Freedom Holding Corp. тобы мен негізгі инвесторы "Бәйтерек" ұлттық инвестициялық холдингі" АҚ-тың еншілес ұйымы — "Qazaqstan Investment Corporation" АҚ болып табылатын Kokzhiyek Fund L.P. Freedom компаниялар тобының инвестициялық жобаларын облигациялық қаржыландыру туралы келісімге қол қойды.

Келісім шеңберінде Қазақстандағы инвестициялық жобалар қаржыландырылады. Олардың қатарында деректер орталықтарын, жасанды интеллектке арналған есептеу кластерін, магистральдық байланыс желілерін, халықаралық байланыс арналары мен платформаларын дамыту, трансшекаралық сауда мен логистиканы өркендету, сондай-ақ экономиканың басқа да салаларындағы жобалар бар.

Freedom цифрлық және технологиялық инфрақұрылымы мен сервистерін жүйелі түрде дамытып келеді: ол телекоммуникациялық активтерін кеңейтіп, мемлекеттік органдармен бірлесіп цифрлық және есептеу инфрақұрылымын құру бағытында жұмыс жүргізуде. Бұл келісім — топтың қолданыстағы даму жоспарының бір бөлігі. Жобаларды іске асыру клиенттер мен бизнеске ұсынылатын цифрлық шешімдер аясын кеңейтуге бағытталған.

Freedom компаниясының "Бәйтерек" ұлттық инвестициялық холдингінің еншілес ұйымымен ынтымақтастығы институционалдық капиталдың инвестициялық мүмкіндіктерін жеке бизнестің кәсіпкерлік тәжірибесімен және технологиялық сараптамасымен ұштастырады. Мұндай әріптестік стратегиялық жобаларды іске асыруды жеделдетуге және Қазақстан экономикасының өсуіне жаңа серпін беретін бағыттарды дамытуға мүмкіндік береді.

"Мұндай ауқымдағы келісім — жобаларымыздың маңыздылығын мойындаудың белгісі, ал "Бәйтерек" тобының қатысуын Freedom-ға деген сенім ретінде бағалаймыз. Біз Қазақстанның цифрлық инфрақұрылымын әлемдік деңгейге жеткізіп, оның тек өңірлік деңгейде ғана емес, жаһандық нарықта да бәсекеге қабілетті болуына ұмтыламыз. Ол үшін тиісті ауқымдағы технологиялық қуаттылық, байланыс арналары мен логистикалық инфрақұрылым қажет. Келісім аясындағы қаржыландыру еліміздің цифрлық инфрақұрылымын дамытуға және цифрлық егемендігін нығайтуға бағытталған ірі жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.", – деді Тимур Турлов, Freedom Holding Corp. бас атқарушы директоры.

Құрылтай Төрағасы Айбек Дәдебай бастаған делегация Душанбеде өткен Орталық Азия мемлекеттерінің IV Парламентаралық форумына қатысты.

"Орталық Азиядағы бейбітшілік, қауіпсіздік және өркендеу жолындағы бірлік" тақырыбына арналған жиында Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан парламенттерінің өкілдері бас қосты.

Спикер жиын қатысушыларына арнаған сөзінде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан ауқымды саяси және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер туралы баяндады. Ол жаңа Конституцияның қабылданғанына назар аударып, "Заң және Тәртіп" қағидатына, бірлік пен келісімге негізделген Әділетті, Прогрессивті және Қуатты Қазақстанды құрудың негізгі бағыттарын таныстырды. Соңғы жеті жылда Мемлекет басшысының реформаларының нәтижесінде ел экономикасы 30 пайызға өсіп, жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 мың доллардан асты.

Сондай-ақ Президенттің кешегі Қазақстан халқына арнаған Жолдауының маңыздылығын тілге тиек етті. Аталған құжатта еліміздің түрлі салаларында ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізу міндеті қойылған. Бұл бастамалар елді жаңғыртып, қазақстандықтар үшін жаңа мүмкіндіктерге жол ашады.

Атап айтқанда, жаңа жолдар, әуежайлар, вокзалдар мен ауруханалар салу, ауыл шаруашылығы, көлік және су пайдалану салаларын цифрландыру, энергетика секторын түбегейлі жаңғырту көзделген.

Құрылтай Төрағасы атап өткендей, Мемлекет басшысының бұл бастамалары Қазақстанның дамуына тың серпін беріп қана қоймай, бүкіл Орталық Азия өңірінде экономикалық өсімге және ынтымақтастықты нығайтуға қосымша мүмкіндіктер ашады.

