облысының әкімі Нұрымбет Сақтағанов жерлестерін Республика күнімен құттықтап, бұл мерекенің ел тарихындағы айрықша орнын атап өтті.

Мемлекеттік егемендік туралы декларация Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуына негіз болған тарихи құжаттардың бірі саналады. Бұл күннің ұлттық мереке ретінде қайта жаңғыруы да оның елдік сананы нығайтудағы маңызын айқындайды.

Сондай-ақ, облыс әкімі елімізде жүзеге асып жатқан саяси өзгерістерге тоқталды. Оның айтуынша, жаңа Конституцияның қабылдануы, Қазақстан Республикасының Құрылтайы мен Қазақстан Халық Кеңесінің жаңа конституциялық жүйедегі орны мемлекеттілікті дамытуға және халықтың ел ісіне қатысу мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған маңызды қадамдар саналады.

Нұрымбет Сақтағанов Мемлекеттік Тудың мән-маңызына да ерекше тоқталып, көк байрақтың елдің азаттығы мен ұлттық мақтанышын бейнелейтінін атап өтті.

Құттықтау сөзінің соңында аймақ басшысы ел бірлігі мен ынтымағының маңызын атап өтіп, шығысқазақстандықтарға амандық пен береке тіледі.

Салтанатты рәсімнен кейін мерекелік бағдарлама облыс өнерпаздарының концерттік қойылымдарына ұласты. Патриоттық әндер шырқалып, туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілікті дәріптейтін шығармалар орындалды. Амфитеатр алаңына жиналған өскемендіктер мен қала қонақтары мерекелік көңіл-күйді бірге бөлісіп, елге деген ақжарма тілектерін жеткізді.

Өскемен қаласындағы №29 мектептің тарих пәнінің мұғалімі Айдар Әбілмажинов Республика күнінің әрбір қазақстандық үшін орны бөлек екенін айтты.

Ал Өскемен қаласындағы №13 мектептің директоры Бибігүл Абдошева мерекеге орай жұртшылыққа ізгі тілегін арнады.

Бүгінгі Республика күні құтты болсын! Барша халыққа зор денсаулық, таусылмас қайрат, жұмыста табыс тілеймін. Қазақстанымыз мәңгі жасай берсін, тәуелсіздігіміз бекем болсын! Әр отбасына амандық, құт-береке тілеймін”, – деді Бибігүл Абдошева.

Қала тұрғыны Нұржан Бектұров та салтанатты шараға қатысып, барша қазақстандықты ұлттық мерекемен құттықтады. Ол мерекелік жиынға кішкентай сәбиін көтеріп келген.

Мерекелік шараға жиналған өскемендіктер мен қала қонақтары да ортақ тілектерін білдіріп, елдің амандығы мен тәуелсіздіктің баянды болуын тіледі."Еліміз еңселі, бірлігіміз бекем, егемендігіміз баянды болсын! Көк туымыз көгімізде мәңгі желбіресін! Республика күні құтты болсын!" деген ізгі ниет салтанатты жиынның ортақ үніне айналды.

Республика күні – тарихи жадыны жаңғыртып қана қоймай, бүгінгі ұрпақтың ел болашағы алдындағы жауапкершілігін айқындайтын мереке. Оның мәні мемлекеттік рәміздерді ұлықтаумен шектелмейді. Бұл күн – егемендіктің қадірін түсіну, ұлттық бірлікті бекемдеу және Қазақстанның болашағы үшін ортақ жауапкершілікті сезіну күні. Өскемендегі салтанатты рәсім осы құндылықтарды тағы бір мәрте айшықтап, мерекелік концертпен жалғасуда.

Әлемнің және Қазақстанның бірінші ракеткасы Елена Рыбакина Қытайдың Нинбо қаласында өткен WTA 500 санатындағы турнирдің жеңімпазы атанды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Елена Рыбакина финалда әлемнің 30-ракеткасы, канадалық Лейла Фернандеспен кездесті. Шешуші матчта Рыбакина қарсыласынан айқын басым түсіп, екі сетте 6:2, 6:2 есебімен жеңіске жетті.

Кездесу 1 сағат 17 минутқа созылды. Осы уақыт ішінде қазақстандық теннисші үш эйс жасап, екі қос қателік жіберді және бес брейк-пойнттың төртеуін сәтті пайдаланды.

Рыбакина матчтың басынан бастап ойын тізгінін өз қолына алып, қарсыласының доп беру геймдерінде белсенді әрекет етті. Екі партияда да сенімді ойын көрсеткен Елена Фернандеске есепті теңестіруге мүмкіндік бермеді.

Осылайша, Елена Рыбакина Нинбодағы WTA 500 турнирінде екінші жыл қатарынан чемпион атанып, былтырғы жетістігін қайталады.

Түркістан қаласында Республика күніне арналған Мемлекеттік Ту көтеру рәсімі өтті. Салтанатты іс-шараға Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров, жастар, зиялы қауым өкілдері мен қала тұрғындары қатысты.

Мерекелік рәсім Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранын орындаумен басталды. Көк байрағымыз көкке көтеріліп, елдіктің еңселі нышанына деген құрмет көрсетілді.

Салтанатты жиында облыс әкімі көпшілікті мерейлі мерекемен құттықтап, бұл күннің маңызына тоқталды.

Іс-шара барысында патриоттық әндер шырқалып, мерекенің мазмұны мен маңызын айшықтай түсті. Жиынға қатысушылар тәуелсіздіктің қадірін ұғыну, ұлттық құндылықтарды қастерлеу және ел бірлігін нығайтудың маңызын атап өтті.

Германия мен Еуропалық одақтың (ЕО) басқа да елдері 25 қазан, жексенбіге қараған түні қысқы уақытқа көшті. Сағат тілі бір сағатқа кері жылжытылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі DW басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

Еуропалық одақ елдерінде жазғы және қысқы уақытқа көшу тәртібі 1996 жылдан бері қолданылады. Наурыздың соңғы жексенбісінде сағат тілі бір сағат алға, ал қазанның соңғы жексенбісінде бір сағат артқа жылжытылады.

2019 жылы Еуропарламент сағат ауыстыру тәжірибесінен бас тартуды қолдаған. Алайда ЕО елдері бұл мәселеге қатысты ортақ шешімге әлі келген жоқ.

ЕО елдеріндегі уақыт белдеулері

Еуропалық одақ аумағында үш уақыт белдеуі бар. Ирландия мен Португалияда Гринвич уақыты қолданылады. Финляндия мен Балтық жағалауы елдерін қоса алғанда, ЕО-ның сегіз мемлекеті Шығыс Еуропа уақытымен жүреді. Ол Гринвич уақытынан екі сағат алда.

Ал Германияны қоса алғанда, одақтың қалған елдерінде Орталық Еуропа уақыты қолданылады. Ол Гринвич уақытынан бір сағат алда.

UFC промоушенінің басшысы Дана Уайт ұйымның Қазақстанда турнир өткізу бойынша жұмысын жалғастырып жатқанын мәлімдеді.

UFC 333 турнирінен кейін өткен баспасөз мәслихатында журналист Уайттан лиганың Қазақстандағы турнирін жанкүйерлер қашан тамашалай алатынын сұрады.

Бұған дейін UFC басшысы Орталық Азияда, соның ішінде Қазақстанда турнир өткізу жоспары бар екенін бірнеше рет айтқан. 2020 жылы промоушен Астанада турнир ұйымдастыруды жоспарлағанымен, пандемияға байланысты бұл жоспар жүзеге аспады.

Қазір UFC-де Қазақстанның бес спортшысы өнер көрсетеді. Олардың қатарында аса жеңіл салмақ дәрежесіндегі рейтингте жетінші орында тұрған Асу Алмабаев, Шавкат Рахмонов, Дияр Нұрғожай, Әліби Ыдырыс және Николай Веретенников бар.

Алматыда "Медеу" биік таулы мұз айдынының алаңында Республика күніне орай Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туын көтеру салтанатты рәсімі өтті.

Іс-шараға қала әкімі Дархан Сатыбалды, қоғам және мәдениет қайраткерлері, Қазақстан Халық Кеңесі мен Қоғамдық кеңес мүшелері, үкіметтік емес және жастар ұйымдарының өкілдері, танымал спортшылар, сондай-ақ қала тұрғындары мен қонақтары қатысты. Салтанатты рәсімге барлығы 1 500-ден астам адам жиналды.

Мемлекеттік Туды көтеру рәсімі әскери үрмелі аспаптар оркестрінің сүйемелдеуімен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранын орындаумен жалғасты. Ту тұғырының биіктігі – 40 метр, ал тудың өлшемі – 7х14 метр.

Республика күні қарсаңында Алматы әкімі Дархан Сатыбалды Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың атынан мемлекеттік наградаларды табыстады. Марапатталғандардың қатарында еліміздің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына зор үлес қосқан алматылықтар бар.

Сонымен қатар Республика сарайында Республика күніне арналған мерекелік концерт өтті.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Мемлекеттік ту көтеру рәсіміне қатысты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ақорда резиденциясының алдындағы алаңда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен Республика күніне орай Мемлекеттік ту көтеру рәсімі өтті.

Құрмет қарауылы ротасының бастығы Президентке рапорт берді. Содан кейін еліміздің Мемлекеттік туы көтеріліп, әнұраны орындалды.

Мемлекеттік ту көтеру рәсімі барлық өңірде жалғасады.

Еске салайық, бұған дейін Тоқаев қазақстандықтарды Республика күнімен құттықтаған еді. Тоқаев бұл мерекені “қазақтың қайта жаңғыруын айшықтайтын мереке” деп атады. 

“Қымбатты отандастар! Баршаңызды ұлттық мерекеміз – Республика күнімен құттықтаймын! Бұл – мыңжылдықтардан тамыр тартатын қазақ мемлекеттілігінің қайта жаңғыруын айшықтайтын қастерлі мереке. Біз егемендік жылдарында талай сын-қатерді еңсеріп, биік белестерді бағындырдық. Осылайша, еліміздің іргесін бекемдеп, елдігіміздің тұғырын нығайта түстік.  Қазақстан Тәуелсіздіктің 35 жылдық межесіне экономикасы қуатты, қоғамы жасампаз, күллі әлем қауымдастығы құрметпен қарайтын, беделі зор әрі ықпалды орта держава, өркениетті мемлекет ретінде жетіп отыр. Биыл біз ұлт жылнамасының жаңа парағын ашып, тарихи өрлеу дәуіріне бетбұрыс жасадық”, – делінген хабарламада. 

Атыраудағы тергеу изоляторында жанжал болды. Сотталғандар қамауда ұстау жағдайына наразылық білдіріп, өздеріне дене жарақатын салуға тырысқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің мәліметінше, оқиғаға ауыр және аса ауыр қылмыстар үшін сотталған бес адам қатысқан. Ведомствоның мәліметінше, олар мекемеде белгіленген ұстау режиміне қарсы шыққан.

"Атап айтқанда, олар бейнебақылау камераларын жауып, өздеріне дене жарақатын салуға әрекеттенген. Сотталғандардың өздеріне жеңіл жарақат салғаны тіркелді. Мекеме әкімшілігі дереу жедел жәрдем шақырды. Медициналық көмекке мұқтаж адамдардың барлығына қажетті көмек көрсетілді. Ауруханаға жатқызу қажет болған жоқ. Сотталғандардың денсаулық жағдайы тұрақты", – деп хабарлады Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті.

Топ болып бағынбауды ұйымдастыру фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалды. Комитеттің мәліметінше, қазір мекемедегі жағдай тұрақты.

Қазақстандық теннисші, әлемнің бірінші ракеткасы Елена Рыбакина Қытайдың Нинбо қаласында өтіп жатқан WTA 500 турнирінің финалына шықты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жартылай финалда Рыбакина WTA рейтингінде 13-орында тұрған ресейлік Диана Шнайдерді 6:3, 7:5 есебімен жеңді.

Осылайша, қазақстандық теннисші кемінде 114 500 доллар (шамамен 51,65 миллион теңге) сыйақы алатынына кепілдік берді. Сонымен қатар оның рейтингіне 325 ұпай қосылады.

Турнирдің жалпы жүлде қоры 1 206 446 долларды құрайды. Чемпион атанған теннисші 185 500 доллар сыйақы мен WTA рейтингінің 500 ұпайына ие болады.

Финалда Елена Рыбакина канадалық Лейла Фернандеспен кездеседі. Матч 25 қазанда өтеді.

Павлодарда тіс дәрігерінің қабылдауынан кейін бала жансақтау бөліміне түсті. Оқиға туралы ақпарат 21 қазанда Павлодар қаласындағы Instagram пабликтерінің бірінде жарияланды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Жазбада қыз баланың Лермонтов көшесіндегі стоматологиялардың бірінде дәрігер қабылдауында болған кезде жағдайы нашарлағаны айтылады. Жарияланым авторының сөзінше, сол сәтте баланың көзі аларып, тыныс алуы бұзылған.

"Осы кезде стоматолог процедураны тоқтатпай, жұмысын жалғастыра берген. Анасы бірдеңенің дұрыс емес екенін айтып айқайлаған кезде дәрігер “өтіп кетеді” деп жауап берген. Кабинетте шұғыл көмек көрсетуге арналған қобдиша болмаған. Әпкемнің 103 нөміріне қоңырау шалуды сұрап айқайлағанына да ешкім мән бермеген. Әпкем жылағаннан кейін ғана көрші кабинеттегі медбике жедел жәрдем шақырған. Бала есінен танып, аузынан көбік шыққан. Ал дәрігер медициналық көмек көрсетпей, шетке кетіп қалған және балаға көмектесуге тырыспаған. Соның салдарынан уақыт жоғалттық", – деп жазды жарияланым авторы Instagram парақшасында.

Павлодар облысының денсаулық сақтау басқармасының мәліметінше, 2023 жылы туған қыз бала 21 қазанда сағат 15:45-те облыстық балалар ауруханасына жеткізілген. Ол бірден аса ауыр жағдайда жансақтау бөліміне жатқызылған. Қазір бала өкпені жасанды желдету аппаратына қосылған, оған қарқынды ем жүргізіліп жатыр.

"2026 жылғы 22 қазанда Ана мен бала ұлттық ғылыми орталығының (UMC) және Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығының мамандарымен телемедициналық кеңес өткізілді. Науқасты емдеу тактикасы мен алдағы емдеу шаралары келісілді. Жағдай денсаулық сақтау басқармасы басшысының жеке бақылауында", – деп хабарлады басқарма.

Ведомство өкілдері облыстық балалар ауруханасында дәрігерлердің пәнаралық консилиумдары күн сайын өткізіліп жатқанын атап өтті. Мамандар баланың жағдайындағы өзгерістерді бақылап, жүргізіліп жатқан емнің тиімділігін бағалайды.

Оқиғаның мән-жайын құқық қорғау органдары анықтап жатыр. Тексеру нәтижесі бойынша құқықтық баға беріледі.

Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданған тарихи кезеңнің куәгері, сол кездегі саяси оқиғалардың бел ортасында болған Нұрлан Оразалиннен сұхбат алдық. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің XII шақырылымының депутаты, ұлттық саясат, мәдениет пен тілді дамыту жөніндегі комитет төрағасының орынбасары ретінде ол ел тарихындағы маңызды шешімдердің қабылдану барысын өз көзімен көрген.

“18 депутат қарсы дауыс берді”

Нұрлан Оразалин Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің XII шақырылымының депутаты болған әрі осы тарихи құжатты әзірлеуге тікелей қатысқан. Ол Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданған кезеңді ел тарихындағы аса күрделі әрі шешуші уақыт ретінде еске алады. Оның айтуынша, сол дәуірдің маңызын терең түсіну үшін елдің сол кездегі тыныс-тіршілігіне және тарихи өзгерістердің басында тұрған тұлғалардың рөліне назар аудар қажет.

Аты декларация болғанымен, заты конституциялық заңға пара-пар деңгейде өткен тарихи құжатты талқылауда декларацияның әр тарауы, әр бабы қызу талқыға түсіп, пікірсайыс тұтас бір күнге созылды дейді Нұрлан Оразалин.

“Сайысқа ел президенті де, төраға да, үкімет мүшелері де, саяси партиялардың жетекшілері де, қыс­қасы дамудың жаңа жолына бағыт түзеген жаңа, жас мемлекет тағдырына алаңдаған сергек ойлы, көзі ашық, көкірегі ояу азаматтардың біразы қатысты”, – деп еске алды Нұрлан Оразалин.

Бұдан бөлек, Нұрлан Оразалин қазақ юриспруденциясының көшін бастаған академик Салық Зимановтың сағаттап мінберде тапжылмай тұрып, тарихи құжаттың әр бабын қалай қорғағаны, сұрақтарға қалай жауап бергені жадында екенін айтады.

Мемлекеттік қайраткердің айтуынша, үкімет үйінде елдің болашағына қатысты қызу пікірталастар жүріп, бұрынғы жүйемен өмір сүрудің мүмкін еместігі, ал жаңа жолға түсудің оңай болмайтыны ашық айтылған. Соған қарамастан, тарихи өзгерістерге қатысқан азаматтар қиындықтардан қаймықпаған.

Нұрлан Оразалиннің естелігінде Декларацияны талқылау кезінде мемлекеттің құрылымы мен азаматтық қоғам қағидаттарына қатысты келіспеушіліктер болғаны да айтылады. Құжатты әзірлеу мен қабылдау жұмысына бірқатар белгілі қоғам және ғылым қайраткерлері қатысып, тарихи шешімнің жүзеге асуына үлес қосқан.

Нұрлан Оразалиннің сөзінше, Салық Зиманов бастаған 10-15 депутатқа үш декларация негізінде ортақ қорытынды әзірлеу тапсырылған. Олардың қатарында Манаш Қозыбаев, Сұлтан Сартаев, Жабайхан Әбділдин және Сағадат Нұрмағанбетов болған.

“Бодандық қамытына біржола үйренген елдің тізгінін өз қолына бермеуге тырысып бақты”

Сол күнгі ой мен сөздің сайысына түсіп, ел намысын қорғаған әр депутатқа алғыс айтамын дейді ол.

“Егер… Сол сәт ұлт ойы мен қоғамдық пікірдің қара көрігін үрлейтін зиялы топ табандылық пен бірлік таныта алмаған жағдайда ел дамуының бағыты қалай болары белгісіз еді. Өйткені, республиканың саяси билігі мен жерінің біртұтастығын, өз ішкі күштері мен сыртқы қорғаныс күштерін қалыптастыру, ел егемендігін түбегейлі бекіту үшін сол кездегі әлі іргесі сөгіле қоймаған кеңес одағының шексіз билігін шектеу бағытында батыл шешімдерге бару – Егемендік декларациясының алтын өзегі болды”, – деп түсіндірді Нұрлан Оразалин.

Сондай-ақ республика заңдары мен мемлекеттік құжаттарының одақтық заңдар мен құжаттардан басымдығын қамтамасыз ету мәселесі қарастырылған. Бұдан бөлек, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін нығайту жөнінде ұсыныстар айтылған.

1990 жылдың көктемінен бастап әр алуан саяси топтардың "адастыруға" тырысқан әрекеттеріне Қазақстанның Егемендік декларациясын әзірлеген аса сауатты мамандар бойын да, ойын да алдырмады. Дегенмен ол декларацияны талқылау кезінде тіл мәселесімен қатар, Қазақстанның аумақтық тұтастығы мен шекарасын айқындау мәселесі де қызу талқыланғанын атап өтті. 

“Кремль саясатта түрлі айла-шарғыларға көшті”

Нұрлан Оразалин Қазақстанның тәуелсіздік мәселесінің Парламентте талқыланып, Декларацияның ресми түрде қабылдануы Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы (РКФСР) тарапынан алаңдаушылық туғызған деп еске алды.

Сонымен қатар мұндай тарихи шешім халықаралық қоғамдастықтың назарын Қазақстанға аударған екен.

Нұрлан Оразалин сол кезде Тәуелсіздік туралы декларацияны талқылау нағыз текетіреске ұласқанын атап өтті. "Орталыққа" жердің, тілдің және елдің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін мәселелердің оң шешім табуы ұнамағанын да еске салды. 

Нұрлан Оразалиннің пайымдауынша, ұлт санасын сілкінткен сол тарихи күндерде қабылданған Егемендік декларациясы Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуына жол ашты.

Ол елдің болашағын айқындап, күрделі тарихи кезеңдерден аман өтуге негіз қалады. Сондай-ақ декларация кейінгі дәуірлік заңдар мен реформалардың бастауына айналып, азаттықтың символы ретінде тарихи маңызға ие болды.

Қазақстанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасымен дайындалып, мақұлданған Әскери реформа жоспарын жүзеге асыру басталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Мемлекет басшысы заманауи, ұтқыр әрі технологиялық тұрғыдан дамыған армия қалыптастыру міндетін қойды. Бұл ретте әскери қызметтің қауіпсіздігіне, командирлік мәдениетке және мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалануға ерекше назар аударылады.

Қарулы күштердің құрылымы мен құрамы, қорғанысты жоспарлау, жұмылдыру дайындығы және резервті қалыптастыру жүйесі сынды армияның негізгі құрамдас бөліктерін жетілдіру жоспарланып отыр.

Технологиялық қайта жарақтандыру отандық қорғаныс өнеркәсібін дамытумен, оның ішінде ұшқышсыз құралдарға қарсы іс-қимыл құралдарын өндірумен, сондай-ақ жасанды интеллект пен цифрлық шешімдерді енгізумен қатар жүзеге асырылмақ.