Кездесуде Айбек Дәдебай бұл форум өңірлік парламенттік ынтымақтастықтың жаңа кезеңіне жол ашатынын айтты. Оның пайымдауынша, халықаралық жиын аймақтық тұрақтылықты нығайтуға, Орталық Азияны орнықты бейбітшілік пен ортақ даму кеңістігіне айналдыруға бағытталған.

Сонымен қатар ол мемлекет басшыларының бастамасымен XXI ғасырда Орталық Азияны дамытуға бағытталған достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шартты ратификациялау процесі басталғанын айтты. Бұдан бөлек, Парламентаралық форум, Орталық Азия мен Әзербайжан елдері әйел көшбасшыларының диалогы, өңірлік қауіпсіздік пен ынтымақтастық диалогы сияқты алаңдар сәтті жұмыс істеп жатқанын баяндады.

Талқылау барысында Қазақстан делегациясы өңірдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, тұрақты дамуды қолдауға бағытталған парламенттердің практикалық рөлін арттыру жөнінде бірқатар ұсыныс білдірді.

Атап айтқанда, Орталық Азияның ядролық қарудан азат аймақ мәртебесін сақтаудың маңыздылығы, сондай-ақ Халықаралық биологиялық қауіпсіздік агенттігін құру бастамасының өзектілігі атап өтілді.

Бұдан бөлек, көші-қонды бақылау мәселесі сөз болып, Қазақстанның осы бағыттағы заңнаманы үнемі жетілдіріп келе жатқаны және өз тәжірибесін өңірдегі басқа елдермен бөлісуге дайын екені айтылды.

Экономикалық және цифрлық интеграция аясында электрондық сауда, кеден жұмысын электронды түрде басқару, инвестиция, көлік және өнеркәсіптік кооперация салаларында заңнамалық тәжірибе алмасу ұсынылды. Бұл бағыттағы құқықтық кедергілерді жою іскерлік ортаны дамытуға жол ашады.

Құрылтай Төрағасының пікірінше, мұндай бірлескен қадамдар Қазақстан Президентінің өңірішілік сауда көлемін 20 миллиард долларға жеткізу жөніндегі бастамасын жүзеге асыруға қажетті жағдай қалыптастырады.

Форумның негізгі тақырыптарының бірі су және климат қауіпсіздігі болды. Құрылтай депутаттары әріптестерінің назарын Су пайдалану жөніндегі негіздемелік конвенцияны қабылдау жұмыстарын жеделдету қажеттігіне аударды.

Сондай-ақ Арал мәселесін шешу бағытындағы бірлескен жұмысты күшейту мәселесі көтерілді. Осыған байланысты Қазақстан делегациясы су және климат мәселелері бойынша сарапшылар мен Халықаралық Аралды құтқару қорының өкілдерін ұйыстыра отырып, тұрақты парламентаралық диалог орнатуды ұсынды.

Экологиялық тақырыпты жалғастырған Айбек Дәдебай өңірлік міндеттерді шешуге қоғамның қатысуын қамтамасыз ететін тиімді құрал ретінде волонтерлік қозғалысты дамытудың маңыздылығын атап өтті. Ол волонтерлік бастамаларды парламент деңгейінде қолдауды және жыл сайын

Орталық Азияның экологиялық жауапкершілік апталығын өткізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынды.

Сонымен қатар Құрылтай Төрағасы білім беру саласындағы ынтымақтастықты кеңейту және өңір елдері арасындағы жаңа технологиялар бағытындағы байланыстарды нығайту перспективаларына тоқталды. Атап айтқанда, Қазақстан ұсынған Жасанды интеллект саласындағы Орталық Азия әріптестігі бағдарламасын әзірлеу бастамасын заңнамалық тұрғыдан қолдау мәселесі сөз болды.

Құрылтай Төрағасы Индустрия 4.0 саласындағы өңірлік ынтымақтастықты дамыту үшін өнеркәсіптік деректерді жинау бағытында бірлескен жобаларды жүзеге асыруды ұсынды. Бұл ретте Қазақстанда әзірленіп жатқан Kazakhstan Physical AI Data Factory тұжырымдамасын негізге алу ұсынылды.

Орталық Азия елдерінің күш біріктіруі Physical AI технологияларына арналған өңірлік деректер хабын қалыптастыруға және жаңа технологиялық шешімдерді дамытуға мүмкіндік береді.

Пленарлық отырыстың қорытындысы бойынша форумға қатысушылар парламентаралық ынтымақтастықты одан әрі дамыту жөніндегі ортақ ұстанымдарды бекіткен Душанбе декларациясын қабылдады.

Сапар аясында Айбек Дәдебай Тәжікстан Республикасы Маджлиси Оли Маджлиси миллиінің Төрағасы Рустами Эмомалимен және Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісі Сенатының Төрағасы Танзила Нарбаевамен екіжақты кездесулер өткізді. Келіссөздерде заң шығару тәжірибесімен алмасу жолдары талқыланды.

Форум барысында Құрылтай депутаттары өңірлік қауіпсіздік, парламенттік дипломатия, экономикалық интеграция және экология мәселелері қаралатын панельдік сессияларға да белсене қатысты. Шара соңында делегация басшылары Тәжікстанның ұлттық батыры Исмоил Сомонидің ескерткішіне гүл шоқтарын қойды.

Мемлекет басшысының 2027 жылды "Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы" деп жариялау бастамасы елдің инфрақұрылымдық әлеуетін арттырып, экономикалық өсімге серпін беруге бағытталған. Құрылыс саласын дамыту жаңа жұмыс орындарын ашып қана қоймай, өңірлердің көлік-логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға ықпал етеді. Шығыс Қазақстан облыстық ақсақалдар кеңесінің төрағасы, "Құрмет" орденінің иегері Манарбек Мұхамеджанов Президент Жолдауындағы бұл басымдықтың өңір үшін маңызын атап өтті.

Оның айтуынша, ақсақалдар қауымы Мемлекет басшысының жыл сайынғы Жолдауын асыға күтіп, онда көтерілген бастамаларға ерекше назар аударады. Биылғы Жолдаудың маңызы, әсіресе, жаңа Конституция қабылданғаннан кейінгі алғашқы Жолдау болуымен де айқындалады. Онда елдің дамуы, әлеуметтік-экономикалық өсім және халықтың әл-ауқатын арттыру мәселелері қамтылған.

Ақсақалдар кеңесінің төрағасы Қазақстанның бүгінгі жетістіктерін елдегі тыныштықпен, қоғамдағы бірлікпен, ынтымақпен байланыстырады. Оның пікірінше, мемлекеттің тұрақты дамуы мен халықтың ортақ мақсатқа жұмылуы маңызды бастамаларды жүзеге асыруға жол ашады.

Манарбек Әзімбекұлының айтуынша, Шығыс Қазақстанда өңірдің дамуына серпін беретін маңызды құрылыс жобалары жүзеге асырылып жатыр. Атап айтқанда, Зайсан мен Катонқарағай аудандарында салынып жатқан халықаралық әуежайлардың құрылысы көлік қатынасын жақсартып, туристік әлеуетті арттыруға мүмкіндік береді. Ал бұдан бірер жыл бұрын ашылған Бұқтырма су қоймасы арқылы өтетін көпірдің іске қосылғаны өңірдегі логистиканың дамытуға айтарлықтай ықпал еткен.

Оның пікірінше, ауқымды құрылыс жұмыстары өңір үшін жаңа бағыт емес. Шығыс Қазақстанда қолға алынған маңызды стратегиялық жобалар алдағы уақытта да жалғасын тауып, облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосуы қажет.

Алматыда абаттандыру талаптарын бұзған 43 құрылыс компаниясына жалпы сомасы 5,7 миллион теңге айыппұл салынды. Заңбұзушылықтардың басым бөлігі тротуарға брусчатка төсеу мен жиектастар орнату кезінде анықталған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Алматы әкімдігінің баспасөз қызметінің мәліметінше, тексеру 30 қыркүйектен басталған. Нәтижесінде абаттандыру ережелерін бұзған 43 компания әкімшілік жауапкершілікке тартылған.

Заңбұзушылықтардың басым бөлігі тротуарларға брусчатка төсеу және жиектастар орнату кезінде анықталған. Белгіленген талаптарды сақтамағаны үшін 33 компания жауапкершілікке тартылған. Бұл заңбұзушылық анықталған компаниялардың жалпы санының 77 пайызына тең.

Тағы бес ұйым ғимараттардың қасбетін жөндеу кезінде, төрт ұйым кәріз және инженерлік желілерді тарту барысында, бір ұйым арық желілеріндегі жұмыстарды орындау кезінде айыппұл арқалады. Анықталған заңбұзушылықтар бойынша жалпы сомасы 5,7 миллион теңге болатын 1 340 АЕК көлемінде әкімшілік айыппұл салынған.

Шымкентте мерзімінен бұрын туған үшем бір айға жуық уақыт дәрігерлердің бақылауында болып, үйіне шығарылды. Үшемнің дүниеге келуімен олардың анасы Ажар Ташқараеваның отбасындағы бала саны онға жетті. Бір қызығы, әйел бұған дейін де екі рет егіз босанған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Үшем Шымкенттегі перинаталдық орталықта дүниеге келген. Әлсия, Сафия және Аймұхаммед 17 қыркүйекте жүктілік мерзімінен ерте туған. Сол кезде олардың салмағы 1 740, 1 482 және 1 730 грамм болғандықтан, дәрігерлер балаларды бірден нәрестелер реанимациясына жатқызған.