Әскерлердің дайындық сапасын арттыру және әскери оқу-жаттығуларды өткізуге жұмсалатын шығындарды азайту мақсатында ұрыс қимылдарын модельдеуге мүмкіндік беретін симуляциялық бағдарламаларды енгізу көзделіп отыр. Енді әскери қызметшілердің жаңа тактиканы меңгеруін, заманауи қару-жарақ үлгілерін қолдануын ескере отырып, олардың өз бетінше де, бөлімшелер құрамында да сенімді әрекет ету дағдыларын қалыптастыруға ерекше назар аударылады.

“Негізгі өзгерістердің бірі – мерзімді әскери қызметтің екі кезеңді моделіне көшу. Алғашқы алты айда бір шақырылымдағы сарбаздар оқу орталықтарында болып, әскери қызметке бейімделеді, бастапқы әскери білім алады және дене дайындығын шыңдайды. Оқу үдерісі аясында сарбаздар тіл үйреніп, жасанды интеллектіні пайдалану дағдыларын дамыта алады. Сонымен қатар әскери қызметшілер әскери мамандықтармен қатар, еңбек нарығында сұранысқа ие азаматтық жұмысшы кәсіптерін де меңгере алады”, – делінген хабарламада. 

Келесі алты айда әскери қызметшілер әскери бөлімдерде қызмет атқарып, жауынгерлік даярлығын жетілдіріп, бөлімше құрамында қойылған міндеттерді орындайды. Жаңа модельдің жекелеген элементтері "Sarbaz+" жобасы аясында сынақтан өткізілді. Екі кезеңді мерзімді әскери қызмет моделінің пилоттық жобасын 2027 жылы іске қосу жоспарланған.

“Әскери қызмет өткеру жағдайларын жақсартуға және әскери қызметшілерді әлеуметтік қорғауға ерекше көңіл бөлінеді. Сондай-ақ әскери бөлімдердің қолбасшылығына тәуелсіз әскери кеңесшілер институтын құру көзделіп отыр. Олар әскери қызметшілерге қолдау көрсетіп, құқық бұзушылықтарды анықтауға және олардың заңды мүдделерін қорғауға көмектеседі. Басым міндеттердің бірі – әскери қызметшілерді сапалы тамақпен және әскери киім-кешекпен қамтамасыз ету. Сонымен қатар казармалар қорын, оқу нысандары мен әскери полигондарды жөндеу және қалпына келтіру де жоспарлануда”, – деп қосты министрліктің баспасөз қызметі. 

Өзгерістер жастарды даярлау жүйесін де қамтиды. 2027 жылдан бастап "Жас қыран", "Жас ұлан" және "Жас сарбаз" кезеңдерін біріктіретін "Жас айбын" бірыңғай әскери-патриоттық даярлау жүйесін құру көзделген. Қауіпсіз мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру, алғашқы көмек көрсету мен төтенше жағдайлар кезінде әрекет етуге үйрету мектептен басиалмақ.

Әкімдіктермен бірлесіп, жалпы білім беретін оқу орындарында алғашқы әскери дайындықтың сапалы жүргізілуін қамтамасыз ету, сондай-ақ мамандандырылған әскери мектептер желісін дамыту жұмыстары жалғасады.

Жоспардың ұйымдастырушылық іс-шараларын жыл соңына дейін жүзеге асыру көзделген, ал негізгі тұжырымдамалық өзгерістер орта мерзімді перспективада іске асырылады. Қорғаныс министрлігі әскери реформаның жүзеге асырылу барысы туралы қоғамды тұрақты түрде хабардар етіп отырады.

Қазақстанда 25 қазанда Республика күні, ал 16 желтоқсанда Тәуелсіздік күні атап өтіледі. Екі күн де ел тарихында ерекше орын алғанымен, әрқайсысының өзіндік тарихи мәні бар. Неліктен бұл мерекелер екі бөлек күнде тойланады? 1990 жылы қабылданған Егемендік туралы декларация мен 1991 жылы жарияланған мемлекеттік тәуелсіздіктің айырмашылығы неде? Осы екі тарихи датаның маңызын және олардың бір-бірімен байланысын саралап көрдік.

Қазақстанда Республика күні алғаш рет 1995 жылы ұлттық мереке ретінде жарияланып, 25 қазанда атап өтіле бастады. Ал 2001 жылы мереке ұлттық мәртебесінен айырылып, мемлекеттік мерекелер қатарына ауыстырылды. 2009 жылы оны атап өту тоқтатылып, 25 қазан кәдімгі жұмыс күніне айналды. 

2022 жылы Республика күні қайта жаңғырды. Сол жылдың маусымында Ұлттық құрылтай отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев мерекеге ұлттық мәртебесін қайтаруды ұсынды. 29 қыркүйекте тиісті заңға қол қойылып, 25 қазан қайтадан ұлттық мереке болып бекітілді. Осылайша, 2022 жылы Республика күні 13 жылдық үзілістен кейін қайта аталып өтті. 

Екі түрлі құжат әрі екі түрлі тарихи жағдай: Респулика күнінің мәні неде?

Тарихшы Батыржан Сейдомардың айтуынша, 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Мемлекеттік егемендік туралы декларация Қазақстанның Мәскеуге толық тәуелді болмай, өзге мемлекеттермен дербес байланыс орнатуына жол ашты. Дегенмен бұл алғашында Ресейдің ішкі саясатына қатысты шығарылған шешім болған.

25 қазанның Республика күні ретінде белгіленуі 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларациямен тікелей байланысты. Тарихшының пайымдауынша, "республика" ұғымының Қазақстан тарихындағы орны кең ауқымда қарастырылуы керек. 

Батыржан Сейдомардың пікірінше, 1990 жылғы Егемендік туралы декларация мен 1991 жылғы Тәуелсіздік туралы заң — екі түрлі құжат әрі екі түрлі тарихи жағдайдың көрінісі.

Батыржан Сейдомар  Республика күні мен Тәуелсіздік күнінің арасы небәрі бір жыл болғанымен екі күннің салмағы екі түрлі екенін жеткізді. Айтуынша, КСРО құжаттары мен жүйесі тұрғысынан Республика күнінің саяси мәні басым болды.

 “Тәуелсіздік пен Республика күнін қатар тойламаған дұрыс”

Дос Көшімнің айтуынша, 1990 жылғы декларацияның мазмұны Қазақстанның толық тәуелсіз мемлекет болуына қатысты барлық мәселені қамтымады. Сол себепті 1991 жылғы Тәуелсіздік күні ел үшін үлкен маңызға ие.

Саясаттанушы Республика күнінің қайтадан ұлттық мереке мәртебесіне ие болуын да маңызды мәселе ретінде атап көрсетті. Айтуынша Тоқаевтың бұл күнге қайта мереке ретінде қарауы дұрыс шешім болған.

Айта кетсек, 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны әзірлеу жұмысы бес-алты айға созылып, бастапқыда оның төрт нұсқасы жасалды. 17 тармақтан тұратын декларацияны талқылау алты сағаттан астам уақытқа созылған. 1990 жылғы 25 қазанда сағат 18:55-те Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі тарихи құжатты қабылдады. Дауыс беру нәтижесі бойынша 261 депутат құжатты қолдап, 18-і қарсы дауыс берді, екеуі қалыс қалды, ал бір депутат дауыс бермеген.

Декларацияда Қазақстанның аумақтық тұтастығы, азаматтығы, мемлекеттік бюджеті мен қаржы жүйесі, заңдарының үстемдігі және халықаралық қатынастардың дербес субъектісі болу құқығы бекітілді. Сондай-ақ құжатта республиканың егемендігі мен мемлекеттік биліктің өз аумағындағы үстемдігі жарияланды. Осылайша, декларация Қазақстанның дербес мемлекет ретінде қалыптасуына құқықтық негіз қалады. Алайда ол елдің Кеңес Одағы құрамынан шыққанын білдірмеді.

Қазақстанның тәуелсіздік жариялауына дейін де бірқатар маңызды саяси шешім қабылданды. 1991 жылғы 1 желтоқсанда елде тұңғыш рет жалпыхалықтық президент сайлауы өтті. Сол жылғы 10 желтоқсанда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атауы Қазақстан Республикасы болып өзгертілді. Ал 16 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" конституциялық заңды қабылдады.

Осы заң Қазақстанның тәуелсіздігін ресми түрде жариялап, елдің дербес мемлекет ретіндегі мәртебесін бекітті. Қазақстан Кеңес Одағының құрамындағы республикалардың ішінде мемлекеттік тәуелсіздігін ең соңғы болып жариялады. Бұдан кейін елді халықаралық деңгейде тану және басқа мемлекеттермен дипломатиялық қатынас орнату үдерісі басталды.

Еске салсақ, былтыр Трамп Қазақстанды бірінші болып Тәуелсіздіктің 35 жылдығымен құттықтаған еді.

Түркістан облысында мақта шаруашылығын дамыту және ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу бағытындағы жұмыстар жалғасып жатыр. Отырар ауданы Қарақоңыр ауылдық округіне қарасты Сырдария елді мекенінде "Түркістан тоқыма" ЖШС-нің тағы екі мақта өңдеу зауыты іске қосылды. Серіктестіктің алғашқы екі зауыты былтыр пайдалануға берілген болатын. Осылайша, кәсіпорынның төрт зауыты толық іске қосылып отыр. 

Жаңа өндіріс орындарының ашылу салтанатына облыс әкімі Нұралхан Көшеров қатысып, өңірдің өнеркәсіптік әлеуетін арттырудағы мұндай жобалардың маңызына тоқталды.

Мақта өңдеу зауыттары "Turan" арнайы экономикалық аймағының 76,2 гектар аумағында орналасқан. Төрт зауыттың құрылысына салынған жалпы инвестиция көлемі 17,129 млрд теңгені құрайды. Оның екі зауыты 2025 жылы іске қосылса, биыл тағы екі зауыттың құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді.

Кәсіпорындарда мақта өңдеудің заманауи қытайлық технологиялары қолданылады. Өндірістік үдеріс шикі мақтаны қабылдау, тазалау, кептіру, мақта талшығын тұқымынан ажырату, престеу және дайын өнімді қаптау кезеңдерін қамтиды.

Салтанатты рәсім барысында жаңа зауыттың жұмысы басталып, облыс әкімі мен қонақтар өндірістік нысандарды аралады. Олар кәсіпорындардың жұмысымен және заманауи жабдықтарымен танысты.

Төрт зауыттың толық іске қосылуы өңірде мақта шикізатын терең өңдеу көлемін арттырып, жоғары қосылған құны бар өнім өндіруге жол ашады. Сонымен қатар жаңа өндіріс орындары жергілікті тұрғындарды тұрақты жұмыспен қамтуға, ауылдық аумақтардың экономикалық белсенділігін арттыруға және Түркістан облысының агроөнеркәсіптік әлеуетін нығайтуға ықпал етеді.

Түркістан облысында ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласын дамыту, заманауи өндіріс орындарын ашу және жергілікті шикізаттың әлеуетін тиімді пайдалану бағытындағы жұмыстар жалғасады. 

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қазақстандықтарды Республика күнімен құттықтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тоқаев бұл мерекені “қазақтың қайта жаңғыруын айшықтайтын мереке” деп атады. 

“Қымбатты отандастар! Баршаңызды ұлттық мерекеміз – Республика күнімен құттықтаймын! Бұл – мыңжылдықтардан тамыр тартатын қазақ мемлекеттілігінің қайта жаңғыруын айшықтайтын қастерлі мереке. Біз егемендік жылдарында талай сын-қатерді еңсеріп, биік белестерді бағындырдық. Осылайша, еліміздің іргесін бекемдеп, елдігіміздің тұғырын нығайта түстік.  Қазақстан Тәуелсіздіктің 35 жылдық межесіне экономикасы қуатты, қоғамы жасампаз, күллі әлем қауымдастығы құрметпен қарайтын, беделі зор әрі ықпалды орта держава, өркениетті мемлекет ретінде жетіп отыр. Биыл біз ұлт жылнамасының жаңа парағын ашып, тарихи өрлеу дәуіріне бетбұрыс жасадық”, – делінген хабарламада. 

Президент алда тұрған мақсат мықты мемлекеттік институттары мен сапалы адам капиталы бар, жаһандық бәсекеге қабілетті, озық, дамыған, жасампаз, зайырлы ел болуымыз керек дейді. 

“Осы орайда, Конституциямыздың заңды күшіне енуі халықаралық қоғамдастықтың назарын аударған, тарихи мән-мағынасы аса ерекше оқиға болды. Конституция мемлекеттік басқару жүйесінің толығымен жаңаруына, еліміздің саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік салаларында түбегейлі өзгерістер жасауға үлкен серпін берді. Біз Конституцияда айқындалған құндылықтарға сүйене отырып, стратегиялық бағдарымыздан айнымай, міндетті түрде алға қадам басамыз, алдымызға қойған барлық міндеттерді жүзеге асырамыз. Қазір біз озық технологиялар мен инновацияларды жүйелі дамытып, жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін ел игілігіне жарата бастадық”, – делінген құттықтауда. 

Оның сөзінше, елде заманауи өндіріс орындарын ашып, инфрақұрылымды жаңғыртып, мектептер, ауруханалар және басқа да әлеуметтік нысандарды салынып жатыр.

“Халқымыздың игілігі үшін көптеген жобаны іске асыру жоспарымызда бар. Ең бастысы, біз алысқа көз тігетін ұлт ретінде жасампаз мақсаттар мен ұлы мұраттар жолында ұйысып, жарқын болашаққа зор сеніммен ұмтыламыз.  Бүгінде білімпаздық, адал еңбек, жоғары жауапкершілік және шынайы отаншылдық қасиеттері халқымыздың болмысына сіңіп, өмірлік дағдысына айналуда. Біз Заң мен Тәртіп, Тазалық пен Қоршаған ортаға қамқорлық, Бірлік пен Келісім құндылықтарын кең ауқымда дәріптеп, қоғамда жаңа этика қалыптастыру ісін қолға алдық. Осылайша, егемендігіміздің тұғырын күшейтіп, Әділетті, Қауіпсіз, Озық әрі Таза Қазақстанды құрып жатырмыз. Еліміздің шаңырағы биік, ұлтымыздың рухы асқақ болсын! Көк байрағымыз әрдайым биікте желбіресін! Республика күні құтты болсын!” – деп түйіндеді президент. 

97 жастағы онколог Сильвио Гараттини ұзақ өмір сүруге көмектесетін, өзі де ұстанатын екі кеңесін айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі El Confidencial басылымына сілтеме асап хабарлайды. 

Дәрігердің айтуынша, ең алдымен, дене белсенділігімен айналысу керек. Мысалы, Гараттинидің өзі күн сайын бес шақырым жаяу жүреді. Ол осы шақырымды жүрек соғысы жиілеп, аздап терлейтіндей жылдамдықпен жүріп өтеді.

Екіншіден, аз мөлшерде тамақтанған жөн. Маманның айтуынша, тамақты шамадан тыс жемей, тойып кетпей тұрып тоқтаған дұрыс.

Сонымен қатар дәрігер калорияны үнемі есептеуге және ұзақ уақыт аш жүруге қарсы екенін айтты.

Гараттини жасы ұлғайған кезде салауатты өмір салтына көшуге кеш болады деген пікірмен де келіспейді. Оның пайымдауынша, еш әрекет жасамай отыра бергенше, осы екі кеңесті ұстанған әлдеқайда пайдалы.

Айта кетейік, бұған дейін 100 жасында студент атанған қария ұзақ өмір сүрудің құпиясын айтқан еді. 

Үлкен Алматы көліне барған турист айналадағы қоқыстың көптігіне наразылық білдірді. Жазбаға Іле-Алатауы ұлттық паркінің өкілдері пікір білдірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Threads әлеуметтік желісіндегі ayanilyuna есімді қолданушы Үлкен Алматы көліне жақында барғанын жазған. Оның айтуынша, жұмыс күні болса да, демалушылар көп болған. Бір жағынан, адамдардың үйде отырмай, табиғат аясына шыққанына қуанса, екінші жағынан, айналадағы қоқыс пен кейбір азаматтардың әрекетіне көңілі қалған.

“Бұл масқара ғой! Қоқыс деген сұмдық көп! Біздің алдымызда тас үстінде шамамен 18 жастағы жігіттер отырды. Жандарында қоқыс жатты. Олар орнынан тұрып, артынан ештеңе жинамастан кете барды. Біреулердің қоқысын осылай тастап кете салатынына таңғалдым. Оларға ескерту жасап үлгермедік. Өздері алып келген заттың қалдығын өзімен бірге ала кету қиын емес қой”, – деп жазды ол.

Жазбаға Іле-Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің өкілдері пікір білдірді. Олар Үлкен Алматы көлі маңындағы аумақ күн сайын тазартылатынын хабарлады. Оның ішінде туристердің негізгі легі келмей тұрып та тазалық жұмыстары жүргізіледі.

“Бұл аумаққа келушілер көп. Өкінішке қарай, кей демалушылар ерекше қорғалатын табиғи аумақта жүру ережелерін сақтамай, қоқыстарын қалдырып кетеді. Туристер ағыны үзілмейтіндіктен, тазалық жұмыстары жүргізілген соң да аумақ қайта ластанады”, – деді ұлттық парк өкілдері.

Ұлттық парк әкімшілігі келушілерден табиғатты қорғау талаптарын сақтауды, қоқыстарын өзімен бірге алып кетуді және қоршаған ортаға ұқыпты қарауды сұрады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда қоқысты белгіленбеген жерге тастағандарға 86 500 теңгеге дейін айыппұл салынатыны туралы жазған едік. 

Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті қызметіне кіріскен 2019 жылдан бері елдің саяси құрылымында, экономикасы мен әлеуметтік саласында бірқатар өзгеріс болды. Конституция жаңарып, мемлекеттік басқару жүйесі қайта қаралды, азаматтар мен кәсіпкерлердің құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктері енгізілді. Әлеуметтік қолдау, білім беру, денсаулық сақтау және салық жүйесі де жаңғыртылды. Жеті жылдан астам уақытта қандай реформалар жүзеге асты және олардың нәтижесі қандай? Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

2019 жылғы 20 наурызда Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті қызметіне кірісті. Осы кезеңде мемлекет басшысы "Халық үніне құлақ асатын мемлекет", "Әділетті Қазақстан" және "Заң мен тәртіп" қағидаттарын ұсынып, мемлекеттік басқаруды жаңартуға бағытталған бастамалар көтерді. Реформалар билік органдарының құрылымына ғана емес, азаматтардың өз құқықтарын қорғауына, кәсіпкерлердің жұмыс істеуіне және мемлекеттік қызметтерді алуына да қатысты болды.

Саяси реформалар: Билік жүйесінде не өзгерді?

Президент қызметіне кіріскен алғашқы жылдары саяси партияларды тіркеу және сайлауға қатысу талаптары жеңілдетілді. Бұрын партия құру үшін кемінде 40 мың мүше қажет болса, бұл көрсеткіш алдымен 20 мыңға, кейін 5 мыңға дейін қысқарды. Партиялардың Мәжіліске өту шегі 7%-дан 5%-ға төмендетіліп, 2020 жылы бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Ол бұрынғы рұқсат алу тәртібінің орнына хабарлама беру қағидатын енгізгенімен, жиын өткізуге қатысты бірқатар шектеу сақталды.

Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында саяси жүйені қоғамдағы өзгерістерге бейімдеу қажеттігін айтты. мемлекет басшысы биліктің бір орталыққа шоғырлануына негізделген басқару үлгісін қайта қарауды ұсынып, Парламенттің рөлін күшейтуге басымдық берді.

"Қазір бізде барлығы Президентке келіп тіреледі. Бұл – дұрыс емес. Біртіндеп бұдан бас тартуымыз қажет", – деді президент.

Осылайша, мемлекет басшысы басқарудың суперпрезиденттік үлгісінен өкілеттігі күшейтілген Парламенті бар президенттік республикаға көшу бағытын жариялады. Бұл бастама билік тармақтарының арасындағы өкілеттіктерді қайта бөлуге негіз болды. 

2022 жылғы 5 маусымда өткен республикалық референдум саяси өзгерістердің келесі кезеңіне жол ашты. Конституцияға енгізілген түзетулер нәтижесінде Президенттің саяси партияға мүше болуына тыйым салынып, оның жақын туыстарының бірқатар жоғары лауазымды атқаруына шектеу қойылды. Сол жылдың күзінде мемлекет басшысының өкілеттік мерзімі жеті жыл болып белгіленіп, бір реттік президенттік мерзім қағидаты енгізілді. Сонымен бірге Мәжіліс депутаттарын сайлаудың аралас жүйесі қайтарылып, азаматтар партиялармен қатар бірмандатты округтердегі кандидаттарға дауыс беру мүмкіндігіне ие болды.

Өзгерістер жергілікті басқару жүйесін де қамтыды. 2021 жылдан бастап ауыл әкімдерін тұрғындар тікелей сайлай бастады, кейін бұл тәжірибе аудан және облыстық маңызы бар қала әкімдеріне таралды. Ал 2022 жылы Абай, Жетісу және Ұлытау облыстары құрылып, елдегі облыстар саны 17-ге жетті. Бұл шешімдер жергілікті мәселелерді шешуді тұрғындарға жақындатуға және өңірлердің даму ерекшеліктерін ескеруге бағытталды.

Жаңа Конституция: Бір палаталы Құрылтай құрылды

2026 жылғы 15 наурызда өткен референдумда Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енді. Жаңа Ата заң бойынша бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құрылды. Депутаттарды бес жылға партиялық тізім негізінде сайлау тәртібі бекітілді. Мемлекеттік басқару жүйесіне Вице-президент лауазымы енгізіліп, Қазақстанның Халық кеңесі конституциялық институт ретінде танылды.