Үшемді босандыруға акушер-гинекологтар, неонатологтар, анестезиологтар мен басқа да медицина қызметкерлері қатысқан. Дәрігер Дәулет Сатов мұндай күрделі жағдайда әр маманның үйлесімді әрекеті маңызды екенін атап өтті.

Алғашқы апталарын дәрігерлердің бақылауымен өткізген үшемге бір айға жуық уақыт бойы ерекше күтім көрсетілді. Медицина қызметкерлері балалардың тыныс алуын, дене қызуын, тамақтануын жіті қадағалап, салмағының артуын бақылаған. Күтім мен емнің нәтижесінде үш сәбидің де салмағы екі келіден жоғарылады. Қазір дәрігерлер олардың жағдайын қанағаттанарлық деп бағалап отыр. Ажар Ташқараеваның денсаулығы да жақсы.

Ал үш баланы бірден дүниеге әкелген Ажар үшін бұл жаңалық күтпеген жағдай болған. Бұған дейін Ажар екі рет егіз босанған. Әлсия, Сафия және Аймұхаммед дүниеге келгенге дейін отбасында жеті бала тәрбиеленіп жатқан. Енді отбасындағы бала саны онға жетті.

"Мен өте бақыттымын. Үшем күтіп жүргенімді алғаш естігенде қатты қуанып, тіпті көзіме жас алдым. Балаларды бір-бірінен ажырату қиын емес, әрқайсысының өзіне тән ерекшелігі бар", – деді көпбалалы ана.

Қажетті ем мен бақылау аяқталған соң, анасы үш баласымен бірге үйіне шығарылды. Перинаталдық орталықтың алдында отбасын туыстары күтіп алды.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz)

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда әйел үшем дүниеге әкеліп, жеті баланың анасы атанған еді. Оларға Елнара, Елнияр және Елдияр деген есімдер берілді.

Атырауда Sulpak дүкенінің қазандығында жарылыс болып, жақын маңдағы тұрғын үйдің терезелерін ұшырып, екі көлікті зақымдады. Оқиға салдарынан бір адам зардап шегіп, ауруханаға жеткізілді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға 29 қазан күні таңертең Атыраудағы "Авангард-2" шағын ауданында болған.

Бұл туралы Атырау облысының төтенше жағдайлар департаменті де мәлімдеді. Ведомство мәліметінше, қазандық үш қабатты ғимаратқа жапсарлас орналасқан. Одан небәрі 12 метр жерде тұрған көпқабатты тұрғын үйдің терезелері жарылыс салдарынан ұшып кеткен.

Сондай-ақ екі жеңіл көлік бүлінген. Жарылыстан кейін өрт шықпаған.

Қазір оқиға орнында құтқарушылар, полиция қызметкерлері, Төтенше жағдайлар министрлігіне қарасты Апаттар медицинасы орталығының мамандары мен әкімдік өкілдері жұмыс істеп жатыр.

Қазақстанда әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту үшін 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бөлу жоспарланып отыр. Қаражатқа ауруханалар, перзентханалар, мектептер мен мәдениет нысандарын салу, елді мекендерге ауыз су мен газ тарту көзделген. Алайда осынша қаржының экономикаға құйылуы бағаға, теңге бағамына және Ұлттық қордың болашағына қалай әсер етеді? Stan.kz тілшісі экономист Бауыржан Ысқақовтан Ұлттық қордан қомақты қаражат бөлудің экономикаға ықпалы мен ықтимал тәуекелдері туралы сұрады.

6,5 трлн теңге қайда жұмсалады?

Қазақстан халқына Жолдауында президент Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметке елдің әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымын жаңғырту жөніндегі ауқымды жоспар әзірлеуді тапсырды. “Халықтық құрылыс” деп аталған бастаманы жүзеге асыруға 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау көзделген.

Президенттің мәліметінше, биыл және 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларды іске қосуға 1,5 триллион теңге қарастыру қажет.

Жоспар бойынша, елде 70-ке жуық медициналық нысан, соның ішінде перзентханалар, ауруханалар, жедел жәрдем станциялары, балаларды оңалту орталықтары және ерекше балаларға арналған спорт залдары салынады. Бұдан бөлек, 50-ге жуық білім беру, спорт және мәдениет мекемесінің құрылысы басталады. Елді мекендерге газ бен ауыз су жеткізу, жолдар мен инженерлік желілерді жаңарту да қарастырылған.

Ұлттық қордан ақша алу экономикаға қалай әсер етеді?

Экономист Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, инфрақұрылымды жаңғырту Қазақстанның экономикалық дамуы үшін маңызды. Сапалы жол, тұрақты электр қуаты, ауыз су мен жылу жүйелері кәсіпкерліктің дамуына және өңірлердің әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

“Ұлттық қор қаражатын экономиканың өсіміне негіз болатын жобаларға бағыттау – белгілі бір жағдайда орынды шешім. Мұндай инвестициялар жаңа жұмыс орындарын ашуға, бизнестің өнімділігін арттыруға және өңірлер арасындағы экономикалық алшақтықты азайтуға ықпал етеді”, – дейді экономист.

Мәселен, жолы жөнделген ауылдың шаруалары өнімін нарыққа жылдам жеткізе алады. Ал өндіріс орындары үшін электр қуаты мен су жүйесінің тұрақты жұмыс істеуі шығындарды азайтып, жаңа жобаларды іске қосуға жағдай жасайды. Дегенмен, инвестицияның тиімділігі бөлінген қаражаттың көлемімен ғана өлшенбейді. Құрылыс сапасыз жүргізілсе, жоба құны негізсіз өссе немесе нысан нақты қажеттілікке сай келмесе, күтілген нәтиже болмайды.

“6,5 триллион теңге – бұл өте ауқымды қаражат. Сол себепті негізгі мәселе ақшаның көлемінде ғана емес, оның қайда және қандай нәтижемен жұмсалатындығында”, – деп түсіндірді Бауыржан Ысқақов.

Ұлттық қордан ақша бөлінсе, инфляция өсе ме?

Мемлекет экономикаға ірі көлемде қаражат бағыттағанда, оның тауарлар мен қызметтердің бағасына ықпалы етеді. Бірақ бұл инфляция міндетті түрде өседі деген сөз емес. Экономистің түсіндіруінше, Ұлттық қордан бөлінген қаражат теңгеге айырбасталып, ішкі нарыққа түскен кезде құрылыс материалдарына, техникаға және жұмыс күшіне сұраныс артуы ықтимал. Егер өндірушілер мен жеткізушілер бұл сұранысты қажетті көлемде қамтамасыз ете алмаса, бағаға қысым күшеюі мүмкін. Мысалы, бірнеше өңірде құрылыс жұмыстары бір мезгілде басталса, цементке, металлға, құбырларға және арнайы техникаға қажеттілік көбейеді. Сұраныс ұсыныстан асып кеткен жағдайда мердігерлердің шығыны артып, жобалардың жалпы құны да қымбаттауы ықтимал.

“Егер Ұлттық қордан бөлінген қаражат теңгеге айырбасталып, ішкі нарыққа көп көлемде түссе, тұтынушылық сұраныс пен құрылыс саласының сұранысы артуы ықтимал. Ал тауарлар мен қызметтер ұсынысы осы сұранысқа ілесе алмаса, бағаға қысым күшейеді”, – дейді Бауыржан Ысқақов.

Сонымен қатар инфрақұрылымдық жобалардың барлығы тұрғын үй құрылысына бағытталмайды. Сондықтан 6,5 триллион теңгенің бөлінуі пәтер бағасы міндетті түрде өседі дегенді білдірмейді. Тұрғын үй құнына ипотекалық сұраныс, жер телімдерінің бағасы, құрылыс компанияларының шығындары және нарықтағы ұсыныс көлемі сияқты басқа да факторлар әсер етеді. Экономист мұндай тәуекелді азайту үшін жобаларды кезең-кезеңімен іске асырып, ішкі өндірістің мүмкіндіктерін ескеру қажет деп санайды.

Ұлттық қорда қанша ақша қалады?

2026 жылғы 13 қазандағы мәлімет бойынша, қыркүйек айының соңында Ұлттық қордың активтері 66,7 миллиард долларды құрады. Жыл басынан бері қор активтері 4,3 пайызға өскен.

Ал 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге алу жоспарланған. Алайда бұл қаражат бірден жұмсалмайды, бірнеше жыл ішінде кезең-кезеңімен бөлінеді. Сондықтан қордың болашақтағы көлемін бағалағанда тек шығыстарды емес, осы аралықта түсетін кірістерді де ескеру қажет.

Сарапшы шартты арифметикалық есеп жасады, бүгінгі күнмен алғанда доллар бағамын 454,5 теңге, 6,5 триллион теңге шамамен 14,3 миллиард долларға тең болады. Егер осы соманы Ұлттық қордың қазіргі 66,7 миллиард доллар көлеміндегі активтерінен шегерсек, 52,4 миллиард доллар қалады.