Бұған дейін билік пен қоғам арасындағы диалог алаңы бірнеше рет өзгерген болатын. 2019 жылы Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылып, 2022 жылы оның орнына Ұлттық құрылтай келді. Ал 2026 жылғы реформа аясында бұрынғы қоғамдық алаңның орнына Қазақстанның Халық кеңесі енгізілді. Оның бір палаталы Құрылтайдан айырмашылығы – Құрылтай заң шығаратын орган болса, Халық кеңесі қоғамдық ұсыныстарды талқылауға және заңда белгіленген тәртіппен заң жобаларын ұсынуға арналған.

Осылайша, жеті жылдан астам уақыт ішінде саяси басқарудың бірнеше тетігі қайта қаралды. Алғашқы өзгерістер сайлауға қатысу талаптарын жеңілдетуге және Парламенттің рөлін арттыруға бағытталса, 2026 жылғы реформа заң шығарушы биліктің құрылымын өзгертті.

Сот реформасы: Азаматтардың құқығын қорғаудың жаңа жолдары

Құқықтық саладағы өзгерістердің бірі – мемлекеттік органдар мен азаматтар арасындағы дауларды қараудың жаңа тәртібі болды. 2021 жылы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс күшіне еніп, мемлекеттік органның шешіміне шағымданған адамның соттағы мүмкіндігі кеңейді. Бұрын азамат немесе кәсіпкер қабылданған шешімнің заңсыздығын негізінен өзі дәлелдеуге мәжбүр болса, жаңа жүйеде мемлекеттік орган өз шешімінің заңға сай екенін дәлелдеуге тиіс. Сарапшылар мәліметінше, мұндай дауларда қанағаттандырылған талаптардың үлесі бұрын шамамен 15% болса, жаңа тәртіп енгізілгеннен кейін 50%-дан асқан.

2023 жылы Конституциялық сот жұмысын бастап, азаматтарға өздерінің конституциялық құқықтарына қатысты мәселелер бойынша тікелей жүгіну мүмкіндігі берілді. Ал 2025 жылғы 1 шілдеде азаматтық, қылмыстық және әкімшілік істер бойынша дербес кассациялық соттар ашылды. Қазақстанда өлім жазасы да жойылып, бұл тыйым конституциялық деңгейде бекітілді.  

Кәсіпкерлік реформасы: Артық талаптар қысқарды

Кәсіпкерлік саласындағы өзгерістер бизнесті қаржылай қолдаумен ғана шектелген жоқ. Мемлекет басшысының тапсырмасымен кәсіпкерлерге кедергі келтіретін талаптарды қайта қарау басталып, "таза парақтан реттеу" қағидаты енгізілді. 2021–2023 жылдары Үкімет пен "Атамекен" ұлттық кәсіпкерлер палатасы 40-тан астам саладағы шамамен 3 мың нормативтік құқықтық актіні зерделеп, 128 мыңнан астам міндетті талапты қарады. Соның 10 102-сі жаңа реттеу қағидаттарына сәйкес келмейтіні анықталды.

Кәсіпкерлерді тексеру тәсілі де өзгерді. 2024 жылдан бастап автоматтандырылған тәуекелдерді басқару жүйесі енгізіліп, бақылау жүргізгенде кәсіпорын қызметінің ықтимал қауіп деңгейін ескеру көзделді.  Осы уақытқа дейін жаңа талаптардың бизнеске әсерін алдын ала бағалау тетігі шамамен 600 негізсіз бастаманың алдын алған. Ал "Атамекен" палатасының дерегіне сәйкес, 2025 жылы кәсіпкерлерге қатысты тіркелген қылмыстық істер саны 406-дан 210-ға дейін қысқарған.

Бұл өзгерістер кәсіпкерлерді тексеру мен бақылаудың бұрынғы тәсілдерін қайта қарауға мүмкіндік берді. Мемлекет бизнестен заң талаптарын орындауды талап ете отырып, мемлекеттік органдардың өз шешімдері үшін жауап беруіне де назар аудара бастады.

Әлеуметтік саясат: Жәрдемақы мен балаларды қолдау

Әлеуметтік саладағы маңызды өзгерістердің бірі – 2023 жылы Әлеуметтік кодекстің қабылдануы. Бұған дейін әртүрлі заңдармен реттелген зейнетақы, жәрдемақы, жұмыспен қамту және әлеуметтік сақтандыру мәселелері бір құжатқа біріктірілді. Бала күтіміне байланысты төлем мерзімі бір жастан бір жарым жасқа дейін ұзартылып, ең төменгі жалақы бірнеше кезеңмен көтерілді. Сонымен қатар Отбасының цифрлық картасы енгізіліп, мемлекеттік көмекті отбасының нақты тұрмыс жағдайына қарай бөлу жұмысы басталды.

Қасым-Жомарт Тоқаев 2024 жылғы 2 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында әлеуметтік қолдау жүйесіндегі кемшіліктерге арнайы тоқталды. Мемлекет басшысы мемлекеттік көмекті тағайындау кезінде азаматтардың табысы ескеріле бермейтінін атап өтіп, Үкіметке қолдау тәсілдерін жетілдіруді тапсырды.

"Мұндай жайттар аз емес. Осыны ескере отырып, халықты қолдау тәсілдерін жетілдіре түсу қажет. Мемлекеттік қолдау шын мәнінде мұқтаж адамдарға көрсетілуі қажет", – деді Президент.

Балаларды қолдауда да жаңа бағдарлама пайда болды. 2024 жылдан бастап "Ұлттық қор – балаларға" жобасы іске қосылып, Ұлттық қордың инвестициялық табысының бір бөлігі әр баланың атына есептеле бастады. Жиналған қаражатты 18 жасқа толғаннан кейін білім алуға немесе тұрғын үй жағдайын жақсартуға жұмсауға болады. Үкіметтің 2026 жылғы наурыздағы мәліметінше, бағдарламаның алғашқы үш жылында шамамен 7 миллион баланың шотына 2,5 миллиард доллардан астам қаражат есептелген.

Азаматтардың қауіпсіздігіне қатысты заңдар да жаңарды. 2024 жылы әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғауға бағытталған өзгерістер қабылданып, ұрып-соғу мен денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру үшін қылмыстық жауапкершілік қайтарылды. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық үшін жаза күшейтіліп, буллингтің алдын алуға арналған нормалар енгізілді. Сонымен бірге отбасыларға көмек көрсету орталықтары көбейіп, 2026–2030 жылдарға арналған "Қазақстан балалары" бағдарламасы бекітілді.

Білім мен медицина: Қандай мәселелер шешімін тапты?

Білім беру саласындағы өзгерістердің бірі – 2019 жылы "Педагог мәртебесі туралы" заңның қабылдануы. Құжат мұғалімдерді кәсіби міндетіне қатысы жоқ жұмыстарға тартуды шектеп, олардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Кейін педагогтердің еңбекақысы көтеріліп, білім саласын басқару екі министрлікке бөлінді. Ал мектеп тапшылығын азайту үшін "Келешек мектептері" жобасы қолға алынып, мемлекеттік органдардың мәліметінше, жеті жылда 1300-ден астам мектеп салынды.

Денсаулық сақтау саласында медициналық көмекті ауыл тұрғындарына жақындату мәселесіне назар аударылды. "Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту" жобасы аясында 655 медициналық нысан салынып, 200-ден астам ауыл алғаш рет өз медициналық мекемесіне ие болғаны хабарланды. Сонымен қатар 2021 жылы "Аңсаған сәби" бағдарламасы іске қосылып, экстракорпоральды ұрықтандыруға жыл сайын 7 мың квота бөлу қарастырылды. Үкіметтің дерегінше, бағдарлама арқылы 11 мың нәресте дүниеге келген.

Қазақстан экономикасында шикізатқа тәуелділікті азайтып, дайын өнім шығаратын кәсіпорындарды дамытуға басымдық берілді. Осы бағытта өңдеу өнеркәсібіне инвестиция тарту, жаңа өндірістер ашу және кәсіпкерлерді қаржылай қолдау жұмыстары жүргізілді. Үкіметтің мәліметінше, өңдеу өнеркәсібінің көлемі 2019 жылғы 11,5 триллион теңгеден 2025 жылы 30,63 триллион теңгеге дейін өскен. Ал оның экономикадағы үлесі 11,4%-дан 12,7%-ға көтерілді.

Салық жүйесін жаңарту қажеттігін Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы 14 наурызда өткен сол кездегі Ұлттық Құрылтайдың IV отырысында көтерді. президент елде салық режимдері мен жеңілдіктердің көптігі кәсіпкерлерге бірдей жағдай жасамай отырғанын айтты. Әсіресе заңдағы олқылықтарды пайдаланып, салық төлеуді азайту үшін бизнесті бірнеше бөлікке бөлу мәселесіне назар аударды.

"Үкімет салық реформасына қатысты жаңа тәсілдерді ұсынды. Бұл шаралар, жалпы алғанда, дұрыс. Онда негізгі экономикалық және әлеуметтік факторлар ескерілген", – деді президент. 

Осы мәселелерді реттеу мақсатында 2025 жылы жаңа Салық кодексі қабылданып, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді. Құжатта салық есептілігін автоматтандыру, төлеу рәсімдерін жеңілдету және арнаулы салық режимдерін қайта қарау көзделді. Сонымен бірге қосылған құн салығының базалық мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға көтерілді. Жаңа ережелер бюджет кірісін арттыруға бағытталғанымен, олардың кәсіпкерлер шығыны мен тауар бағасына әсері де маңызды мәселе болып отыр.

Ауыл шаруашылығында шаруаларды ертерек қаржыландыру, мемлекеттік қолдауды көбейту және өнім өңдеу саласын дамытуға көңіл бөлінді. Үкіметтің жеті жылдық қорытындысына сәйкес, ауыл шаруашылығы өнімінің құны 2019 жылғы 5,2 триллион теңгеден 2025 жылы 9,8 триллион теңгеге жеткен. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында саладағы өндіріс көлемі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 5,8%-ға артты. Алдағы міндеттердің бірі – өнімділікті көтеру, су үнемдеу технологияларын енгізу және шаруалардың табысын тұрақтандыру болып отыр.

Цифрландыру: Мемлекеттік қызметтен жасанды интеллектке дейін

Цифрландыру кейінгі жылдары мемлекеттік басқаруды өзгертудің негізгі бағыттарының біріне айналды. Бұрын азаматтар көптеген құжатты рәсімдеу үшін мекемелерге жеке барса, қазір бірқатар қызметті телефон арқылы ала алады. 2026 жылғы қазанда жарияланған ресми мәліметке сәйкес, мемлекеттік қызметтердің 90,4%-ы электронды түрде көрсетіледі, ал 95,9%-ы смартфон арқылы қолжетімді. Қазақстан БҰҰ-ның электрондық үкіметті дамыту индексінде 2018 жылғы 39-орыннан 2024 жылы 24-орынға көтерілді.

Цифрландыру отандық IT саласының дамуына да әсер етті. Мемлекеттік органдардың дерегінше, Қазақстанның IT қызметтері экспорты 2020 жылғы 33,5 миллион доллардан 2025 жылы 1,142 миллиард долларға дейін өсті. 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланып, жаңа технологияларды мемлекеттік басқару мен экономикаға енгізу жұмыстары жалғасты. Бұл өзгерістердің келесі кезеңінде цифрлық қызметтердің сапасы мен азаматтардың дербес деректерін қорғау мәселесі маңызды болмақ.

Энергетика мен инфрақұрылым: Жаңғырту қалай жүргізіліп жатыр?

Энергетика саласында тозған жылу және электр желілерін жаңарту мәселесі көтерілді. Осы мақсатта "Тарифті инвестицияға айырбастау" саясаты енгізіліп, коммуналдық қызметтен түсетін қаражатты инфрақұрылымды жөндеуге бағыттау көзделді. Бірқатар өңірде жылу электр орталықтарын жаңғырту жұмыстары қолға алынды. Сонымен бірге 2024 жылғы референдумда атом электр станциясын салу бастамасы қолдау тауып, елдің болашақ энергетикалық жүйесін әртараптандыру туралы шешім қабылданды.

Көлік инфрақұрылымын дамытуда жаңа теміржол салу, халықаралық дәліздердің өткізу қабілетін арттыру және порттарды жаңғыртуға назар аударылды. Үкіметтің дерегінше, жеті жыл ішінде шамамен 1 мың шақырым жаңа теміржол салынып, 25 мың шақырымнан астам автомобиль жолы салынған немесе күрделі жөндеуден өткен. Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша жүк тасымалы бес есе өскен. Бұл жұмыстар ел ішіндегі қатынасты жақсартумен қатар, Қазақстанның халықаралық жүк тасымалындағы мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған.

Әскери реформа: Армиядағы тәртіп пен басқару өзгере ме?

2026 жылғы 21 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен өткен Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында әскери реформа жоспары мақұлданды. Мемлекет басшысы армияны жаңарту тек қару-жарақ пен техниканы жетілдірумен шектелмеуі тиіс екенін атап өтті. Жоспар бойынша Қарулы күштердің құрылымын, басқару тәртібін, кадр саясатын және әскери қызметшілерді даярлау жүйесін қайта қарау көзделген.

"Армияның қоғаммен қарым-қатынасы да өзгеруі тиіс. Кешенді реформа қажет. Бұл істе толыққанды шешімдер қабылданбайынша, көздеген нәтижеге жету мүмкін емес", – деді Қасым-Жомарт Тоқаев. 

Жаңа жоспар бойынша Ұшқышсыз жүйелер күштерін құру және мерзімді әскери қызметті екі кезеңге бөлу қарастырылған. Әскерге шақырылғандар алғашқы алты айда оқу орталықтарында даярлықтан өтіп, келесі алты айда әскери бөлімдерде қызмет етеді. Сонымен бірге әскери қызметшілердің құқықтарын қорғау үшін арнайы уәкіл институтын құру, тәртіп бұзушылықтардың алдын алу және Қарулы күштердің қоғаммен байланысын жақсарту шаралары көзделген.

Ақорданың мәліметінше, ұйымдастыру шаралары 2026 жылдың соңына дейін, ал негізгі өзгерістер 2027 жылы жүзеге асырылуы тиіс. Сондықтан әскери реформа қазір қабылданған жоспар кезеңінде тұр. Оның басты міндеттерінің бірі – сарбаздардың қауіпсіздігін күшейтіп, армиядағы басқару мәдениетін жаңарту екені айқын. 

Жеті жылдағы өзгерістер нені айқындайды?

2019 жылдан бері Қазақстанда жүргізілген реформалар елдің саяси құрылымын, мемлекеттік басқару тәсілдерін және әлеуметтік-экономикалық даму бағытын өзгертті. Конституциялық өзгерістер билік институттарының өкілеттіктерін қайта айқындаса, сот жүйесіндегі жаңалықтар азаматтар мен кәсіпкерлердің мемлекет алдындағы құқықтық қорғалуын күшейтті. Әлеуметтік қолдау жүйесінде халықтың нақты қажеттілігін ескеруге басымдық беріліп, білім беру, денсаулық сақтау және цифрландыру салаларында қызмет көрсету тәсілдері жаңарды.

Жеті жылдан астам уақыт ішінде қабылданған шешімдер жекелеген салаларды жетілдірумен шектелмей, мемлекеттің жұмыс істеу қағидаттарын өзгертуге негіз қалады. Экономиканы әртараптандыру, кәсіпкерлікке қолайлы жағдай қалыптастыру және әлеуметтік міндеттемелерді жүйелеу осы кезеңдегі реформалардың негізгі бағыттарына айналды. Ал қолға алынған бастамалардың біртіндеп жүзеге асуы Қазақстанның ұзақмерзімді дамуына, мемлекеттік институттардың орнығуына және азаматтардың өмір сапасын арттыруға жаңа мүмкіндіктер ашпақ. 

Еске салсақ, бұған дейін Тоқаев қазан айында Қазақстан халқына Жолдау жасайтыны туралы жазған едік. Бұл туралы мемлекет басшысы Қырғызстанда өткен VI Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының жеңімпаздары мен жүлдегерлерін марапаттау кезінде айтты.

Ақмола облысында жеңіл көлік жолдағы жұмысшыларды қағып, бір адам оқиға орнында қаза тапты. Тағы екі жұмысшы ауруханаға жеткізілді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қайғылы жағдай 23 қазан күні Астана – Атбасар – Жақсы автожолының 163-шақырымында болған.

Полиция мәліметінше, жұмысшылар үстіне жарық шағылыстыратын кеудеше кимеген. 

“Chery Arrizo 8 көлігін тізгіндеген жүргізуші жолдың жүріс бөлігінде жүрген. Осылайша ол жарық шағылыстыратын кеудеше кимеген үш жол жұмысшысын қағып кеткен”, – делінген хабарламада. 

Апат салдарынан бір жұмысшы оқиға орнында көз жұмды. Ал екеуі медициналық мекемеге жеткізілді.

Қазір осы дерек бойынша полиция тергеу жүргізіп жатыр. 

Айта кетейік, бұған дейін 20 қазанда Дөң тау-кен байыту комбинатының шахтасында сақтандыру бекітпесін орнату жұмыстары кезінде тау-кен массасы опырылып, ұңғылаушы қаза тапқаны туралы жазған едік. 

Қазақстанда азық-түлік бағасы екінші ай қатарынан төмендеп келеді. Мұны Сауда және интеграция министрлігі мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрлік мәліметінше, азық-түлік инфляциясы екінші ай қатарынан төмендеп, дефляция деңгейі 0,1% болды. Бағаның өсу қарқынының баяулауына әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының арзандауы да әсер еткен.

Жыл басынан бері бұл өнімдердің бағасы 1,8% өскен. Былтыр осы кезеңде өсім 8,3% болған. Демек биыл бағаның өсу қарқыны 4,6 есе баяулаған.

Министрлік хабарлауынша, өткен аптада қант 2,4%, пияз 1,7%, алма мен сәбіз 0,9%, күріш 0,5%, қой еті 0,4% арзандаған.

Ал нан, макарон өнімдері, сары май, тұз және шай бағасы өзгеріссіз қалған.

Сонымен қатар күннің суытуына байланысты кейбір көкөністер қымбаттаған. Атап айтқанда, қияр бағасы 4,6%, қырыққабат пен қызанақ 3,7%, картоп 2,4% өскен. Қыста және көктемде жылыжайда өсірілетін көкөністер бағасын тұрақтандыру үшін өндірушілермен арнайы меморандум жасасу жоспарланып отыр екен.

Министрлік ауыл шаруашылығы жәрмеңкелерін өткізіп, бағаны ұстап тұруға болатынын айтты. Онда өнімдер делдалсыз, тікелей өндірушілерден сатылады.

Бұдан бөлек, 17–27 қазан аралығында еліміздің барлық өңірінде Bereke Fest және Республика күніне арналған жеңілдіктер науқаны өтіп жатыр. Оған 649 сауда нысаны қатысады. Тұтынушылар күнделікті қажет тауарлар мен сұранысқа ие азық-түлік өнімдерін 50%-ға дейінгі жеңілдікпен сатып ала алады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда теңгенің нығаюы импорттық тауарлардың құнын төмендетуге ықпал еткенімен, дүкендердегі азық-түлік бағасы дәл сондай деңгейде арзандамағаны айтылды. Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов мұны бағаның өсуінен кейін бұрынғы деңгейіне сирек қайтатын ерекшелігімен түсіндірді. Оның айтуынша, ұлттық валютаның нығаюы тауарлардың қымбаттауын тежеуге көмектесіп отыр. 

Павлодарда стоматологияға барып, тісін емдеткен үш жасар қыз комаға түсті. Ақпаратты облыстық денсаулық сақтау басқармасы растады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бүлдіршін 21 қазан күні Лермонтов көшесі, 100/2 мекенжайында орналасқан стоматологияға барып тісін емдеткен. Содан кейін ағдайы күрт нашарлаған.

Әйелдің айтуынша, баланың көзі аударылып, тыныс алуы бұзылған. Алайда дәрігер емдеу шарасын тоқтатпай, жұмысын жалғастыра берген. Баланың анасы жағдайдың дұрыс емес екенін айтып, дабыл қаққан. Сол сәтте дәрігер “өтеді де, кетеді” деп жауап берген .

“Кабинетте шұғыл көмек көрсетуге қажет жағдай болмаған. Әпкем жедел жәрдем шақыруды сұрап айғайласа да, оған ешкім құлақ аспаған. Кейін көрші кабинеттегі медбике әпкемнің жанайғайынан соң жедел жәрдем шақырған. Бала есінен танып, аузынан көбік шыққан. Ал дәрігер медициналық көмек көрсетудің орнына шетке қарай қашып, баланы құтқаруға әрекет жасамаған. Соның салдарынан уақыт жоғалттық. Балаға қандай ем жасалғаны және қандай дәрі егілгені белгісіз”, – деп жазды туысы. 

Бүлдіршіннің туысының сөзінше, жедел жәрдем көлігінде баланың жүрегі тоқтап қалған.

“Павлодар облыстық балалар ауруханасында да жүрегі қайта тоқтаған. Қазір қыз үш тәуліктен бері аурухананың жансақтау бөлімінде ес-түссіз, комада жатыр. Өкпені жасанды желдету аппаратына қосылған. Баланың жағдайы өте ауыр”, – деп жазды туысы.

Оқиғаға қатысты жарияланым астына бірнеше тіс мамандары пікір қалдырған. Олар барлық ем-шара медициналық хаттамаларға сәйкес жүргізілетінін мәлімдеген. 

“Оқиғаның мән-жайы мен себебін анықтау үшін тексеру жүріп жатыр. Тексеру аяқталғанға дейін клиника қызметкерлерінің кінәсі туралы қандай да бір қорытынды жасауға әлі ерте. “Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы” кодекстің 273-бабына сәйкес, науқастың медициналық және жеке деректерін жариялауға құқығымыз жоқ. Сондықтан емдеу барысының егжей-тегжейін көпшілік алдында түсіндіре алмаймыз. Біз сындарлы диалогқа дайынбыз және жұртшылықты тек ресми деректер мен уәкілетті органдардың тексеру қорытындыларына сүйенуге шақырамыз”, – делінген клиника хабарламасында.

Ал облыстық денсаулық сақтау басқармасы баланың жағдайы өте ауыр екенін растады.

“21 қазанда сағат 15:45-те жедел жәрдем бригадасы 2023 жылы туған қызды Павлодар облыстық балалар ауруханасына жеткізді. Бала бірден жағдайы өте ауыр күйде жансақтау бөліміне жатқызылды. Қазір ол өкпені жасанды желдету аппаратына қосылған. Дәрігерлер қарқынды ем жүргізіп жатыр. Сонымен қатар алдағы емдеу тактикасын келісу үшін Ана мен бала ұлттық ғылыми орталығының және Ұлттық ғылыми кардиохирургиялық орталықтың мамандарымен кеңесіп отыр. Облыстық балалар ауруханасының дәрігерлері күн сайын консилиум өткізіп, баланың жағдайындағы өзгерістерді және емнің тиімділігін бағалайды. Оқиғаның мән-жайын құқық қорғау органдары тексеріп жатыр. Тексеру нәтижесі бойынша құқықтық баға беріледі”, – делінген хабарламада. 

Еске салайық, бұған дейін Астанада жеке стоматологиялық клиникада 3 жасар Зере Есентай 2024 жылғы 30 қазанда 18 тісін бір күнде емдеу кезінде көз жұмды. Наркоз жоспардан ұзақ созылып, медициналық бақылауда бірқатар бұзушылықтар анықталды.

Дәл осы іс бойынша 25 қараша күні өткен сотта 3,5 жастағы Зере Есентайға көрсетілген емдеу сәті түсірілген кадрлар көрсетілген еді. Прокурор Еркебұлан Шалқаров сотта сарапшылардың қорытындысына сәйкес балаға тіс емдеу толық алдын ала тексерусіз жүргізілгенін мәлімдеді.

Кейіннен қыз тісін емдеткен Dent Park Ortho стоматологиясының директоры әрі иесі Надежда Хонның жаңа Himan Clinic деп аталатын емханамен жұмыс істеп жатқаны айтылды. 

Ұлттық мереке – Республика күні қарсаңында Атырау облысының әкімі Болат Ақшолақов еліміздің және өңірдің дамуына үлес қосқан бірқатар азаматқа Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың атынан мемлекеттік марапаттар табыс етті.

Аймақ басшысы Республика күнінің тарихи маңызына тоқталып, бұл мерекенің халықтың бірлігі мен жасампаздыққа деген ұмтылысын сипаттайтынын айтты.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен еңбек ардагерлері, өнеркәсіп, энергетика, мұнай-газ саласы, көлік, ауыл шаруашылығы, білім, ғылым, мәдениет және денсаулық сақтау өкілдері, кәсіпкерлер мен қоғам қайраткерлері мемлекеттік наградалармен марапатталып, 

Салтанатты іс-шара мерекелік концертпен аяқталды.

Жапонияның Айти-Нагоя қаласында өткен V Пара Азия ойындарында Қазақстан құрамасы 50 медаль жеңіп алды. Оның ішінде 12 алтын, 16 күміс және 22 қола жүлде бар. Жалпыкомандалық есепте Қазақстан тоғызыншы орынға тұрақтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Аталған ақпаратты Туризм және спорт министрлігі мәлімдеді. Олардың дерегінше, биыл Пара Азия ойындарында Қазақстан намысын 12 спорт түрінен 150 спортшы қорғады. Олар парадзюдо, паравелоспорт, паражүзу, парапауэрлифтинг, жеңіл атлетика, садақ ату, нысана көздеу, үстел теннисі, паратхэквондо, бочча, арбадағы теннис және отырып ойнайтын волейболдан бақ сынады.

Қазақстан құрамасы ең көп жүлдені парадзюдодан иеленді. Спортшылар бес алтын, бір күміс және жеті қола медаль жеңіп алып, осы спорт түрінен жалпыкомандалық есепте бірінші орынға шықты.

Ал паратхэквондо, бочча және арбадағы теннистен қазақстандық спортшылар жүлдеге қол жеткізе алмады.

Дене мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған спорттық даярлық орталығының директоры Болатбек Дөкетаевтың айтуынша, биыл ойындар Қазақстан құрамасы үшін нәтижелі болды.

“2023 жылы Ханчжоуда өткен IV Азия Пара ойындарында спортшыларымыз сегіз алтын, 12 күміс және 21 қола медаль жеңіп алған еді. Биыл құрамамыз 12 алтын, 16 күміс және 22 қола жүлдеге ие болды. Осылайша, алдыңғы ойындармен салыстырғанда алтын медаль санын төртке, ал жалпы жүлде санын тоғызға арттырдық”, – деді ол.

Сонымен қатар Қазақстан құрамасы Пара  Азия ойындары тарихында алғаш рет үстел теннисі мен садақ атудан медаль жеңіп алды.

Бұдан бөлек, қазақстандық спортшылар бірнеше рекорд жаңартты. Еркін Ғаббасов пен Давид Дегтярев Пара  Азия ойындарының рекордтарын жаңартса, Дияс Кенжебек пен Айсұлу Сүлейменова өздерінің спорттық сыныптарында Азия рекордтарын орнатты.

Болатбек Дөкетаев бұл жетістіктерге параспортты мемлекеттік деңгейде қолдау, спортшылардың табандылығы мен қажырлы еңбегі, жаттықтырушылардың кәсіби жұмысы және жүйелі дайындықтың арқасында қол жеткізілгенін айтты.

Еске салайық, бұған дейін қазақстандық пара жүзуші Диас Кенжебек те алтын медаль жеңіп алып, Азия рекордын жаңартқан еді. Ол S10 санатында 100 метрге шалқалай жүзуден 1 минут 1,98 секунд нәтижемен мәреге бірінші жетті. Осылайша, 1 минут 3,73 секунд болған бұрынғы рекордты жаңартты.

Диас Кенжебек бұған дейін 200 метрге кешенді жүзуден және 100 метрге еркін стильде жүзуден екі күміс медаль иеленген.

Сондай-ақ парадзюдошы Бексұлтан Құлмырза алтын жүлдегер атанса, Ғалымжан Смағұлұлы мен Даяна Федосова қола медаль жеңіп алған болатын.

Жасанды интеллект арқылы видео-фото жасауға мүмкіндік беретін Higgsfield платформасына NVIDIA компаниясы мен америкалық TCV инвестициялық қоры қаржы салды. Стартапты негізін қалаушылардың бірі – қазақстандық инженер Ерзат Дулат. Аталған хабар NVIDIA негізін қалаушы әрі бас директоры Дженсен Хуангтың Қазақстанға сапары кезінде белгілі болды. Ол елге AI Month 2026 аясында келген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

NVIDIA мен TCV қоры стартаптың B сериясындағы инвестициялық раундқа қосылды. Бұл раундқа 2026 жылдың тамызында DST Global жетекшілік еткен. Сол кезде Goldman Sachs Alternatives, Tribe Capital, AI Capital Partners, Smash Capital, GFT Ventures және Valor Capital қорлары да инвестиция салған.

Higgsfield компаниясының негізін қалаушылардың бірі әрі бас директоры Алекс Машрабовтың айтуынша, бүгінде брендтерге, киностудияларға және контент жасаушыларға бұрынғыдан әлдеқайда көп визуалды материал қажет. Ал дәстүрлі тәсілдермен мұндай сұранысты қанағаттандыру қиын.

“Қазір көз алдымызда жаңа индустрия қалыптасып жатыр. Ол визуалды контентке деген өсіп келе жатқан сұранысты қанағаттандыруы керек. TCV қоры кезінде медиа нарығының тұтас бағыттарын өзгерткен компанияларға инвестиция салған. Ал NVIDIA технологиялары платформамызды дамытудың барлық кезеңінде қолданылды. Енді осындай деңгейдегі компаниялармен серіктестік орнату визуалды контенттің жаңа нарығын дамытуға көбірек мүмкіндік береді”, – деді Алекс Машрабов.

Higgsfield жаңа инвестицияларды өнімді жетілдіруге, әлемдік есептеу инфрақұрылымын кеңейтуге, қызметкерлер санын арттыруға және халықаралық нарықтарға шығуға жұмсамақ.

NVIDIA технологиялары қалай қолданылады?

Higgsfield бастапқыда NVIDIA L40 және A40 графикалық процессорларын пайдаланған. Кейін компания Hopper және Blackwell сияқты жаңа буын графикалық процессорларына көшкен. Алдағы уақытта есептеу қуатын арттырып, пайдаланушылар саны мен контент жасау көлемінің өсуіне ілесу үшін NVIDIA Vera Rubin архитектурасын қолдануды жоспарлап отыр.

Сонымен қатар стартап NVIDIA Dynamo бағдарламалық шешімін пайдаланады. Бұл жүйе графикалық процессорлармен жабдықталған инфрақұрылымда жасанды интеллект модельдерінің жұмысын ұйымдастырып, олардың мүмкіндігін кеңейтуге көмектеседі.

NVIDIA компаниясының Physical AI бағыты бойынша вице-президенті Рев Лебаредян бұл серіктестікті есептеу қуатын пайдаланушыларға арналған нақты өнімге айналдырудың үлгісі деп атады.

“Жасанды интеллект инфрақұрылымы токендер түрінде интеллект өндіреді. Ал қосымшалар сол токендерді пайдаланушыларға арналған нақты нәтижеге айналдырады. Higgsfield пен NVIDIA бірлесіп жұмыс істеу арқылы есептеу қуатын миллиондаған пайдаланушы мен әлемдегі жүздеген ірі брендке арналған контент жасауға жұмсап отыр”, – деді ол.

Higgsfield жобаларының бірі – NVIDIA Blackwell Ultra есептеу инфрақұрылымының көмегімен жасалған 15 минуттық “Kök Börü” анимациялық фильмі.

Фильм жарыққа шыққан соң компания жобаның материалдарын ашық ұсынып, солардың негізінде Higgsfield Academy платформасында тегін оқу курсын әзірлеген. Стартаптың мәліметінше, академияның оқу материалдарын 150 мыңнан астам контент жасаушы пайдаланған.

TCV қоры неге қызығушылық танытты?

TCV – Netflix, Spotify, Facebook, ByteDance және Electronic Arts сияқты компанияларға инвестиция салған америкалық қор. Қор Higgsfield-тің жасанды интеллект арқылы визуалды контент жасау құралдары нарығын дамыту әлеуетін жоғары бағалаған.

TCV қорының бас серіктесі Нил Толанидің айтуынша, Алекс Машрабов пен оның командасы өнімді дамытып, пайдаланушылар санын сирек кездесетін қарқынмен арттырып келеді.

“Олар жасанды интеллект көмегімен идеяларды кәсіби суреттер мен видеоларға айналдырудың әлдеқайда жылдам тәсілін жасап жатыр. Бұл әдіс жеке контент жасаушыларға да, ірі брендтер мен жарнама агенттіктеріне де қолайлы”, – деді ол.

Стартаптың жылдық кірісі 1 миллиард доллардан асты

Higgsfield мәліметінше, 2026 жылы қыркүйекте, яғни платформа іске қосылғаннан кейін 18 ай өткенде, компанияның жылдық кірісінің есептік қарқыны 1 миллиард доллардан асқан.

Бұл көрсеткішті компанияның соңғы 12 айдағы нақты кірісімен шатастырмаған жөн. Ол – қазіргі нәтижелерді негізге алып есептелген жылдық кіріс қарқыны.

2026 жылы тамызда B сериясындағы инвестициялық раунд жарияланғаннан бері платформа пайдаланушыларының саны 30 миллионнан 40 миллионға дейін өскен. Осы кезеңде корпоративтік келісімшарттардың көлемі 71% артқан.

Компания мәліметінше, бизнеске арналған қызметтері де жылдам дамып келеді. Корпоративтік сегмент ай сайын 100%-дан астам өсіп отырса, маусымнан бері бизнес-клиенттермен жасалған келісімшарттардың көлемі он есе артқан.

Қазір платформаны әлемнің 238 елі мен аумағында пайдаланады. Higgsfield-тің жеке елдер арасындағы ең ірі нарығы – АҚШ, ал қолданылу көлемі бойынша ең ірі өңір – Еуропа.

Сонымен қатар компания бизнес шығындарын бақылайтын Ramp платформасының деректеріне сүйенеді. Осы мәліметтер бойынша, Higgsfield сурет пен видео жасауға арналған жасанды интеллект құралдарын ұсынатын ең жылдам дамып келе жатқан компания саналады.

Higgsfield визуалды контенттен қалай табыс табады?

Higgsfield жасанды интеллект арқылы сурет, видео және фильм жасауға арналған AI-native visual media бағытын дамытып отыр. Бұл тәсілде контентті жасау мен өңдеудің барлық кезеңінде жасанды интеллект қолданылады.

Компанияның бизнес-моделі брендтер мен кәсіпорындардың көп көлемде визуалды материалға деген сұранысына негізделген. Мәселен, бір жарнамалық идеяны платформа арқылы әртүрлі елге, тілге, аудиторияға және жарнама алаңына бейімделген ондаған, тіпті жүздеген нұсқаға айналдыруға болады.

Дәстүрлі өндіріс тәсілінде мұндай жұмыс үшін қосымша түсірілім, монтаж және мамандардың еңбегі қажет. Ал генеративті жасанды интеллект осы үдерістердің бір бөлігін автоматтандырып, жарнаманың түрлі нұсқаларын жылдам дайындауға мүмкіндік береді.

Компания үш негізгі бағытта жұмыс істейді: маркетинг пен жарнама, ойын-сауық индустриясы және creator economy, яғни кәсіби әрі тәуелсіз контент жасаушылар нарығы.

Бұл саланың дамуына жарнама шығындарының өсуі де ықпал етіп отыр. WPP Media болжамы бойынша, 2026 жылы әлемдік жарнама нарығының көлемі 1,3 триллион долларға жетеді. Ал америкалық IAB ұйымы АҚШ-тағы цифрлық видеожарнамаға жұмсалатын қаражат 80 миллиард доллардан асады деп болжайды. 

Higgsfield келтірген деректерге сәйкес, жарнама берушілердің үштен екісіне жуығы видеожарнама жасау үшін генеративті жасанды интеллектіні пайдаланады. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш шамамен жартысына тең болған.

Компания мәліметінше, платформа арқылы ай сайын шамамен 12 триллион токен өңделіп, 150 миллионға жуық контент нұсқасы жасалады. Токен – жасанды интеллект модельдері өңдейтін мәтін мен басқа деректердің бірлігі. Ал генерация дегеніміз – контент жасаудың жеке нәтижесі.

Қазақстанмен байланысын сақтап отыр

Higgsfield стартапын Алекс Машрабов, қазақстандық жасанды интеллект инженері Ерзат Дулат және Махи де Силва құрған.

Компанияның бас кеңсесі АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында орналасқан. Соған қарамастан, Higgsfield Қазақстандағы қызметін жалғастырып келеді: Алматыда кеңсесі бар және Astana Hub халықаралық технологиялық паркіне қатысады.

Атырау облысында Әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің департаментін басқарған Бауыржан Асаиновтың мәйіті табылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Ақжайық басылымына сілтеме асап хабарлайды. 

Ер адамның денесі 18 қазанда өзі тұрған пәтерден табылған. Оның қайтыс болғанын әріптестері де растаған. Олар ведомствоның ресми парақшасында көңіл айту жазбасын жариялады.

Ер адамның денесі пәтерде шамамен екі апта жатқан болуы мүмкін. Осы уақыт аралығында үйге жылу берілген. Бұл мәйіттегі өлімнен кейінгі өзгерістерді жеделдетіп, өлім себебін анықтауды қиындатуы ықтимал.

Мәліметке сәйкес, Бауыржан Асаинов пен оның ағасы арасында жанжал болуы мүмкін. Екеуі бірге ішімдік ішіп, кейін сөзге келген. Болжам бойынша, ағасы Асаиновты ұрып, ол әлі тірі кезде пәтерден кетіп қалған.

Ақпарат жарияланған сәтте марқұмның ағасының қайда екені белгісіз болған. Алайда жанжалдың мән-жайы, оның өлімге қатысы бар-жоғы және өлімнің нақты себебі әзірге ресми түрде расталмаған.

Бауыржан Асаинов 2023 жылы 4 қаңтардан бастап Атырау облысы бойынша әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің департаментін басқарған. Бұған дейін прокуратурада, Мемлекеттік қызмет істері агенттігінде, Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінде жұмыс істеген. Сонымен қатар Денсаулық сақтау министрлігі Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетінің ішкі қауіпсіздік басқармасын басқарған.

Айта кетейік, мамыр айында Солтүстік Қазақстан облысында Ақжар ауданына қарасты Май ауылдық округінің әкімі Ерлан Смаилов та өлі күйінде табылған еді. Оның денесін танысы үйінің ауласындағы шаруашылық құрылыстан тапқан. Кейін ауыл әкімінің өзіне қол жұмсағаны туралы ақпарат тарады. Алайда оның мұндай қадамға баруына не себеп болғаны белгісіз.

Облыстық полиция департаменті мемлекеттік қызметкердің қайтыс болғанын растаған. Қазір оқиғаға қатысты тергеу жүріп жатыр.

Мемлекет басшысының тапсырмасымен Ішкі істер министрлігінде “Халық қаһарманы Ғазиз Байтасов” атты ведомстволық медаль тағайындалды. Марапаттың алғашқы данасы батырдың жары Гүлжамал Тәжиеваға құрмет пен алғыс белгісі ретінде берілді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Енді бұл медальмен қызметтік міндетін атқару кезінде ерлік пен батылдық танытқан ішкі істер органдарының қызметкерлері марапатталады.

Ғазиз Байтасов кім?

Ғазиз Байтасов – Қазақстан тарихында “Халық қаһарманы” атағына ие болған алғашқы полиция қызметкері.

Ол 2011 жылы Таразда болған теракт кезінде өз өмірін қатерге тігіп, қарулы қылмыскерді тоқтатуға тырысқан. Батырдың ерлігі бейбіт тұрғындардың өмірін сақтап қалуға бағытталды.

Істің-мән жайы

2011 жылы 12 қарашада Тараз қаласында Мақсат Қариев есімді террорист қару қолданып, тұрғындардың өміріне қауіп төндірді. Оқиға орнына алғашқылардың бірі болып жеткен полиция капитаны Ғазиз Байтасов қылмыскермен қарулы қақтығысқа түсті.

Ауыр жараланғанына қарамастан, ол күресін жалғастырды. Қылмыскердің қолындағы гранатаны байқаған Байтасов маңайдағы адамдарды қорғау үшін оған қарай ұмтылды. Граната жарылып, полиция қызметкері қаза тапты. Ол кезде батыр небәрі 40 жаста болған.

Ғазиз Байтасовтың ерлігі – Отанға адалдықтың, антқа беріктіктің және халыққа қалтқысыз қызмет етудің үлгісі. Оның батылдығы мен жанқиярлығы Қазақстанның ішкі істер органдары қызметкерлері үшін өнеге болып қала береді.

Батырдың есімі ел жадында сақталып, оның құрметіне тағайындалған жаңа медаль қызметтік борышын орындау кезінде ерлік көрсеткен полицейлерге табысталады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда Ғазиз Байтасов атындағы награда пайда болатыны туралы жазған едік. Бұл ұсынысты президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан. Мемлекет басшысы наградалар мен көшелерге қызмет бабында қаза болғандардың есімін беруді ұсынған. 

Ақмола облысы Щучинск қаласында жаңадан салынған көпқабатты үйдің тұрғындары жылу мәселесін шеше алмай жүр. Үйге жылу ресми түрде берілгенімен, пәтерлер әлі суық. Тұрғындар коммуналдық төлемдерді уақытылы төлеп отырса да, үйді жылыту үшін қосымша электр құрылғыларын пайдалануға мәжбүр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды.  

Азамат Жақыпов жаңа үйге көктемде көшіп келген. Алайда қуанышы ұзаққа созылмаған. Күздің алғашқы суығымен бірге пәтердің іші де салқындай бастаған. Жылу үш апта бұрын берілген. Десе де содан бері үйдің температурасы айтарлықтай көтерілмеген.

Балалары тоңбас үшін Азамат кондиционерді үнемі қосып қоюға мәжбүр екен. Ол жайлы санаттағы баспана сатып алғанымен, қазір пәтерінде қалыпты жылу жоқ екеніне наразы.

Пәтерлердің суық болуы тұрғындардың қалтасына да салмақ салып отыр. Олар жылу ақысымен қатар электр энергиясы үшін де қомақты қаражат төлеуге мәжбүр. Ал мәселенің нақты себебін ешкім түсіндіріп бере алмай отыр екен.

“Біз барлық тиісті мекемеге жүгіндік. Бірақ әрқайсысы мәселе өздеріне байланысты емес екенін айтады. Қазір бәріміз электр құрылғылары арқылы жылынуға мәжбүрміз. Бұл отбасыларға қосымша қаржылық салмақ түсіріп отыр”, – дейді тағы бір тұрғын Александр Булгаков.

Құрылыс компаниясының басшысы тұрғындардың шағымынан хабардар екенін және мәселенің себебін анықтауға тырысқанын айтты. Арнайы комиссия жылу дұрыс берілмейтін пәтерлерді аралап, кейбір тұрғындар жөндеу жұмыстары мен қайта жоспарлау кезінде жылыту жүйесін өзгертіп, оның қалыпты жұмысына кедергі келтіруі мүмкін деген қорытындыға келген.