Алайда бұл — тек шартты есеп, нақты болжам емес. Өйткені 2029 жылдың соңына дейін қорға мұнай секторынан кірістер түседі, инвестициялық табыс қалыптасады. Сонымен қатар басқа аударымдар мен шығыстар, валюта бағамының өзгеруі де қор активтерінің көлеміне әсер етеді. Сондықтан 2029 жылдың соңында Ұлттық қорда дәл 52,4 миллиард доллар қалады деп айтуға болмайды.

Осы ретте қордан бөлінетін қаражаттың қанша екенімен қатар, оның экономикаға қандай пайда әкелетіні де маңызды. Егер қаражат инфрақұрылымды жаңғыртуға және өндірісті дамытуға тиімді жұмсалса, бұл ұзақ мерзімде экономикалық өсімге ықпал етуі мүмкін.

Ұлттық қордан ақша алу теңгенің құнсыздануына әкеле ме?

Ұлттық қордан қаражат бөлінуі теңге бағамына да ықпал етуі мүмкін. Мұның әсері ақшаның қалай және қандай көлемде жұмсалатынына, валютаны айырбастау тәртібіне және сол кезеңдегі сыртқы экономикалық жағдайға байланысты. Мәселен, қордағы шетел валютасының бір бөлігі теңгеге айырбасталса, бұл валюта нарығындағы сұраныс пен ұсынысқа әсер етеді. Алайда мұндай операцияның өзі теңге құнсызданады дегенді білдірмейді. Бауыржан Ысқақовтың айтуынша, қаражатты экономикаға кезең-кезеңімен бағыттап, бұл үдерісті Ұлттық банктің ақша-несие саясатымен үйлестіру маңызды.

Сондықтан Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу теңге бағамына нақты қаншалықты әсер ететінін алдын ала кесіп айту қиын. Ол үшін қаражатты игеру кестесі, валюталық операциялардың көлемі және нарықтағы өзге де факторлар ескерілуі керек.

Сонымен қатар теңгенің алдағы жылдардағы бағамына қатысты болжамдарды да ескеру қажет. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында теңге бағамы 440,5 теңгеге дейін нығайған.

Сарапшылардың болжамына сәйкес, доллардың орташа бағамы 2026 жылы 479 теңге, 2027 жылы 499 теңге, ал 2028 жылы 527 теңге болуы ықтимал.

Дегенмен бұл көрсеткіштерді нақты болашақ бағамы ретінде қабылдауға болмайды. Теңгенің бағамына мұнай бағасы, экспорт көлемі, шетел валютасына сұраныс, Ұлттық қордан жүргізілетін валюталық операциялар және инфляция деңгейі әсер етеді. Егер мұнай бағасы қолайлы деңгейде сақталып, экспорт көлемі өссе, елге түсетін валюталық кіріс артуы мүмкін. Ал сыртқы экономикалық жағдай нашарлап, импорт көлемі ұлғайса немесе мұнайдан түсетін кіріс азайса, теңгеге қысым күшеюі ықтимал. Ұлттық қордан қаражат бөлудің теңге бағамына әсерін бағалағанда, тек бөлінетін соманы емес, оның қандай валютада және қандай мерзімде жұмсалатынын, сондай-ақ сол кезеңдегі экономикалық жағдайды да ескеру қажет.

6,5 триллион теңгенің бәрі Қазақстанда қала ма?

Инфрақұрылымдық жобаларға бөлінетін қаржының бір бөлігі ел ішінде қалса, екінші бөлігі импорттық тауарлар мен жабдықтарды сатып алуға жұмсалады. Құрылыс барысында жергілікті жұмысшылардың еңбекақысына, отандық компаниялардың қызметіне және Қазақстанда өндірілген материалдарға ақша кетеді. Ал лифтілер, арнайы техника, электр компоненттері мен кейбір жабдықтарды шетелден сатып алу қажет болады. Қаражаттың қанша бөлігі Қазақстанда қалатынын, қаншасы импортқа кететінін нақты есептеу үшін жобалардың құрамы мен отандық өндірістің мүмкіндіктерін ескеру керек.

“Бұл жердегі маңызды міндет – отандық өндірісті барынша тарту. Қазақстанда цемент, металл бұйымдары, құбырлар, кабельдер және басқа да құрылыс өнімдерін өндіретін кәсіпорындарға нақты тапсырыстар берілсе, инвестицияның ішкі экономикалық әсері де күшейеді”, – дейді Бауыржан Ысқақов.

Жергілікті өндірушілерге тапсырыс беру қаражаттың ел экономикасына тигізетін пайдасын арттыруға көмектеседі. Дегенмен, отандық өнімнің бағасы, сапасы мен жеткізу мерзімі де ескерілуі қажет. Әйтпесе импортты шектеу құрылыс құнының негізсіз өсуіне әкеледі.