Ал коммуналдық қызмет өкілдері қазандықтан жылу белгіленген талаптарға сай беріліп жатқанын мәлімдеді. Басқа нысандарда мұндай мәселе болмаған. Сол себепті мамандар жылудың дәл осы үйдегі пәтерлерге не себепті жетпей жатқанын анықтап жатыр.

“Қазір осы қазандықтан жылу алатын нысандардың ішінде мәселе тек осы үйде болып отыр. Егер ақау қазандықта немесе жылу желілерінде болса, басқа ғимараттарда да осындай жағдай байқалар еді. Сондықтан мәселе механикалық ақауға байланысты болуы мүмкін. Қазір арнайы бригада осы үйге келетін құбырлардағы бекіту арматураларының әрқайсысын тексеріп жатыр”, – деді “Жаңа тұрмыс 2020” ЖШС директоры Асхат Ілдебаев.

Мамандар үйдің жобасында арнайы жылу сорғысы қарастырылғанын да анықтаған. Алайда оның неліктен әлі орнатылмағаны белгісіз. Құрылыс компаниясы қажет жабдықты орнатуға уәде берді.

Тұрғындар осы жұмыстар мәселені шешіп, үйді алғашқы қатты аязға дейін жылытуға мүмкіндік береді деп үміттеніп отыр.

Төрт жыл бұрын Арайлым Ақтаудан Алматыға үлкен үмітпен көшіп келген. Ақтауда мұздатылған қамыр өнімдерін шығаратын кәсібі, он шақты жұмысшысы болған. Ол халқы көп, нарығы үлкен қалада өндірісін кеңейтіп, табысын еселеймін деп ойлаған. Осы мақсатпен бар жинағын салған. Алайда бүгінде кәсіпкер өндірісін дамытудан бұрын, оны сақтап қалудың жолын іздеп жүр. Арайлым Stan.kz тілшісіне Алматыда кездескен қиындықтарын, ірі сауда желілеріне шығуға жасаған талпынысын және неліктен кейде кәсібін жабу туралы ой келетінін айтып берді.

Ақтаудан басталған кәсіп

Арайлым мұздатылған қамыр өнімдерін шығаруды Ақтауда бастаған. Сөзінше, ол кезде айлық табысы 4 миллион теңгеге жеткен. Командасында он шақты адам жұмыс істеген. Жергілікті супермаркеттерге өнімін ұсынғанда, сөрелерінен орын табылғанын айтады.

Сондықтан Алматыға көшу оған кәсібінің келесі қадамы болып көрінген. Үлкен қалада тұтынушы да, өнімін ұсынатын сауда орны да көп болады деп сенген. Бірақ көшіп келгеннен кейінгі жағдай күткенінен өзгеше болып шыққан.

“Өз өніміңді супермаркеттерге алып барсаң, бізге бір сөре беріп, заттарыңды орналастыруға рұқсат береді және оны жалға алмайсың. Алматыда өз кәсібімдегі табысымнан 5 есе көп табамын деп ойладым. Бірақ қала мен келгеннен мүлдем басқаша болды. Бұл жерде барлығы қымбат. Маркеттерге барсаң, электронды почтаға тауарының таныстырылымын жібер дейді де, ешқандай да жауап бермейді”, – деді Арайлым.

Кәсіпкер бар жинағын Алматыдағы өндірісіне салған. Алайда жалға алу ақысы, қызметкерлердің жалақысы, коммуналдық төлемдер, ұн, май мен қаптамаға кететін қаражат шығынды көбейткен. Оның айтуынша, тапқан ақшасының бәрі дерлік осы қажеттіліктерді өтеуге жұмсалады.

Жеткізу де бөлек қиындыққа айналған. Жүргізуші бір күнде он шақты сауда нүктесін ғана аралап үлгереді. Ал әр жеткізу өнімнің өзіндік құнына қосылады.

Сөреге жетпеген өнім

Арайлым екі жылдан бері ірі сауда желілеріне өнімін өткізуге тырысып жүргенін айтады. Бірақ таныстырылым жіберіп, жауап күткеніне қарамастан, әзірге келісімге келе алмаған.

Кәсіпкердің сөзінше, кейбір сауда желілері оның өнімін қымбатсынған. Ал дүкендердегі Ресей мен Қырғызстаннан әкелінген ұқсас тауарлардың бағасы әлдеқайда төмен екенін байқаған. Ол Қазақстанның өнімнің сөрелерде болмайтынына наразы. 

“Менің тауарларымды қымбатсынды. Маркеттегілер көбіне арзан тауарларға жүгіреді. Ал арзан тауарлар Қытай, Ресей және Қырғызстаннан келетін тауарлар”, – деді кәсіпкер.

Осылайша, Арайлым үшін өнімді дайындаудан бөлек, оны дүкен сөресіне жеткізу де күрделі мәселеге айналған. Сауда желілері төмен баға сұрайды. Ал кәсіпкер қазіргі шығындарын ескергенде, өнімін одан әрі арзандату қиын екенін айтады.

Әкімдіктен де қолдау іздеген

Арайлым мәселені шешуге көмектесер деген үмітпен қала әкімдігіне де барған. Оның айтуынша, әкімдіктегілер тауарды қабылдау немесе қабылдамау сауда желілерінің өз еркінде екенін түсіндірген. Оларды өнім алуға мәжбүрлей алмайтынын жеткізген.

Кәсіпкердің пікірінше, отандық өндірушілерге сауда желілерімен жұмыс істеу шарттарын жеңілдету қажет. Ол сөреге орналасу мен түрлі бонустарға байланысты шығындар азайса, шағын өндірістерге қолдау болар еді деп есептейді.

“Біздің қазақстандық супермаркеттер біздің қазақстандық өндіріске ретробонустарын, акциялық бонустарын азайтса және сөрелерін тегін берсе, жақсы болар еді”, – деді кәсіпкер.

Бағаны түсіруге не кедергі?

Сауда желілері Арайлымға өнімін арзандатуды ұсынған. Бірақ кәсіпкер бағаның артында ұн, май және өзге де ингредиенттердің құны тұрғанын айтады. Оның сөзінше, Қазақстанда шикізат қымбат, ал сападан үнемдегісі келмейді.

“Мен тауарымның сапасына қараймын. Арзан ингредиент алсам, клиенттің асқазанына қыжыл бермеу керек деп есептеймін. Табиғи өнімдермен арзан бағаға тауар жасау мүмкін емес”, – деді Арайлым.

Кәсіпкер өнімінің бағасын ҚҚС-пен және ҚҚС-сыз бөлек есептейтінін жеткізді. Дегенмен келіссөздерде баға мәселесінен бөлек те кедергілер кездеседі. Бір сауда орны өнімді қымбатсынса, енді бірі сөреде орын жоқ екенін айтқан.

“Менде баға ҚҚС-мен және ҚҚС-сыз болып екі бөлінеді. Соған қарай баға қоямын. Ал сауда желілерімен келіссөздегі қиындықтың басым көпшілігі бағамен болады. Одан кейін сөрелерде орын жоқ, келер жылы хабарласыңыз деген сынды сөздерді жиі естимін”, – деді кәсіпкер.

"Төрт жыл аз уақыт емес қой"

Ақтауда Арайлымның командасында он шақты адам болса, қазір бес жұмысшысы бар. Ол өндірісті жабу туралы ойлағанын да жасырмайды. Әсіресе, тапқан қаражаттың бәрі шығынға кетіп, пайда көрмеген кезде мұндай ой келетінін айтады.

Дегенмен осы кәсіпке жұмсаған еңбегі мен үміті оны жұмысын жалғастыруға жетелейді. Арайлым өз оқиғасын айтқандағы мақсаты біреуді кінәлау емес екенін жеткізді. Ол қазақстандық өнім шығаратын шағын кәсіпкердің қандай қиындықтарға тап болатынын көрсеткісі келген.

“Мен ешкімді кінәлап, біреуді жамандауды мақсат еткен жоқпын. Тек өз басымнан өтіп жатқан жағдайды ашық айттым. Төрт жыл аз уақыт емес қой. Осы іске қаншама еңбегім мен үмітімді салдым. Өзім шығарған өнімнің дамығанын, еңбегімнің нәтижесін көргім келеді. Мен барлық салықты төлеп отырмын. Бар айтарым қазақстандық сеттер, қазақстандық өнімдерді қабылдаса екен деймін”, – деп сөзін қорытындылады.

Арайлым әзірге бес адамнан тұратын командасымен өндірісін жалғастырып келеді. Төрт жыл бұрын Алматыға кәсібін кеңейту үшін келген кәсіпкер әлі де өнімін ірі сауда желілеріне өткізіп, еңбегінің нәтижесін көруден үмітті.

Тоқаев отандық өндірушілерді қорғау қажеттігін айтқан

Отандық кәсіпкерлердің өнімін нарыққа шығару мәселесі бұған дейін де мемлекеттік деңгейде көтерілген. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында отандық өндірушілерді қолдау және ішкі нарықтағы ұлттық бизнестің мүддесін қорғау қажеттігін атап өткен.

Ал 2022 жылғы 14 шілдеде Үкіметтің кеңейтілген отырысында президент қазақстандық тауарлардың дүкендерге кедергісіз шығарылуын қамтамасыз етуді тапсырған.

Сауда және интеграция министрі Арман Шаққалиев 2026 жылғы 20 қазаннан бастап сауда желілерінде отандық тауарлардың міндетті үлесіне қатысты жаңа талаптар күшіне енетінін мәлімдеді. Енді қазақстандық өнімдерге әрбір тауар санаты мен кіші санаты бойынша сауда алаңының немесе сөре кеңістігінің кемінде 30 пайызын бөлу міндеттеледі. Яғни отандық өнімдердің үлесін дүкендегі жалпы тауар көлемімен ғана есептеу жеткіліксіз: бұл талап әр санатта жеке орындалуға тиіс.

Сондай-ақ қазақстандық тауарлар тұтынушыға оңай көрінетін әрі қолжетімді жерлерге, соның ішінде сөрелердің орталық бөлігіне, көз деңгейінде орналастырылуы керек. Олардың тұрған орны "Қазақстанда жасалған" деген жазумен белгіленуге тиіс.

Ақтөбе облысында жұмыс кезінде денесінің 85%-ы күйіп қалған теміржолшы қайтыс болды. 46 жастағы Жұбандық Дүйсембаевтың өмірін дәрігерлер бір апта бойы сақтап қалуға тырысты. Десе де аман алып қалу мүмкін болмады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі KTK арнасына сілтеме жасап хабарлайды.  

Оқиға 13 қазанда Шалқар ауданында болған. Жұмысшылар 200 литрлік бөшкеден бензин құйып жатқанда, кенеттен өрт шыққан. Салдарынан 23 және 46 жастағы екі ер адам қатты күйік алған.

Зардап шеккендер санитариялық авиациямен ауданнан облыс орталығына жеткізілген. Оларды емдеуге Астанадан да мамандар тартылған. Алайда жансақтау бөлімінде бір апта жатқан Жұбандық Дүйсембаев қайтыс болды.

Ал денесінің 40%-ы күйген екінші жұмысшы Астанаға жеткізілген.

Ақтөбедегі №1 көпбейінді аурухананың травматолог дәрігері Нұрлан Әбішевтің айтуынша, зардап шеккендердің бірін емдеу үшін елордаға жіберуге тура келген. Ал екіншісінің жағдайы тым ауыр болған.

“Науқастардың бірін санитариялық авиациямен Астанаға жібердік. Екінші науқастың денесінің 85%-ы күйген. Өкінішке қарай, ол қайтыс болды”, – деді дәрігер.

Оқиғаға қатысты тергеу әлі аяқталған жоқ.

Айта кетейік, бұған дейін 20 қазанда Дөң тау-кен байыту комбинатының шахтасында сақтандыру бекітпесін орнату жұмыстары кезінде тау-кен массасы опырылып, ұңғылаушы қаза тапқаны туралы жазған едік. 

Астана қаласында жүргізуші куәлігін заңсыз рәсімдеумен айналысқан ұйымдасқан қылмыстық топқа қатысты тергеу аяқталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тергеуді Ұлттық қауіпсіздік комитеті жүргізді. Нәтижесінде қылмыстық топ құрамында Мамандандырылған халыққа қызмет көрсету орталығының қызметкерлері мен делдалдар болғаны анықталды.

Тергеу мәліметінше, олар өзара міндеттерді бөліскен. Делдалдар орталық ғимаратының маңында тұрып, жүргізуші куәлігін алуға келгендерге теориялық емтихан сұрақтарының жауабын айтып отырған. Ал орталық қызметкерлері ақпараттық базаға практикалық емтиханнан өткені туралы жалған мәлімет енгізген.

Осы заңсыз схема арқылы 2025 жылы 74 адам жүргізуші куәлігін алған.

Күдіктілерге Қылмыстық кодекстің екі бабы бойынша айып тағылған. Олар – 262-бап (Ұйымдасқан топты немесе қылмыстық ұйымды құру және оған басшылық ету, сол сияқты оған қатысу) және 206-бап (Ақпаратты құқыққа қайшы жою немесе түрлендіру).

Алты күдікті қамауға алынған. Тағы үшеуі елден кетпеу туралы қолхатпен босатылса, біреуі үйқамаққа алынған.

Заңсыз жолмен жүргізуші куәлігін алған 74 адамның құжатының күші жойылды. Қылмыстық іс соттың қарауына жіберілді.

Айта кетейік, бұған дейін Алматы облысында 17 адамнан тұратын ұйымдасқан қылмыстық топ 800-ден астам көлікті заңсыз тіркегені үшін сотталған еді. Олар екі жыл бойы тәртіпті бұзып, мемлекетке 6,6 миллиард теңгеден астам тіркеу және утиль алымын төлемеген. Нәтижесінде олар 2 жылдан 11 жылға дейін бас бостандығынан айырылды. 

Қазақстанда мұғалімдердің жалақысы қай өңірде жоғары, ал қай жерде төмен? Редакциямыз осы сұраққа жауап іздеп, еліміздің 20 өңіріндегі білім басқармаларынан ресми мәлімет сұратты. Нәтижесінде, мұғалімдердің ең төменгі айлығы 33 497 теңге болса, ең жоғары жалақы Алматы облысында 1 миллион 228 мың теңгеге жеткені анықталды. Ал өңірлердегі орташа жалақының өзі екі еседен астам айырмашылық көрсетеді. Педагогтердің табысы неге байланысты және еліміздің әр аймағында ұстаздар қанша жалақы алады? Stan.kz тілшісі зерттеу жүргізіп, өңірлер бойынша статистиканы жинақтады.

“Мұғалімдерге жалақы қалай тағайындалады?”

Мектеп мұғалімінің еңбекақысын есептеу кезінде бірнеше фактор ескеріледі. Ең алдымен, педагогтің білімі мен мамандығы бойынша еңбек өтіліне қарай лауазымдық жалақысы белгіленеді. Бұған қоса, "педагог-модератор", "педагог-сарапшы", "педагог-зерттеуші" және "педагог-шебер" сияқты біліктілік санаттары үшін қосымша ақы төленеді.

Жалақыға апталық оқу жүктемесі де тікелей әсер етеді. Мәселен, орта білім беру ұйымдарында қалыпты оқу жүктемесі аптасына 16 сағатты құрайды. Ал 24 сағат сабақ беретін мұғалімнің жалақысы, өзге жағдайлар бірдей болғанда, жоғары болуы мүмкін. Керісінше, апталық жүктемесі аз педагогтің айлығы да төмен болады.

Сонымен қатар:

• сынып жетекшілігі;
• дәптерлер;
• жазба жұмыстарын тексеру;
• оқу кабинетін меңгеру;
• магистр дәрежесі;  
• ауылдық жерде жұмыс істеу секілді жағдайлар үшін қосымша төлемдер қарастырылған.

Олардың барлығы мұғалімнің нақты еңбек жағдайы мен белгіленген талаптарға сәйкес есептеледі. Осы себепті өңірлердегі орташа жалақыны салыстырғанда тек бір көрсеткішке сүйену жеткіліксіз. Бір жерде орташа айлық барлық педагог бойынша есептелсе, екінші өңірде нақты оқу жүктемесі бар мұғалімдердің жалақысы көрсетілуі мүмкін. Сондықтан орташа жалақымен қатар ең төменгі және ең жоғары көрсеткіштерге, сондай-ақ олардың қандай жүктеме мен еңбек өтіліне сәйкес есептелгеніне назар аудару қажет.

Қай өңірде мұғалімдердің орташа жалақысы жоғары?

2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы мәліметтерге сүйенсек, мұғалімдердің орташа айлық жалақысы өңірлер арасында айтарлықтай ерекшеленеді. Берілген деректер бойынша ең жоғары көрсеткіш Алматы облысында тіркелген — 545 061 теңге. Одан кейін Ұлытау облысы — 480 000 теңге, Абай облысы — 454 200 теңге және Атырау облысы — 424 595 теңге.

Ал орташа жалақысы 380 мың теңгеден асатын өңірлердің қатарына Батыс Қазақстан облысы (385 525 теңге) мен Павлодар облысы (379 000 теңге) кіреді. Қостанай облысында орташа айлық жалақы 364 000 теңге, ал Қарағанды облысында 362 365 теңге деп көрсетілген. Дегенмен Қарағанды облысындағы бұл сома барлық мұғалімдердің орташа жалақысы емес, еңбек өтілі мен қосымша төлемдері ескерілген белгілі бір санаттағы педагогтің есептік көрсеткіші екенін ескерген жөн.

Басқа өңірлерде көрсеткіштер төменірек. Мысалы, Жамбыл облысында орташа жалақы 336 698 теңге, Солтүстік Қазақстан облысында 331 000 теңге, Маңғыстау облысында 295 823 теңге болды. Алматы қаласында бұл көрсеткіш 352 000 теңгені, ал Шымкент қаласында 351 568 теңгені құрады. Астана қаласында мұғалімдердің орташа жалақысы 282 681 теңге деп көрсетілген.

Ең төмен орташа көрсеткіштер Ақтөбе облысында (267 803 теңге) және Шығыс Қазақстан облысында (246 000 теңге) тіркелген.

Жалпы, берілген сандар бойынша Алматы облысындағы орташа жалақы Шығыс Қазақстан облысындағы көрсеткіштен шамамен 2,2 есе жоғары. Алайда өңірлерді салыстырғанда бір маңызды жайтты ескеру керек: барлық білім басқармасы деректерді бірдей шартпен ұсынбаған. Кейбірінде орташа жалақы көрсетілсе, басқаларында ауыл мен қаладағы көрсеткіштер немесе белгілі бір еңбек өтілі мен оқу жүктемесіне қарай есептелген жалақы берілген. Сондықтан бұл сандар өңірлер арасындағы айырмашылықты көрсеткенімен, оларды толықтай бірдей өлшеммен салыстыруға болмайды.

Республикалық маңызы бар үш қаланың ішінде мұғалімдердің орташа жалақысы Алматыда жоғары — 352 мың теңге. Шымкентте бұл көрсеткіш 351 568 теңге болып, Алматыдан небәрі 432 теңгеге төмен. Ал Астанадағы орташа айлық 282 681 теңгені құрайды.

Ал ең жоғары жалақы бойынша Шымкент алға шыққан: мұнда аптасына 24 сағат сабақ беретін мұғалімнің айлығы 618 172 теңгеге жеткен. Астанада ең жоғары көрсеткіш 610 027 теңге болса, Алматыда 577 мың теңге. Ал ең төменгі жалақы Астанада тіркелген — аптасына 3 сағат сабақ беретін мұғалімге 58 216 теңге есептелген.

Ауылда ма, қалада ма: Мұғалімдер қай жерде көп табыс алады?

Қазақстанда кейбір ауыл мұғалімдерінің жалақысы қаладағы әріптестерінен едәуір жоғары. Ал Алматы облысында бір мұғалімнің айлық жалақысы 1 миллион 228 мың теңгеге жеткен. Бұл — 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында тіркелген ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Білім басқармасының мәліметінше, мұндай жалақы алған педагогтің апталық оқу жүктемесі 24 сағат болған. Алайда басқарма жауабында бұл мұғалімнің ауылда немесе қалада жұмыс істейтіні нақтыланбаған.

Ал ауыл мен қаладағы орташа жалақыны салыстырсақ, бірнеше өңірде ауыл мұғалімдері көбірек табыс табатыны байқалады. Мәселен, Абай облысында ауыл мұғалімдерінің орташа айлық жалақысы 336 350 теңге болса, қалада бұл көрсеткіш 269 250 теңгені құрайды. Айырмашылық — 67 100 теңге.

Жетісу облысында ауылдағы мұғалімдер орта есеппен 365 310 теңге алса, қаладағы педагогтердің жалақысы 292 283 теңге болған. Яғни ауыл мұғалімдері 73 мың теңгеден астам көп алады.

Павлодар облысында да осындай айырмашылық бар: ауыл мектептеріндегі мұғалімдердің орташа жалақысы 417 мың теңге, ал қалалық мектептерде 342 мың теңге. Айырмашылық — 75 мың теңге.

Ақмола облысында ұсынылған есеп бойынша ауыл мұғалімінің жалақысы 451 858 теңге, қаладағы педагогтікі 369 726 теңге болған. Дегенмен бұл сомалар нақты облыстық орташа жалақы емес, есеп бойынша көрсетілген мөлшерлер екенін ескерген жөн.

Ауыл мұғалімдерінің жалақысына әсер ететін факторлардың бірі — ауылдық жерде жұмыс істегені үшін төленетін үстемеақы. Қолданыстағы тәртіп бойынша мұндай педагогтерге лауазымдық айлықақыдан кемінде 25 пайыз мөлшерінде үстемеақы қарастырылған. Бұған қоса, еңбек өтілі, біліктілік санаты, сабақ жүктемесі және басқа да қосымша төлемдер жалақы көлемін өзгерте алады.

Осылайша, ауыл мұғалімдерінің табысы кей өңірлерде қаладағы әріптестерінен жоғары болғанымен, нақты жалақы әр педагогтің еңбек жағдайына байланысты. 

 Бір мұғалім 1,2 миллион теңге алса, екіншісінің айлығы 33 мың теңге ғана...

Өңірлерден алынған деректердегі ең үлкен айырмашылық мұғалімдердің ең жоғары және ең төмен жалақысынан байқалады. Алматы облысында педагогтің айлығы 1 миллион 228 мың теңгеге жетсе, Батыс Қазақстан облысында аптасына небәрі 2 сағат сабақ беретін мұғалім 33 497 теңге алады. Алайда бұл екі көрсеткіш әртүрлі оқу жүктемесіне қатысты екенін ескерген жөн. Алматы облысындағы 1,2 миллион теңгеден асатын жалақы аптасына 24 сағат сабақ беретін мұғалімге есептелген. Батыс Қазақстан облысындағы ең төменгі көрсеткіш те аз оқу жүктемесіне байланысты. Сондықтан жекелеген ең жоғары және ең төмен сомалар барлық мұғалімнің табысын сипаттамайды.

Ал егер өңірлердің орташа жалақысын салыстырсақ, көрініс басқаша. Ең жоғары орташа көрсеткіш Алматы облысында — 545 061 теңге, ал ең төмені Шығыс Қазақстан облысында — 246 000 теңге. Яғни екі өңірдің орташа жалақысы арасындағы айырмашылық шамамен 299 мың теңге. Басқаша айтқанда, Алматы облысындағы көрсеткіш Шығыс Қазақстан облысындағыдан екі еседен де жоғары.

Бұл деректерден екі нәрсе байқалады: бір өңірдің өзінде мұғалімдердің жалақысы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Ал өңірлердің орташа көрсеткіштері де бір-бірінен едәуір алшақ. Дегенмен, салыстыру кезінде жалақының қандай оқу жүктемесі мен еңбек жағдайына сәйкес есептелгенін ескеру маңызды.

Қай пән мұғалімдерінің жалақысы жоғары?

Мұғалімнің табысы өзі сабақ беретін пәнге қарай да ерекшеленеді. Ұлттық статистика бюросының (БНС) деректерінде пән мұғалімдерінің орташа айлық жалақысы әртүрлі диапазонда көрсетілген.

Мәселен, математика пәні мұғалімдерінің орташа жалақысы 312 385–513 900 теңге аралығында. Қазақ тілі мұғалімдерінде бұл көрсеткіш 291 799–452 795 теңге болса, орыс тілі мұғалімдерінде 266 994–458 351 теңгені құрайды. Шет тілдері мұғалімдерінің орташа айлығы 236 612–423 285 теңге аралығында.

Жаратылыстану пәндері бойынша биология мұғалімдерінің жалақысы 229 358–406 023 теңге, ал химия мұғалімдерінің жалақысы 257 350–422 111 теңге аралығында көрсетілген. Тарих пәні мұғалімдерінің орташа айлығы 300 781–440 325 теңгені құрайды. Бастауыш сынып мұғалімдерінің жалақысы 319 751–413 724 теңге аралығында. Ал орта мектептегі басқа пәндер мұғалімдерінің орташа айлығы 406 983 теңге болған.

Статистикада сирек кездесетін мамандықтар да бар. Мысалы, хореографтардың орташа жалақысы 314 314–377 336 теңге болса, мұғалім-логопедтердікі 299 367–318 008 теңге аралығында.

Ал білім беру саласындағы тағы бір қызық дерек — әйел мұғалімдердің орташа жалақысы ерлердікінен жоғары. 2026 жылғы мәлімет бойынша:

• әйелдердің орташа айлығы 329 049 теңге болса,
• ерлердікі 323 568 теңгені құраған.

Айырмашылық — 5 481 теңге.

Бұл сандар пәндер бойынша жалақының бірдей емес екенін көрсетеді. Дегенмен, көрсетілген аралықтарды мұғалімдердің табысы пәнге ғана байланысты деген қорытындымен түсіндіруге болмайды: нақты жалақыға басқа еңбек жағдайлары да әсер етуі мүмкін.

Жинақталған деректер мұғалімдердің жалақысы өңірге, қалаға және жеке еңбек жағдайларына қарай айтарлықтай өзгеретінін көрсетті. Сондықтан мұғалімдердің еңбекақысын бағалағанда тек орташа көрсеткішке емес, нақты оқу жүктемесі мен жалақының қалай есептелгеніне де назар аудару қажет.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандық мұғалімдер мектепке жұмысқа тұруға ақша сұрайтынына наразы болған еді. Олардан 300 мыңнан 2 миллион теңгеге дейін ақша сұраған. 

Мұнай бағасы соңғы бес айдағы ең жоғары деңгейге жетті. Brent маркалы мұнайдың бір баррелі 114 доллардан асып, әлемдік нарықтағы баға күрт өсті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Бағаның өсуіне Таяу Шығыстағы жағдайдың ушығуы себеп болды. Йемендегі хуситтер Сауд Арабиясы аумағындағы нысандарға, соның ішінде әуежай мен жедел басқару штабына соққы жасаған. Сонымен қатар әлемдік сауда үшін маңызды Баб-әл-Мандеб бұғазы маңындағы қақтығыстар да жағдайды қиындатып отыр.

Соның салдарынан әлемдік нарықта мұнай жеткізілімі үзіліп қалуы мүмкін деген қауіп күшейді.

Қазақстандық сарапшылар мұнай бағасының өсуі ел экономикасына қалай әсер ететінін бағалады. Олардың пікірінше, бұл жағдайдың екі жағы бар. Бір жағынан, мұнайдан түсетін кіріс артып, бюджетке түсетін қаражат көбейеді. Екінші жағынан, әлемдік инфляция күшейіп, импорттық тауарлар қымбаттауы мүмкін.

Экономист Арман Байғановтың айтуынша, мұнай бағасының ұзақ уақыт бойы жоғары болуы әлемдік экономикаға кері әсер етуі ықтимал.

“Ұзақ мерзімді перспективада мұның жақсы салдары болмайды деп ойлаймын. Өйткені одан бүкіл әлем зардап шегуі мүмкін. Қазақстанға да әсер етуі ықтимал. Себебі әлемде жаһандық инфляция күшейеді. Соның салдарынан Қазақстанға импортталатын тауарлардың бағасы да қымбаттайды”, – деді ол.

Айта кетейік, бұған дейін Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин доллар бағамы мен мұнай бағасына болжам жасаған еді. Ол Қазақстанда мұнай бағасы барреліне 50 долларға дейін арзандаса, доллар бағамы 520 теңгеге жетуі мүмкін екенін мәлімдеген. Бұл жағдайда ел экономикасының орташа жылдық өсімі 3,2 % деңгейінде болжанатынын да айтқан. 

Республика күніне орай Орал қаласында "Хан тоғайы" экологиялық саябағы ашылды. Салтанатты рәсімге облыс әкімінің орынбасары Қалияр Айтмұхамбетов, табиғат жанашырлары, қала тұрғындары мен қонақтары қатысты.

Өңірде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашы болған "Таза Қазақстан" жалпыұлттық бағдарламасы аясында табиғи аумақтарды сақтау, экологиялық мәдениетті қалыптастыру және тұрғындардың демалысына қолайлы жағдай жасауға бағытталған іс-шаралар тұрақты түрде ұйымдастырылды. Экологиялық саябақтың ашылуы – осы мақсаттан туған маңызды жобалардың бірі.

Жайық пен Шаған өзендерінің тоғысында орналасқан "Хан тоғайы" – өңір тарихымен тығыз байланысты бай шежірелі мекен. 1812 жылы осы аумақта Бөкей сұлтанды хан көтеру рәсімі өткен. Кейін оның ұлы Жәңгір де осы жерде хан тағына отырған. 

Салтанатты рәсімде облыс әкімінің орынбасары аймақ басшысы Нариман Төреғалиевтің Республика күніне арналған мерекелік құттықтауын жеткізді. Ол жаңа нысанның ашылуы тарихи мекенге құрметтің көрінісі екенін атап өтті. 

Жеке инвестиция есебінен және орман шаруашылығы мекемелерінің қолдауымен жасақталған саябақта демалыс орындары, шаңғы жолдары, балаларға арналған сырғанақтар мен ойын алаңдары, алтыбақан, фотоаймақ және шахмат тақталары орналастырылған. SAYAT этнотуристік орталығы саябақты күтіп ұстау жұмыстарымен айналысады.

Салтанатты шарадан соң саябақ аумағына ағаш егу шарасы ұйымдастырылды. Жас көшеттерді қоса есептегенде мұнда биыл 500-ге жуық емен, терек және қарағай отырғызылған.

Республика күніне орай Алматыда мемлекеттік наградаларды тапсыру рәсімі өтті. Қала әкімі Дархан Сатыбалды Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың атынан мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі еңбегі, елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына қосқан үлесі, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты нығайтуға сіңірген еңбегі үшін 89 алматылықты марапаттады. Марапат иелерінің қатарында өнеркәсіп, коммуналдық шаруашылық, медицина, білім беру, мәдениет және спорт салаларының өкілдері бар.

Қала басшысы құттықтау сөзінде 1990 жылғы 25 қазанда Алматыда Қазақ КСР-інің Мемлекеттік егемендігі туралы декларация қабылданған күннің ерекше тарихи маңызына тоқталды. Бұл құжат Қазақстанның дербес мемлекет ретінде қалыптасуының саяси-құқықтық негізін қалап, елдің одан әрі даму жолын айқындады.

Оның айтуынша, Алматының экономикалық көрсеткіштері тұрақты өсіп келеді. Қала экономикасының көлемі 72 млрд долларға жуықтап, жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім 30 мың доллардан асты.

Дархан Сатыбалды кәсіпорындардың, коммуналдық қызметтердің, көлік жүйесінің, медициналық және білім беру ұйымдарының жұмысын қамтамасыз етіп жүрген азаматтардың еңбегін ерекше атап өтті. Олардың қатарында инженерлер, құрылысшылар, кәсіпкерлер және басқа да мамандық иелері бар.

Салтанатты рәсімде түрлі буын өкілдері мен әр сала мамандары марапатталды. Олардың қатарында өнеркәсіп және коммуналдық кәсіпорындардың қызметкерлері, дәрігерлер, педагогтер, ғалымдар, мәдениет пен өнер қайраткерлері, спортшылар, кәсіпкерлер және қоғам қайраткерлері бар. 

Атап айтқанда, өндірістік және техникалық сала мамандары – "Алматы Қала Жарық" компаниясының техникалық қызмет көрсету маманы Мақұлбек Күзембаев, "Алматыжылужайэнерго" кәсіпорнының слесарі Константин Попов және "АКҚЗ" кәсіпорнының техникалық директоры Туглук Худайбердиев III дәрежелі "Еңбек Даңқы" орденімен марапатталды.

Коммуналдық инфрақұрылым мен қоғамдық көлік саласының өкілдері, соның ішінде "Алматы тазалық" кәсіпорнының арнайы техника жүргізушісі Игорь Ганин мен "Алматыэлектротранс" компаниясының электробус жүргізушісі Жомарт Омаров "Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталды.

Мемлекеттік наградаларға медицина қызметкерлері мен денсаулық сақтау ұйымдарының басшылары да ие болды. № 7 қалалық клиникалық аурухананың дәрігері Виктор Караваев пен № 5 қалалық клиникалық аурухананың директоры Сәуле Төлегенова "Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталды. Ал № 19 қалалық емхананың директоры Кәмшат Айтқазина "Шапағат" медаліне ие болды.

Білім беру саласында №212 мектеп-гимназиясының директоры Бибігүл Әбішева, Махатма Ганди атындағы №92 мамандандырылған лицейдің директоры Күлжан Шажабаева және №110 мектеп-гимназиясының директоры Руфинат Әлдіғазы марапатқа ие болды. Сонымен қатар көлік, инженерлік және құрылыс салаларының мамандары да назардан тыс қалмады.

Мәдениет пен өнер өкілдеріне ерекше көңіл бөлінді. Музыканттарға, театр артистеріне, композиторларға, суретшілерге, кино саласы мен шығармашылық ұжымдардың өкілдеріне ордендер мен медальдар табысталды. Олардың қатарында "Алматы әуендері" мемлекеттік кәсіпорнының солисі Құдайберген Бекіш бар. Сондай-ақ спорт, ғылым, бизнес және қоғамдық ұйымдардың өкілдері де марапатталды.

Ұсынылған тізімге сәйкес, барлығы 89 адам мемлекеттік наградалармен және құрметті атақтармен марапатталды. Олардың қатарында III дәрежелі "Айбын", "Парасат", "Құрмет" және III дәрежелі "Еңбек Даңқы" ордендерінің, "Ерен еңбегі үшін" және "Шапағат" медальдарының иегерлері, сондай-ақ "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағына ие болған азаматтар бар.

Іс-шара барысында Алматының экономикалық даму нәтижелері де айтылды. Қаладағы өнеркәсіп өндірісінің көлемі екі жыл қатарынан 1 трлн теңгеден асып отыр. Бүгінде 15 шағын өнеркәсіптік парк жұмыс істейді, ал шағын және орта бизнес саласында 860 мыңға жуық адам еңбек етеді. Негізгі міндеттердің қатарында инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту, қоғамдық көлік жүйесін жетілдіру және қоғамдық кеңістіктерді көркейту жұмыстары бар.

Салтанатты рәсім соңында Дархан Сатыбалды қатысушыларға кәсіби шеберлігі, адал еңбегі және ел алдындағы сіңірген еңбегі үшін алғыс білдірді.

Республика сарайында Республика күніне арналған мерекелік концерт те өтті. Салтанатты бағдарлама Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранын орындаумен басталды. Сахнада Қазақстанның халық артисі Роза Рымбаева, Мейрамбек Бесбаев, Рамазан Стамғазиев, Медеу Арынбаев және басқа да танымал өнерпаздар өнер көрсетті. Концертке Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық халық аспаптар оркестрі, AI Jazz Symphony оркестрі, Б. Байқадамов атындағы Мемлекеттік хор капелласы және би ұжымдары қатысты. Мерекелік бағдарлама аясында "Жаса Қазақстан", "Атамекен", "Мекенім Қазақстан", "Қазақ Елі" және басқа да музыкалық әрі хореографиялық қойылымдар ұсынылды.

Түркістан қаласындағы "Конгресс холл" көпсалалы кешенінде Республика күніне арналған "Қыран елім – Қазақстаным" атты салтанатты іс-шара өтті. Оған зиялы қауым өкілдері мен ардагерлер, еңбек үздіктері, өңірдегі әртүрлі саланың көшбасшылары, жастар және жалпы тұрғындар қатысты.

Мерекелік жиынға Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеров қатысып, өңір тұрғындарын ұлттық мерекемен құттықтады. 

Ұлттық мерекеде елдің, өңірдің дамуына үлес қосып, еңбегімен дараланған азаматтарға мемлекеттік деңгейдегі марапаттар тапсырылды. Әсіресе, олардың арасында еңбек адамдарына басымдық берілді. Марапат иелеріне кітаптар тапсырылып, руханият саласына да қолдау көрсетілді. 

Салтанатты іс-шара рухты оятатын концерттік бағдарламаға ұласты. Мерекеде отандық және шетелдік өнерпаздар, этноансамбльдер мен шығармашылық ұжымдар өнер көрсетті. Әсіресе шетелдік әншілердің қазақша ән шырқауы көпшілікке жылы әсер етті. 

Айта кетейік, Түркістан өңірі Республика күнін үлкен жетістіктермен қарсы алды. Облыста 21 индустриялық аймақ құрылып, өндірістік инфрақұрылым кеңейіп келеді. Қазір индустриялық аймақтарда 60 кәсіпорын жұмыс істейді, тағы 45 жоба жүзеге асырылу кезеңінде. "TURAN" арнайы экономикалық аймағында 210 инвестициялық жоба жоспарланған, олардың 22-сі биыл іске қосылды. Сонымен қатар облыста 29 шағын өндірістік парк құру жұмыстары жүргізілуде. Инвестиция тарту бағытында да оң нәтижелер бар. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында өңір экономикасына 1,3 трлн теңге инвестиция тартылды. 2019 жылдан бері облыста жалпы құны 1,1 трлн теңгені құрайтын 330 жоба іске асырылып, 23 мыңға жуық жұмыс орны құрылды. Биыл тағы 67 жобаны жүзеге асыру жоспарланған.

Ауыл шаруашылығы – өңір экономикасының негізгі тіректерінің бірі. Соңғы жеті жылда саладағы өнім көлемі екі есеге өсіп, 1,2 трлн теңгеге жетті. Биыл егіс көлемі 920,1 мың гектарды құрады. Су үнемдеу технологиялары 164 мың гектарға енгізіліп, жылына 280 млн текше метр су үнемдеуге мүмкіндік беріп отыр. Мақта шаруашылығын дамыту, ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу және дайын өнім экспортын ұлғайту бағытындағы жобалар да кезең-кезеңімен жүзеге асуда. Әлеуметтік саланы дамытуға да басымдық берілген. Облыс құрылғаннан бері 155 мектеп салынып, 214 жаңа медициналық нысан пайдалануға берілді. Қазір Түркістан қаласында 570 орындық көпбейінді аурухананың құрылысы жүргізілуде. Нысанды 2027 жылы аяқтау жоспарланған. Биыл өңірде 84 мыңнан астам адам жұмыспен қамтылды. 

Тұрғындардың өмір сапасын арттыру мақсатында тұрғын үй құрылысы, инженерлік инфрақұрылым және жолдарды жаңғырту жұмыстары жалғасуда. Пайдалануға тапсырылған тұрғын үй алаңы 7 жылда 5 есеге өсіп, 6,3 млн шаршы метрге жетті. Елді мекендерді ауызсумен және табиғи газбен қамту, электр энергиясы тапшылығын азайту, жолдардың сапасын жақсарту бағытында бірқатар жоба іске асырылуда. Облыстағы жолдардың жақсы және қанағаттанарлық жағдайдағы үлесі 94,8 пайызға жетті.

Түркістанның тарихи-мәдени әлеуетін тиімді пайдаланып, туризмді дамытуға да айрықша мән берілуде. 2026 жылдың алғашқы жартысында өңірге 217 мың турист келіп, бұл көрсеткіш өткен кезеңмен салыстырғанда 43,4 пайызға артты. Туристік инфрақұрылымды жаңғырту мен жаңа нысандар салу жұмыстары жалғасып жатыр.

Мерекелік кеште ел дамуының басты өлшемі тек экономикалық көрсеткіштермен шектелмейтіні, әрбір азаматтың белсенділігі, жауапкершілігі мен туған жеріне деген жанашырлығы маңызды екені айтылды. Сондай-ақ "Таза Қазақстан" бастамасын қолдау, қоғамдық ортаны таза ұстау, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру және ұлттық құндылықтарды дәріптеу баршаға ортақ міндет екені де дәріптелді. 

Республика күні – ел тарихындағы егемендік идеясын айқындап, тәуелсіздікке бастар жолдың негізін қалаған тарихи шешімнің мәнін ұлықтайтын ұлттық мереке. Осы айтулы күнге орай Шығыс Қазақстан облысында өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына, мәдениеті мен руханиятының өркендеуіне, қоғам игілігі жолындағы еңбекке үлес қосқан азаматтарға мемлекеттік наградалар табысталды. Салтанатты рәсімде түрлі салада табанды еңбек етіп, кәсіби біліктілігімен және қоғамдық белсенділігімен танылған жерлестердің еңбегі еленді.

Мерекелік жиында облыс әкімі Нұрымбет Сақтағанов жиналған қауымды ұлттық мерекемен құттықтап, Республика күнінің ел тарихындағы орнына тоқталды. Аймақ басшысы Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы декларацияның қабылдануы ел тәуелсіздігінің іргетасын қалаған маңызды тарихи кезең болғанын атап өтті.

Сонымен қатар, облыс әкімі Шығыс Қазақстанның бүгінгі жетістіктері мен даму қарқыны облыс тұрғындарының маңдай тері, кәсіби шеберлігі және туған жерге деген жанашырлығының нәтижесі екенін айтты.

Оның сөзінше, әр салада жауапкершілікпен еңбек етіп жүрген азаматтардың өңір өркендеуіне қосқан үлесі айрықша.

Салтанатты рәсім барысында елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани дамуына үлес қосқан, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты нығайтуға атсалысқан, белсенді қоғамдық қызметімен танылған бірқатар шығысқазақстандық мемлекеттік наградаларға ие болды. Олардың қатарында өндіріс пен медицина саласының мамандары, білім мен мәдениет қызметкерлері, табиғат қорғаушылары, кәсіпкерлер, қоғамдық ұйым өкілдері және еңбек адамдары бар.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына сәйкес, өңірдің бірқатар азаматы түрлі дәрежедегі ордендермен, медальдармен және құрметті атақтармен марапатталды.

Еңбегі еленген азаматтар

Мемлекеттік наградалар қатарында "Парасат" ордені ерекше орын алады. Бұл марапатпен Жолаушы көлігі және автомобиль жолдары басқармасының Шығыс Қазақстан облысындағы авиациялық бөлімшесінің директоры Қалиқан Байғонысов марапатталды.