Ұлттық қордың ақшасын жұмсау болашаққа қауіп төндірмей ме?

Ұлттық қор мұнай сияқты қалпына келмейтін табиғи ресурстардан түсетін табыстың бір бөлігін жинақтауға және елдің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған. Сондықтан қордың активтерін сақтау мен қазіргі экономикалық қажеттіліктерді қаржыландыру арасындағы тепе-теңдік маңызды.

“Егер қаражат тиімсіз жобаларға жұмсалса, біз ақшаны да жоғалтамыз, болашақ ұрпаққа қажет экономикалық нәтиже де қалдыра алмаймыз. Ал егер сапалы жол, электр қуаты, су жүйесі, өндірістік инфрақұрылым салынса, оның игілігін бірнеше ұрпақ көре алады”, – дейді экономист.

Тағы бір ескеретін жайт – мұнай бағасының өзгеруі. Егер мұнай күрт арзандаса, Ұлттық қорға түсетін кіріс азаяды. Ал қордан ірі көлемде қаражат алу жалғаса берсе, мемлекеттік қаржыға қосымша салмақ түседі.

Бауыржан Ысқақовтың пікірінше, инфрақұрылымға салынған инвестиция ұзақ мерзімде Қазақстанның мұнайдан тыс салаларын дамытуға көмектесуі керек. Мысалы, сапалы жолдар логистикалық шығындарды азайтып, кәсіпорындардың жұмысын жеңілдетеді. Ал тұрақты электр қуаты мен инженерлік желілер жаңа өндіріс орындарын ашуға жағдай жасайды. Мұндай жобалар экономиканы әртараптандырып, болашақта бюджет кірісінің басқа салалардан түсуіне ықпал етеді. Бірақ бұл нәтиже өздігінен қалыптаспайды. Жобалардың экономикалық қайтарымы болуы, ал мемлекеттік шығындар нақты кірістер мен ықтимал тәуекелдерге сай жоспарлануы қажет.

6,5 триллион теңгенің тиімді жұмсалғанын қалай білуге болады?

Қаражаттың тиімділігін бағалау үшін құрылыс жұмыстарының аяқталғаны туралы есеппен шектелуге болмайды. Әр жобаның нәтижесі халықтың өміріне тигізген нақты әсерімен өлшенуі керек. Су құбыры салынса, қанша үйдің таза ауыз суға қосылғаны және желідегі апат санының қаншалықты азайғаны есепке алынуға тиіс. Жол жөнделген жағдайда көлік қатынасына кететін уақыт пен жүк тасымалдау шығындарының өзгерісі бағалануы мүмкін. Ал жаңа аурухана немесе мектеп ашылғанда, оның қанша адамға қызмет көрсететіні және тұрғындар үшін қаншалықты қолжетімді екені маңызды.

Бауыржан Ысқақов жобалардың бюджеті, орындалу мерзімі және құрылыс барысы туралы ақпарат қоғамға ашық болуы қажет деп есептейді. Оның пікірінше, тәуелсіз аудит пен сатып алу рәсімдерін бақылау қаражаттың мақсатсыз жұмсалу тәуекелін азайтуға көмектеседі.

“Нысанның тек пайдалануға берілгені ғана емес, оның қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні тексерілуі тиіс. Мысалы, жаңа су құбырының салынғаны туралы есептен бөлек, қанша үйдің сапалы сумен қамтамасыз етілгені, апат санының азайғаны бағалануы тиіс”, – дейді экономист.

Егер жобаның құны негізсіз өссе, құрылыс сапасына қатысты мәселе туындаса немесе қаражат мақсатсыз жұмсалса, жауапты тұлғалардың жауапкершілігі нақты белгіленуі керек.

Қорыта айтқанда, Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге бөлу Қазақстанға инфрақұрылымды жаңартуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өңірлердің дамуына мүмкіндік бере алады. Бірақ қаражаттың бөлінуі өздігінен экономикалық өсімге немесе халық табысының артуына кепілдік бермейді. Нәтиже жобалардың қаншалықты дұрыс таңдалғанына, құрылыс сапасына, шығындардың бақылауда болуына және салынған нысандардың ұзақ мерзімде қандай пайда әкелетініне байланысты.

Айта кетсек, Президент 2027 жылды "Жалпыхалықтық құрылыс жылы" деп жариялауды ұсынды.