Ал "Құрмет" орденіне өңірдің түрлі саласында еңбек етіп жүрген алты азамат ие болды. Олардың қатарында Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының инспекторы Николай Краснопеев, Шығыс Қазақстан облысы ақсақалдар кеңесінің төрағасы Манарбек Мұхамеджанов, Ұлан ауданындағы "Қамқор Ұлан" қоғамдық қорының басшысы Амангелді Серғазин, ШҚО бойынша Жер ресурстарын басқару департаментінің басшысы Сейсенғазы Чукаев, Өскемен қаласындағы № 1 емхананың бас дәрігері Айман Мырамытова және Өскемен әуежайы акционерлік қоғамының президенті Серік Оразғалиев бар.

Сонымен қатар, III дәрежелі "Еңбек Даңқы" орденімен Ұлан ауданындағы "Ермек" шаруа қожалығының басшысы Жұмабек Жапишев пен Шығыс Қазақстан облыстық ауруханасының қабылдау бөлімінің меңгерушісі, кардиолог дәрігер Сергей Сергеев марапатталды.

Ауыл шаруашылығы мен медицина саласында еңбек етіп жүрген бұл мамандардың еңбегі елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы мен халықтың денсаулығын сақтауға бағытталған күнделікті жұмыстың маңызын көрсетеді.

Сондай-ақ, бұл марапатқа "ТАЗА ӨСКЕМЕН" коммуналдық кәсіпорнының химиялық-бактериологиялық зертханасының меңгерушісі Оксана Овечкина, Шығыс Қазақстан облыстық жеңіл атлетикадан мамандандырылған балалар-жасөспірімдер олимпиадалық резерв мектебінің директоры Болатбек Даумов, сегізінші шақырылған Зайсан аудандық мәслихатының төрағасы қызметін атқарған Еркебұлан Зағыпаров және ШҚО филармониясының солисі Арника Байбусынова ие болды.

Медаль иелерінің қатарында өңірдің өндірістік әлеуетін арттыруға, инфрақұрылымның тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге, спорт пен мәдениетті дамытуға, қоғамдық қызметті жандандыруға үлес қосып жүрген мамандар бар.

"Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталғандардың қатарында өндіріс пен жол шаруашылығында табанды еңбек етіп жүрген азаматтар да бар. Атап айтқанда, "ОблШығысЖол" ЖШС ағаш өңдеу цехының ағаш ұстасы Нұржұма Омаров, Өскемен металлургиялық зауытының энергетикалық орталығында еңбек ететін Сергей Смурыгин, Алтай ауданындағы "Бородино" ЖШС директоры Қайрат Букежанов және Өскемен титан-магний комбинатының өндірістік-техникалық басқармасының бастығы Сергей Лошкарев мемлекеттік марапатқа ие болды.

Сондай-ақ, "ORTHO CLINIC" ЖШС басшысы Айгерім Қалымбекова, А. С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасының кітапханашысы Аскерхан Хуанбай және Өскемен конденсатор зауытының маркетинг және сату жөніндегі директоры, директорлар кеңесінің мүшесі Вячеслав Шахов та марапатталды.

Әрқайсысы өз саласында атқарып жүрген жұмысы арқылы өңірдің тыныс-тіршілігіне үлес қосып келеді. Өндіріс орындарындағы мамандар кәсіпорындардың тұрақты жұмысын қамтамасыз етсе, кітапхана қызметкерлері рухани мұраны сақтап, білім мен мәдениеттің таралуына қызмет етеді. Ал медицина саласының өкілдері халық денсаулығын қорғауға бағытталған жауапты міндетті атқарып жүр.

Қоғам игілігі жолындағы қызметі мен қайырымдылық бастамалары да назардан тыс қалған жоқ. "Шапағат" медалімен Тарбағатай ауданындағы "Алдияр" шаруа қожалығының басшысы Бауыржан Қожахметов және Өскемен қаласы әкімдігінің "Үлбі" халыққа әлеуметтік қызмет көрсететін қалалық аумақтық орталығының әлеуметтік көмек бөлімінің меңгерушісі Гүлбақыт Қахарманова марапатталды.

Ал "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағы "Дарын" коммуналдық кәсіпорнының солисі Гуля Қасеноваға берілді. Өнер иесі үшін бұл марапат – шығармашылық жолындағы еңбегінің бағалануы әрі ұлттық өнерді дәріптеу жолындағы жауапкершіліктің арта түсуі.

Мемлекеттік награда иелерінің арасында кәсіби жолын туған өлкенің табиғатын қорғауға арнаған азаматтар да бар. Солардың бірі – Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының инспекторы Николай Краснопеев. Ол 1980 жылдан бері қорықта еңбек етіп келеді. Табиғи байлықты сақтау, қорық аумағын қорғау және экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз ету ісіне 46 жылға жуық уақытын арнаған маманның еңбегі бұл жолы мемлекеттік наградамен атап өтілді.

Табиғатты қорғау саласындағы ұзақ жылғы қызмет – тек кәсіби міндеттерді орындау ғана емес, келер ұрпаққа баға жетпес табиғи мұраны аманаттау жолындағы жауапты еңбек. Марқакөлдің бірегей табиғатын сақтауға үлес қосып келе жатқан инспектор үшін марапаттың мәні де осында.

Ел игілігіне қызмет ету – ортақ міндет

Мемлекеттік наградалар – азаматтардың қоғам алдындағы еңбегін бағалаудың, кәсіби адалдығы мен ел дамуына қосқан үлесін мойындаудың бір көрінісі. Бүгін марапат алған шығысқазақстандықтар өңірдің өндірістік қуатын арттыруға, халықтың денсаулығын сақтауға, табиғи байлығын қорғауға, мәдениеті мен руханиятын дамытуға және қоғамдық өмірін жандандыруға атсалысып жүр.

Олардың еңбек жолы әртүрлі болғанымен, барлығына ортақ қасиет – өз ісіне деген жауапкершілік пен ел игілігіне қызмет етуге деген ұмтылыс. Бірі өндіріс орындарында маңдай терін төксе, енді бірі медицинада, мәдениетте, спортта, табиғатты қорғау саласында немесе қоғамдық қызметте табанды еңбек етіп келеді.

Салтанатты рәсім соңында облыс әкімі Нұрымбет Сақтағанов марапат иелерін тағы да құттықтап, өңір тұрғындарын заң мен тәртіп қағидаттарын берік ұстануға, "Таза Қазақстан" және "Адал азамат" құндылықтарын дәріптеуге, ел бірлігі мен ынтымағын нығайтуға шақырды.

Республика күні – елдің егемендік жолындағы тарихи таңдауын еске алып қана қоймай, тәуелсіз мемлекеттің дамуына үлес қосып жүрген азаматтардың еңбегін ұлықтайтын мереке. Шығыс Қазақстанда өткен марапаттау рәсімі осы құндылықтарды айшықтап, өңірдің өркендеуіне күнделікті еңбегімен үлес қосып жүрген жандарға құрмет көрсетті.

Жетісу облысында Республика күніне орай түрлі салада жемісті еңбек етіп жүрген елуге жуық жетісулық азамат мемлекеттік марапаттарға, сол сияқты "Жетісу облысының Құрметті азаматы" атағына ие болды. Талдықорғандағы Бикен Римова атындағы академиялық драма театры ғимаратында өткен салтанатты жиында наградаларды облыс әкімі Бейбіт Исабаев табыстады, деп хабарлайды Жетісу облысы әкімінің баспасөз қызметі.

Алдымен сахнаға салтанатты түрде Қазақстанның Мемлекеттік Туы кіргізіліп, Әнұран орындалды. Мұнан соң жиналған көпшілікті өңір басшысы еліміздің басты мерекесі – Республика күнімен құттықтады:

Мұнан кейін марапаттау рәсімі атқарылды.

Атап айтқанда, "Құрмет" орденімен Сарқан ауданындағы "Абылкасымов Б" шаруа қожалығының басшысы Балтабек Әбілқасымов, "Рамазан" шаруа қожалығының басшысы Қайрат Бекиев, Талдықорған қалалық емханасының дәрігері Ләйлә Төлеуханова, Жетісу облысының Дәнеш Рақышев атындағы филармониясының жеке дауыстағы әншісі Абылайхан Хармысов, "Алтынемел" Мемлекеттік ұлттық паркінің  бас директоры Қуат Байтұрбаев, ІІІ дәрежелі "Еңбек Даңқы" орденімен Қаратал ауданынан "Нұрсұлтан" шаруа қожалығының жетекшісі Бабай Жанысбаев, "Текелі Су құбыры" кәсіпорнының операторы, Текелі қаласы Марина Коваленко, "Басқуат" серіктестігінің  жұмысшысы Валентин Пажитных ие болды. Сол сияқты еңбегі сіңіген тағы бірқатар азаматтарға "Ерен еңбегі үшін", "Шапағат" медальдары, сондай-ақ "Жетісу облысының Құрметті азаматы" атағы берілді.

Марапатталғандар атынан Д.Рақышев атындағы облыстық филармонияның әншісі А. Хармысов сөз алып, барша жерлестерін Республика күнімен құттықтап, тілегін білдірді.

Мерекелік шара жергілікті өнер ұжымдарының концертімен жалғасты.

Еліміздің басты мерекесіне орай шараға арнайы келген және марапат алған тұрғындар пікір білдірді.

“Ауыл шаруашылығы саласында 44 жыл еңбек өтілім бар. Бірнеше жыл мал шаруашылығында мал дәрігері болдым. Кейін жеке шаруашылық ашып, жылқы өсірумен айналысып отырмын. Жүзден астам жылқым бар, 6 адамды жұмыспен қамтып отырмын. Бүгінгі ІІІ дәрежелі "Еңбек Даңқы" орденімен марапатталуым істеген еңбегімнің жемісі деп ойлаймын. Қазір елімізде үлкен өзгерістер болып жатыр. Ауылдық жерлерде жолдар жөнделіп, газ тартылып, емханалар, мектептер салынып жатыр. Ауыл шаруашылығы саласына субсидиялар бөлінеді. Мұның бәрі халықтың игілігіне беріліп отыр. Сондықтан Мемлекет басшысының саясатын қолдап-қуаттаймыз. Барша жетісулықтарға толайым табыс тілеймін”, – деді "Нұрсұлтан" шаруа қожалығының жетекшісі Бабай Жанысбаев.

“Кербұлақ ауданы Сарыөзек ауылында тұрамын. "Алацем" зауытында бес жылдан бері дәнекерлеуші әрі токарь болып жұмыс істеймін. Бүгін "Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталдым. Бұл бұдан кейін де жауапкершілігімді арттырып, жұмысымды бар ықыласыммен атқаруыма стимул болып отыр. Адал қызмет еткен адам ешқашан еленбей қалмайды. Сондықтан қатарластарымды белсенді еңбек етуге шақырамын”, – деді "Алацем" зауытының жұмысшысы, жас маман Александр Постол.    

Атырау тұрғыны қызы TikTok-та балағат сөздер айтқаны үшін жауапкершілікке тартылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Атырау облысы полиция департаментінің мәліметінше, 14 қазан күні әлеуметтік желідегі тікелей эфир барысында кәмелетке толмаған қыз балағат сөздер айтқан.

Полиция ата-аналар мен заңды өкілдердің балаларды тәрбиелеуге жауапты екенін еске салады.

Олар балаларының мінез-құлқына, соның ішінде әлеуметтік желілердегі әрекеттеріне ерекше назар аударуы қажет.

Еске салсақ, осыған дейін TikTok-та бейәдеп сөздер айтқан қазақстандық стример жауапқа тартылғанын жазғанбыз. 

Атыраудағы Назарбаев зияткерлік мектебінде (НЗМ) алғашқы әскери дайындық пәнінен сабақ беретін 34 жастағы мұғалім 17 жастағы оқушы қызды кездесуге шақырған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

HALYQSTAN Telegram арнасының мәліметінше, мұғалім кешкі уақытта оқушыдан сабаққа не себепті келмегенін және тамақ ішкен-ішпегенін сұраған. Артынша оған "Сені кездесуге шақырғым келген" деп жазған. Алайда көп ұзамай мұғалім бұл сөзін әзіл ретінде айтқанын түсіндіре бастаған.

Оқушының әпкесі олардың хат алмасуының скриншоттарын жариялады.

Қыздың әпкесінің айтуынша, ересектермен телефон арқылы сөйлескен кезде де мұғалім өз әрекетін ақтауға тырысқан. Туыстарының сөзінше, мектеп әкімшілігімен кездескен кезде де ол хабарламасын әзіл деп түсіндірген.

Оқушының ата-анасы НЗМ басшылығына жүгінген. Қыздың әкесі бұл жағдайға қатысты ресми түрде тексеру жүргізілуін талап етпек.

Жазбаға пікір қалдырған әлеуметтік желі қолданушылары хат алмасу кәмелетке толмаған баланың сеніміне кіріп, кейін онымен жыныстық қатынас орнатуға бағытталған әрекет – грумингтің белгісі болуы мүмкін екенін болжаған.

HALYQSTAN мәліметінше, полиция аталған жағдай бойынша тексеру жүргізіп жатыр.

Ал "Назарбаев Зияткерлік мектептері" дербес білім беру ұйымы әлеуметтік желідегі жарияланымға байланысты мектепте ішкі тексеру жүргізгенін хабарлады.

Еске салсақ, бұған дейін Шымкенттегі мектепте 1-сынып оқушысына жыныстық сипаттағы әрекет жасаған мұғалімге жеңіл жаза тағайындалуы мүмкін екені туралы жазған едік.

Астана – Павлодар тас жолында 21 жастағы студент Талғат Емелдің екі аяғынан айырылуына себеп болған жол апатына қатысты тоқтатылған қылмыстық іс қайта қозғалды. Көлік тізгінінде Арыс қаласының әкімі Қайсар Маңқараевтың ұлы болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Істің қайта қозғалғаны туралы зардап шеккен жігіттің әпкесі Гүлсім әлеуметтік желідегі парақшасында мәлімдеді.

Гүлсімнің айтуынша, қылмыстық істі тоқтату туралы қаулының күші жойылған. Сондай-ақ өзі жолдаған барлық өтініштер мен шағымдар қанағаттандырылып, іс сотқа дейінгі тергеу кезеңіне қайтарылған.

Алайда Гүлсім мұны түпкілікті жеңіс деп санауға әлі ерте екенін атап өтті. Оның сөзінше, отбасы жол апатының барлық мән-жайын толық тергеуді және кінәлілерді жауапқа тартуды талап етуді жалғастырады.

Отбасы тергеу барысында апаттың барлық мән-жайы анықталып, болған оқиғаға құқықтық баға беріледі деп үміттенеді.

Еске салсақ, бұған дейін Астана-Павлодар тас жолында апат салдарынан 21 жастағы студент екі аяғынан айырылғаны туралы жазған едік. 

Жол-көлік оқиғасы 2026 жылғы 29 мамырда Астана – Павлодар тасжолында болған. Автокөлік металл қоршауға соғылып, қоршау көліктің салонын тесіп өткен. Салдарынан 21 жастағы Талғат ауыр жарақат алып, дәрігерлер оның екі аяғын ампутациялауға мәжбүр болған.

Көлікті Арыс қаласы әкімінің ұлы Қайсар Манқараев басқарған.

Апаттан кейін полиция қылмыстық кодексінің 345-бабы 2-бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғаған. Алайда 16 қыркүйекте қылмыстық істің рақымшылық актісінің негізінде тоқтатылғаны белгілі болды. 

Қазақстанда орташа жалақы 486 мың теңгеден асты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы орташа айлық жалақы 486 388 теңгені құрады. Бір жылда бұл көрсеткіш 8,4%-ға өскенімен, инфляцияны ескергендегі нақты жалақы индексі 1,8%-ға төмендеген. 

Бюро деректеріне сәйкес, 2026 жылдың екінші тоқсанында медианалық жалақы 348 415 теңге болды. Медианалық жалақы – жұмыскерлердің жартысы осы сомадан аз, ал қалған жартысы одан көп жалақы алатынын көрсететін көрсеткіш.

Сонымен қатар 2026 жылдың басынан бергі жалақы мөлшерінің бөлінісі туралы деректер де жарияланды. 

Мәліметке сәйкес, 300 мың теңгеден жоғары жалақы алатын жұмыскерлердің үлесі 58,4 %-ға жеткен. Ал 100 мыңнан 300 мың теңгеге дейін жалақы алатындардың үлесі 39,3%-ды құрады. Айлық табысы 100 мың теңгеден аспайтын жұмыскерлердің үлесі 2,3% болған.

Зерттеуге сәуір айында толық жұмыс істеген жұмыскерлер енгізілген. Жалақы мөлшері салықтар мен зейнетақы жарналары шегерілгенге дейін есептелген. Сондай-ақ оған сыйақылар, үстемеақылар мен қосымша төлемдер де кірген.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда ең жоғары жалақы төленетін мамандықтар туралы жазған едік. 

Алматы тұрғыны Тимирязев пен Байтұрсынов көшелерінің қиылысындағы аялдама маңына жуырда төселген тақтайшалардың қайта ауыстырылып жатқанына наразылық білдірді. Әкімдік жөндеу жұмыстарының себебін түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қала тұрғындары жуырда жөнделген аумақта тақтайшалар қайта төселіп жатқанына назар аударды.

Желі қолданушылары әкімдіктен жазда жөнделген жердің арада бір ай өткен соң қайта қазылып, жабындысының не себепті ауыстырылып жатқанын сұрады.

Қала әкімдігінің мәліметінше, Тимирязев көшесінің Байтұрсынов көшесінен Жандосов көшесіне дейінгі бөлігі "қасбеттен қасбетке дейін" қағидаты бойынша абаттандырылып жатыр.

Жоба аясында көгалдандыру, автоматты суару жүйесін орнату, жарықтандыру тіректері мен шағын сәулет нысандарын орналастыру, велосипед жолын салу және тақтайшалар төсеу қарастырылған.

Айта кетейік, тактильді тақтайшалар – бетінде арнайы бедерлері бар жол жабыны. Ол көру қабілеті бұзылған адамдарға кеңістікте бағдар табуға, қауіпсіз бағытты анықтауға және кедергілерден айналып өтуге көмектеседі.

Еске салсақ, бұған дейін Алматыда үш күн бұрын отырғызылған ағаштарды қайта қазып жатқаны туралы жазған едік.

Мемлекет басшысы NVIDIA компаниясының негізін қалаушы және президенті Дженсен Хуангты қабылдады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ақордада өткен кездесуде Тоқаев NVIDIA басшысы сапарының екіжақты ынтымақтастықты нығайтудағы маңызын атап өтіп, оның отандық жасанды интеллект экожүйесін дамытуға қосқан үлесіне ризашылық білдірді.

Тоқаев цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамытуды ұлттық басымдық ретінде атады, сондай-ақ биыл елімізде Цифрландыру және жасанды интеллект жылы жарияланғанын еске салды.

Мемлекет басшысы NVIDIA мен Higgsfield компаниялары арасындағы әріптестікті қуаттайды. Оның айтуынша, халқымыз аталған компанияның отандық технологиялық жобаларға атсалысқанын құп көреді.

NVIDIA жетекшісі президенттің жаңа өнеркәсіптік революцияның бастапқы кезеңінде Қазақстанды жасанды интеллект елі ретінде өркендету жөніндегі стратегиялық мақсатын жоғары бағалады

Бұл бастама жасанды интеллектіні дамытуға және оны кеңінен енгізуге бағытталған.

Бұдан бөлек, компания басшысы Қазақстанды Physical AI әлемдік хабына айналдыруды ұсынды.

Сондай-ақ ол NVIDIA компаниясының елімізбен ықпалдастығы аясында кейінгі жылдары елеулі табысқа қол жеткізілгеніне, технологиялық компаниялармен байланыстар нығая түскеніне назар аударды.

Еске салсақ, бұған дейін Тоқаев Республика күні қарсаңында екі мыңнан астам тұлғаны марапаттағаны туралы жазған едік.

Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі "Стратус" штамымен байланысты болуы мүмкін деген ресейлік туристердің ауру белгілері туралы ақпаратқа түсініктеме берді. Ведомствоның мәліметінше, елде эпидемиологиялық жағдай тұрақты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, бұл нұсқа Қазақстанда біраз уақыттан бері анықталған және жаңа вирус емес. Қолда бар деректерге сәйкес, қазір таралып жатқан коронавирус нұсқалары халық денсаулығына қауіп төндірмейді.

Өзіңізді қалай қорғауға болады?

COVID-19 және басқа да респираторлық инфекцияларды жұқтыру қаупін азайту үшін:

• Қолыңызды сабынмен жиі әрі мұқият жуыңыз немесе антисептик қолданыңыз;
• Бөлмені үнемі желдетіп тұрыңыз;
• Ауру көбейген кезеңде адам көп жиналатын орындарға бармауға тырысыңыз;
• Адам көп жиналатын жерлерде, әсіресе тыныс жолдары инфекциясының белгілері байқалса, медициналық маска тағыңыз;
• Ауырған жағдайда айналаңыздағы адамдармен қарым-қатынасты шектеңіз. Әсіресе қарт адамдармен және созылмалы аурулары бар адамдармен байланыста абай болыңыз;
• Уақытылы дәрігерге қаралып, медицина мамандарының ұсынымдарын орындаңыз.

Осылайша, Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі елдегі COVID-19 бойынша эпидемиологиялық жағдай тұрақты деп сендірді. "Стратус" нұсқасы басқа коронавирус нұсқаларымен қатар таралып жатыр.

Науқастарда қандай белгілер болады?

Ауруға шалдыққан адамдардың айтуынша, дерттің белгілері әртүрлі болады. Кейбір туристер таңертең өзін жақсы сезінгенмен, кешке қарай құсып, іші өтіп, қалтырап, денесі сырқырай бастағанын айтады. Сондай-ақ дене қызуы 38 градусқа дейін көтерілген жағдайлар да болған.

Басқа науқастарда сырқат тамақ ауыруынан басталып, бірнеше күннен кейін жөтел пайда болған. Сонымен қатар мұрыннан су ағып, қақырық және иіс сезу қабілетінің ұзақ уақытқа айырылады.

Науқастардың сөзінше, белгілер бірнеше аптаға дейін сақталуы мүмкін. Кейбір отбасылардың мүшелері үш-төрт апта бойы ауырған. Сондай-ақ жекелеген науқастардың ауруханаға түскені хабарланған. Ал көпшілігі өздігінен емделген.

Алайда бұл белгілер науқастардың сөздеріне негізделген және олардың дәл XFG "Стратус" нұсқасын жұқтырғанын дәлелдемейді.

Ресейлік туристер ауру жағдайларын XFG "Стратус" коронавирус нұсқасымен байланыстырып отыр.

Жарияланымда келтірілген вирусолог Виктор Зуевтің болжамынша, инфекцияны Қазақстанға Қытайдан келген туристер әкелуі мүмкін. Ол аурудың ауыр өтуін вирустың өзгеруімен және COVID-19-дың алдыңғы толқындарынан кейін жаңа нұсқаға қарсы антиденелердің болмауымен байланыстырады.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда A(H1N1) деп аталатын шошқа тұмауының бес жағдайы тіркелгені туралы жазған едік. Қазақстанда тұмауға қарсы вакцинация жалғасып жатыр. Қазірдің өзінде 240 мыңнан астам адам екпе алған. Тегін вакцинация үшін 2,1 миллион доза сатып алынған.

Республика күні қарсаңында бірқатар медицина қызметкері әлеуметтік желіде мерекелік сыйақы берілмейтініне наразылық білдірді. Олар өзге сала қызметкерлері сыйақы алып жатқанда, өз еңбектерінің жеткілікті бағаланбай отырғанын айтады. Ал Ұлттық экономика министрлігі мемлекеттік қызметшілерге сыйақы мерекеге байланысты автоматты түрде тағайындалмайтынын түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Сыйақы ала алмаған мұғалімдер мен дәрігерлер

Threads әлеуметтік желісінде медицина қызметкерлері Республика күніне орай сыйақы берілмейтініне наразылық білдіріп жатыр. Олар мереке қарсаңында өзге сала қызметкерлеріне сыйақы төленіп жатқанын айтып, медицина мамандарының еңбегі неге ескерусіз қалатынын сұраған.

Талқылауға қосылған қолданушылардың бірі мұғалімдерге де мереке күндері сыйақы берілмейтінін айтып, бұл жағдайға көңілі толмайтынын жеткізді. Енді бірі медицина қызметкерлерінің жалақысы атқаратын жұмысы мен мойнындағы жауапкершілігіне сай келмейтінін атап өтті. Жазба авторлары күн сайын адам өмірі мен денсаулығы үшін еңбек ететін мамандарға алғыс айтумен шектелмей, нақты қаржылай қолдау көрсету қажет деп есептейді.

Денсаулық министрі Ақмарал Әлназароваға арналған жазбаларда қолданушылар медицина қызметкерлерінің күн сайын адам өмірі мен денсаулығына жауапты екенін, соған қарамастан мерекелік сыйақыдан жиі қағылатынын айтқан. Олар өзге сала мамандарына сыйақы төленіп жатқанда, дәрігерлер мен мейірбикелердің еңбегі неге тиісті деңгейде бағаланбайтынын сұрап, бұл мәселеге назар аударуды талап еткен.

Сонымен қатар қолданушылар медицина қызметкерлерінің жалақысы мен әлеуметтік жағдайын жақсарту қажеттігін көтерген. Олардың пікірінше, мамандардың еңбегін алғыс пен құттықтаумен ғана бағалау жеткіліксіз, оған нақты қаржылай қолдау қажет. Кейбір жазба авторлары әріптестерін өз құқықтарын қорғауға, атқаратын жұмысы мен жауапкершілігіне сай жалақы және қолайлы еңбек жағдайын талап етуге шақырған.

Мұғалімдер мен дәрігерлердің жаппай наразылығы қалай пайда болды? Әлеуметтік желіде өзге сала қызметкерлерінің мерекелік сыйақы алғаны туралы жазбалар жариялап, бір-бірін мерекеге орай сыйақы берілуімен құттықтаған. Олардың бірінде теміржолшыларды сыйақы алуымен құттықтаса, енді бірінде банк картасына 340 мың теңгеден астам қаражат түскені көрсетілген.

Сонымен қатар, суретте медицина саласындағы ғылыми орталық қызметкерінің шотына 23 400 теңге аударылғаны көрсетілген. 

Алайда бұл сомалардың қандай негізде есептелгені және нақты қандай төлем екені туралы толық мәлімет берілмеген.

Редакция медицина қызметкерлеріне Республика күніне орай сыйақы төлеу тәртібін түсіндіруді сұрап, Денсаулық сақтау министрлігіне сауал жолдады. Материал жарияланған сәтте министрліктен жауап түскен жоқ.

Сыйақыны кім алады?

Ұлттық экономика министрлігі қызметтік міндеттерін үлгілі орындағаны, күрделі тапсырмаларды шешкені және жұмыс нәтижелерін бағалау қорытындысы бойынша сыйақы тағайындалуы ықтимал. Бұл туралы шешімді әр мемлекеттік органның басшылығы өз бетінше қабылдайды. Сыйақы төлеу үшін бюджетте арнайы қаражат қарастырылмайды. Төлемдер әкімшілік шығыстардың белгіленген шектеулі тізімі бойынша расталған үнемделген қаражат есебінен ғана жүзеге асырылады. Басқа шығындардан үнемделген қаражатты сыйақы төлеуге пайдалануға рұқсат етілмейді. Бұл талаптардың сақталуын мемлекеттік аудит органдары бақылайды.

Сыйақы алған қызметкерлердің нақты саны мен оларға төленген сомалар туралы мәліметтер әр ведомствоның ішкі ақпаратына жатады. Ал сыйақының негізді берілуіне мемлекеттік органдардың басшылары жауапты.

Еске сала кетейік, Қазақстанның бірқатар өңірінде мүгедектігі бар азаматтарға біржолғы әлеуметтік көмек беріледі. Төлем мөлшері 12 975 теңгеден басталып, кейбір санаттар үшін 259 500 теңгеге дейін жетеді. Қаражаттың кімдерге және қашан төленетіні тұрғылықты жеріне байланысты.

Ішкі істер министрлігі Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы төрағасы Кәрім Мәсімовтің түрмедегі өмірі туралы ақпарат бермеді. Мемлекетке опасыздық жасағаны үшін 18 жылға сотталған бұрынғы шенеуніктің қай мекемеде жазасын өтеп жатқаны да белгісіз болып қалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Курсив басылымына сілтеме жасап  хабарлайды. 

Мәсімовтің түрмеде жұмыс істейтін-істемейтіні, жалақы алатыны, кітапханадан қандай кітаптар оқитыны және қамаудағы жағдайына шағымы бар-жоғы туралы ақпарат берілмеді. Комитет бұл мәліметтерді сотталған азаматтың жеке деректерін қорғау мақсатында құпия ұстаған.

Қылмыстық-атқару жүйесі комитеті төрағасының орынбасары Сергей Варго бұрынғы премьер-министрдің қай мекемеде және қай өңірде жазасын өтеп жатқанын нақтыламады. Дегенмен оның әлі де қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінде отырғанын растады.

Мәсімовтің түрмеде жаңа мамандық меңгерген-меңгермегені, 2025–2026 жылдары дәрігерлердің көмегіне жүгінген-жүгінбегені, тәртіптік жаза алғаны немесе марапатталғаны туралы мәліметтер де жарияланбады. Сонымен қатар оның соңғы бір жарым жылда туыстарымен қанша рет кездескені және сырттан қанша сәлемдеме алғаны туралы ақпарат берілмеді.

“Сотталғандардың жеке істеріндегі мәліметтер құпия саналады және жария етуге жатпайды”, – делінген ведомствоның жауабында.

Ведомство мәліметінше, сотталған адамның жазасын нақты қай жерде өтеп жатқаны туралы ақпарат заңға сәйкес тек жақын туыстарынаберіледі.

Кәрім Мәсімовтің АҚШ-қа қашып кеткені рас па?

2026 жылы тамызда Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы төрағасы Қазақстаннан тыс жерде жүр деген қауесет тарады. Суретші Қанат Ибрагимов өзге адамдардан естіген әңгімелерге сүйеніп, Мәсімовтің бостандыққа шығып, отбасымен бірге АҚШ-тың Хьюстон қаласында тұрып жатқанын айтқан. 

Алайда бұл ақпаратты растайтын дәлелдер ұсынылмады. Сол кезде Ішкі істер министрлігі қауесетті жоққа шығарып, комтеттің барлық мекемесінде тәулік бойы бейнебақылау жүріп, тұрақты тексерулер өтетінін хабарлаған.

Мәсімовтің Астанадағы зәулім үйіне енді не болады?

Мәсімовке тиесілі Астананың Қараөткел шағынауданындағы зәулім үйді мемлекеттік қызметкерлерге арналған кеңсеге айналдыру жоспарланып отыр. Ғимарат Ақпарат комитеті жанындағы Ақпарат және талдау орталығына берілген.

Бұған дейін үй екі рет саудаға шығарылған. Десе де оны сатып алушы табылмаған. Нысанның бастапқы бағасы 1,8 миллиард теңге болған. Кейін бұл сома шамамен 1,6 миллиард теңгеге дейін төмендетілген.

Сатып алушы табылмаған соң, 2025 жылы қыркүйекте ғимарат республикалық меншікке беріліп, Оқу-ағарту министрлігіне қарасты Арнайы және инклюзивті білім беруді дамыту орталығына бекітілген.

Кәрім Мәсімов 2023 жылы 24 сәуірде Қаңтар оқиғасына қатысты қылмыстық іс бойынша 18 жылға бас бостандығынан айырылды. Сот оны мемлекетке опасыздық жасау, билікті күшпен басып алуға әрекеттену және лауазымдық өкілеттін асыра пайдалану баптары бойынша кінәлі деп таныды. Оның мүлкі тәркіленіп, мемлекеттік қызметте лауазым атқаруына өмір бойына тыйым салынды.

Қазақстанда 23 қазанда Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 16,25%-дан 15,75%-ға дейін төмендетті. Осы күні Қазақстан қор биржасында доллар бағамы бірден 3 теңгеге өсті. Ал еліміздің ірі қалаларындағы айырбастау орындарында доллар 455 теңгеге дейін сатылып жатыр. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Өткен бейсенбіде Қазақстан қор биржасындағы (KASE) доллардың орташа сараланған бағамы 454,14 теңгеге дейін көтерілген еді. Алайда кейінгі күндері біртіндеп төмендеп, кеше 447,94 теңгеге жетті.

Бүгінгі сауда қорытындысы бойынша доллардың орташа сараланған бағамы 451,05 теңге болды. Осылайша, бір күнде америкалық валюта 3,11 теңгеге қымбаттады.

 23 қазан сағат 15:30-дағы Kurs.kz деректеріне сәйкес, еліміздің ірі қалаларындағы айырбастау орындарында долларды сатып алу және сату бағамы мынадай болды:

• Астана: сатып алу – 448 теңге, сату – 455 теңге;
• Алматы: сатып алу – 448–452 теңге, сату – 452,3–455 теңге;
• Шымкент: сатып алу – 451–451,5 теңге, сату – 452,3–453 теңге.

Еуро бағамы да өсті. Сағат 15:30-дағы мәлімет бойынша, оның орташа сараланған бағамы 506 теңге болды.

Қолма-қол еуроның айырбастау орындарындағы бағамы төмендегідей:

• Астана: сатып алу – 500–503 теңге, сату – 513 теңге;
• Алматы: сатып алу – 498,5–506 теңге, сату – 507–510 теңге;
• Шымкент: сатып алу – 503–505 теңге, сату – 506,5–510 теңге.

Айта кетейік, 2026 жылғы 23 қазанда Қазақстан Ұлттық банкі базалық мөлшерлемені 16,25%-дан 15,75%-ға дейін төмендетті.

Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов қазақстандықтардың зейнетақы жинағын түгелдей жоғары пайыздық мөлшерлемесі бар депозиттерге салу неге мүмкін емес екенін түсіндірді. Оның айтуынша, елдің қаржы нарығы мұндай көлемдегі ақшаны игере алмайды. Сондықтан зейнетақы активтері түрлі қаржы құралдарына, эмитенттерге және валюталарға бөлініп инвестицияланады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Журналист Ұлттық банк төрағасынан теңге бағамының зейнетақы жинақтарының кіріс деңгейіне әсері туралы сұрады. Оның сөзінше, жыл басынан бері теңгенің нығаюына байланысты Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының инвестициялық кіріс деңгейі 9,91%-ға дейін төмендеген. Осыған байланысты журналист долларлық активтердің үлесін азайту жоспары бар-жоғын сұрады.

Тимур Сүлейменов зейнетақы активтері жұмыс берушілердің жарналары мен инвестициялық кіріс есебінен үнемі өсіп отыратынын айтты. Қазір зейнетақы портфелінің көлемі шамамен 27 триллион теңгеге жеткен. Жинақ көлемі артқан сайын қаражатты инвестициялаудың жаңа бағыттарын іздеу қажеттілігі де туындайды.

Ұлттық банк төрағасы зейнетақы жинағын жылдық 18% мөлшерлемемен депозитке салуды ұсынатын сарапшылардың пікіріне қатысты ойын білдірді.

“Кейбір сарапшылар дұрыс түсінбеген сияқты. Олар ақшаны жылдық 18% мөлшерлемемен депозитке салу оңай дейді. 27 триллион теңгені депозитке орналастыруды елестетіп көріңіздерші. Мұндай қаражатты қабылдай алатын банктер жоқ. Экономикаға да сонша ақша қажет емес, оны игере алмайды”, – деді Сүлейменов.

Оның сөзінше, зейнетақы жинағын түгелдей Қазақстан ішіндегі қаржы құралдарына – банк депозиттеріне, акциялар мен облигацияларға орналастыру мүмкін емес. Себебі отандық бағалы қағаздар нарығы әзірге мұндай көлемдегі инвестицияны қабылдауға жеткілікті деңгейде дамымаған. Сондықтан Ұлттық банк қаражаттың бір бөлігін шетелдік активтерге салады.

Сүлейменов валюталар бойынша әртараптандыру зейнетақы жинағын бағамдық тәуекелдерден қорғауға көмектесетінін де атап өтті. Активтердің бір бөлігі шетел валютасында табыс әкелуі керек. Бұл теңге бағамының өзгеруіне тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар теңгенің нығаюы шетелдік активтердің теңгемен есептегендегі құнын төмендетуі мүмкін. Ал ұлттық валюта әлсіреген жағдайда олардың теңгедегі құны артады. Алайда бұл активтердің өзінің құны төмендеді дегенді білдірмейді.

“Валютамен бірге активтердің теңгеге шаққандағы құны да өзгеріп отырады. Бірақ бұл бір нәрсе жоғалды немесе активтердің құны азайды деген сөз емес. Бұл – бағамға қарай жасалатын есеп қана. Есепте көрсетілген сома өзгеруі мүмкін, бірақ активтің өз құны сақталады”, – деп түсіндірді Ұлттық банк төрағасы.

Қазақстандықтардың зейнетақы активтерін Ұлттық банк басқарады. Ал 7 қыркүйектен бастап азаматтар жинақтарының 100%-ына дейінгі бөлігін жеке инвестициялық басқарушыларға аудару мүмкіндігіне ие болды. Жеке басқарушылардың инвестициялық кіріс деңгейі дәстүрлі түрде жоғарырақ болып келеді.

Айта кетейік, бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов зейнетақы активтерінің кірістілігіне теңге бағамының әсері және жинақтарды басқарудағы қиындықтар туралы түсініктеме берген еді.

Душанбеде жұқпалы емес аурулардың алдын алуға арналған халықаралық ғылыми сессия өтті. Тәжікстан, Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Беларусь және Франция сарапшылары созылмалы аурулардың қауіп факторларын талқылап, олармен күрес тек денсаулық сақтау жүйесімен шектелмеуі керек деген қорытындыға келді.

“XXI ғасырдағы жаһандық денсаулық: жұқпалы емес аурулардың қауіп факторларын басқару және алдын алудың заманауи ғылыми негізделген стратегиялары” атты іс-шараны Тәжікстан Ұлттық ғылым академиясы Тәжікстан Республикасы Жоғарғы жиналысы Өкілдер палатасының және “Денсаулық сақтау құқығы” қоғамдық ұйымының қолдауымен ұйымдастырды.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, 2021 жылы әлемде жұқпалы емес аурулардан шамамен 43 миллион адам қайтыс болған. Олардың 18 миллионға жуығы 70 жасқа толмаған. Жұқпалы емес аурулардың негізгі түрлеріне жүрек-қан тамырлары аурулары, онкологиялық дерттер, қант диабеті және тыныс алу мүшелерінің созылмалы аурулары жатады.

Сессияға қатысушылар созылмалы аурулардың таралуына тек медициналық себептер ғана емес, басқа да факторлар әсер ететінін атап өтті. Негізгі қауіп факторларының қатарында темекі шегу, ішімдік ішу, дұрыс тамақтанбау, дене белсенділігінің жеткіліксіздігі, созылмалы күйзеліс және қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары бар.

Медицина профессоры, француз онкологы Давид Хаят патологиялық үдерістер аурудың белгілері пайда болып, диагноз қойылғанға дейін көп уақыт бұрын басталуы мүмкін екенін айтты. Оның сөзінше, атеросклероз 20–30 жаста-ақ дами бастайды, ал екінші типтегі қант диабеті ауру анықталғанға дейін 15–20 жыл бұрын қалыптасуы мүмкін. Кейбір онкологиялық ауруларда жасушалардағы қатерлі өзгерістер басталған сәттен бастап диагноз қойылғанға дейін 15–25 жыл өтуі ықтимал.

Маманның пікірінше, осы уақыт аралығы адам күрделі ем қабылдауға мәжбүр болмай тұрып, қауіп факторларына әсер етуге мүмкіндік береді. Хаят мысал ретінде темекі шегуді келтірді. Ол темекіден толық бас тарту ең тиімді шешім болып қала беретінін атап өтті. Алайда іс жүзінде көптеген адам ауыр диагноз қойылғаннан кейін де темекі шегуді жалғастырады. Мәселен, зерттеулердің бірінде өкпе қатерлі ісігіне шалдыққан науқастардың 64%-ы қауіптерді түсініп, ем қабылдау қажеттігін білсе де, өмірінің соңына дейін темекі шегуді жалғастырғаны анықталған. Сондықтан маманның пікірінше, зияны төмен балама өнімдер арқылы зиянды азайту да қауіп деңгейін төмендетудің бір жолы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Сонымен қатар сарапшылар темекіні қыздыру жүйелері мен электронды темекілерді қоса алғанда, заманауи баламалар туралы айта отырып, ықтимал зиянның азаюы қауіп-қатердің мүлдем жоқтығын білдірмейтінін және темекіден толық түрде бас тартуды алмастыра алмайтынын атап өтті.

Беларусь сарапшысы Дмитрий Рузанов халыққа зиянды әдеттер туралы ақпарат берудің өзі жеткіліксіз екенін айтты. Адамдардың мінез-құлқына психологиялық және әлеуметтік факторлар, экономикалық жағдай, мәдени орта мен маркетинг әсер етеді. Сондықтан маманның пікірінше, аурулардың алдын алу кезінде медициналық ұсынымдармен қатар, адамның өмір салтын өзгертуіне кедергі келтіретін нақты себептер де ескерілуі керек.

Сарапшы зиянды азайту стратегиясына да жеке тоқталды. Ол темекі шегумен күрестегі халықаралық тәжірибенің оң мысалы ретінде Жапонияны атады. Оның мәліметінше, бұл елде халықтың шамамен 11%-ы темекіні қыздыру жүйелерін пайдаланады, ал темекі шегетіндердің үлесі 12%-ға дейін төмендеген.

Қазақстандық стоматолог, медицина ғылымдарының кандидаты Мейрам Раганин темекі шегетіндер мен қыздырылатын темекі өнімдерін пайдаланатын адамдардың қатысуымен жүргізілген екі клиникалық зерттеудің нәтижесін таныстырды. Оның айтуынша, зерттеулер балама өнімдердің аурулардың даму қаупін қалай төмендететінін көрсеткен. Маман бұл тәсілдерді одан әрі зерттеу қажет екенін атап өтті.

Қазақстан Құрылтайының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі Жұлдыз Данаева Қазақстанда жұқпалы емес аурулардан болатын мезгілсіз өлім-жітім деңгейі 25%-ға төмендегенін хабарлады. Осы нәтижесінің арқасында Қазақстан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының тиісті жаһандық мақсатына қол жеткізген Орталық Азиядағы алғашқы ел атанды. Сонымен қатар жұқпалы емес аурулар әлі де өлім-жітімнің негізгі себептерінің бірі болып отыр. Мұндай аурулар ел экономикасына да айтарлықтай зиян келтіреді. ДДСҰ бағалауынша, Қазақстанның жұқпалы емес ауруларға байланысты тікелей және жанама шығындары 2,3 триллион теңгені немесе жалпы ішкі өнімнің шамамен 4,5%-ын құраған. Бұл сомаға емделуге жұмсалатын шығындар, халықтың еңбекке қабілеттілігінің төмендеуі және экономикалық белсенділіктің азаюы кіреді.

Халықаралық сессия қорытындысы бойынша қарар қабылданды. Құжатта жұқпалы емес аурулардың алдын алу, оларды ерте анықтау, уақтылы емдеу және оңалту бағытында ұзақ мерзімді мемлекеттік саясат жүргізу қажеттігі атап өтілген.