Британдық актер Саша Барон Коэн Қазақстан халқынан Бораттың бейнесі үшін кешірім сұрады. Ол ойдан шығарылған журналистің шынайы Қазақстанға еш қатысы жоқ екенін айтып, Борат арқылы Қазақстанды емес, америкалықтар мен еуропалықтардың стереотиптері мен надандығын әжуалағысы келгенін жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Подкаст жүргізушісімен әңгіме барысында актер "Борат" фильмінің алғашқы бөлімі шыққаннан кейін Қазақстан елшілігі ресми шағым түсіргенін еске алды. Коэн сол кездегі наразылықтың орынды болғанын да мойындады.

Актер қазақстандықтардың сырт келбеті де оның кейіпкеріне мүлде ұқсамайтынын атап өтті. Комик фильмнің негізгі мақсаты Қазақстанды мазақ ету емес екенін түсіндірді. Оның айтуынша, сатира арқылы америкалық және еуропалық қоғамдағы надандық пен қалыптасқан стереотиптер сыналған.

"Борат" фильмінің алғашқы бөлімі 2006 жылы жарық көрді. Онда ойдан шығарылған қазақстандық журналист АҚШ-қа сапар шегеді. Фильм қоғамдағы нәсілшілдік пен стереотиптерді әжуалауды мақсат еткенімен, Қазақстанда елдің салт-дәстүрін бұрмалап, халықты қорлайтын туынды ретінде қабылданды. Сондықтан фильм елде кең прокатқа шыққан жоқ.

2020 жылы шыққан "Борат 2" де наразылық тудырды. Фильм жарық көрген күні қазақстандық белсенділер Алматыдағы АҚШ Бас консулдығының алдында акция өткізіп, туындыға тыйым салуды және актердің қазақ халқынан кешірім сұрауын талап етті.

2021 жылы Коэн қазақстандықтардың Боратты әзіл ретінде қабылдағанын естігенін айтып, елге шақырса, баруға дайын екенін жеткізді. Ол сатираны өз мамандығының ажырамас бөлігі санайтынын да мәлімдеді.

Сол жылдың қаңтарында актер Variety журналына Бораттың бейнесіне қайта оралуды жоспарламайтынын айтты. Оның сөзінше, 2020 жылы кейіпкерді қайта сомдауына АҚШ-тағы саяси жағдай мен демократияға төнген қауіп туралы пікір білдіру ниеті себеп болған.

Еске салсақ, бұған дейін танымал қазақстандық бренд Shoqansuits "Борат" образын қолданғаны үшін сынға қалған еді. 

Ақтөбеде азаматтық некедегі жұбайын ұрып, өліміне себеп болған 40 жастағы ер адамға сот үкімі шықты. Тергеу дерегінше, ол әйелді қызғаныштан соққыға жығып, кейін жедел жәрдемді бірден шақырмаған. Лариса Елезарова сегіз күн жансақтау бөлімінде жатып, 18 қыркүйекте көз жұмған. Сот ер адамды кінәлі деп танып, 8 жылға бас бостандығынан айырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Сот материалдарына сәйкес, оқиға 2025 жылы 9 қыркүйекте болған. Лариса 18 қыркүйекте ауруханада көз жұмды. 40 жастағы сотталушы кінәсін мойындамады. Ол әйелдің пәтерде құлаған кезде жарақат алғанын айтқан. Алайда сараптама қорытындылары жарақаттың құлаудан емес, соққыдан болғанын растады.

Прокурордың айтуынша, сотталушы мас күйінде әйелдің беті мен денесіне бірнеше рет соққы жасаған. Прокурор сотқа дейінгі тергеу кезінде жиналған айғақтар, куәлардың көрсетулері және сараптама қорытындылары сотталушының кінәсін дәлелдейтінін айтты. 

Прокурор сотталушыны қылмыстық кодекстің 106-бабы 3-бөлігімен айыпты деп танып, 10 жылға бас бостандығынан айыруды сұрады.

2025 жылғы қазанда жүргізілген сот-медициналық сараптама Лариса Елезарованың өлімі жабық бас-ми жарақаты мен миға қан құйылу салдарынан болғанын көрсетті. 2026 жылғы мамырда қосымша сараптама жүргізіліп, бұрынғы қорытындылар расталды.

Сот отырысында Бишімбаев ісімен танылған сот-медициналық сарапшы Тахир Халимназаров миға қан құйылудың салдарын түсіндірді.

“50 миллилитрден асатын гематома адамның өміріне қауіп төндіреді. Ал 90 миллилитр қан жиналса, ми қысылады да, оның қызметі күрт бұзылады. Жарақат салдарынан мидың қан тамырлары зақымданған, қан жиналған. Бұл жерде тек қан тамырларының зақымдануы ғана емес, жарақат әсерінен ми тінінің соғылу белгілері де бар”, – деді сарапшы Халимназаров.

Марқұмның туыстары үшін Ларисаның өлімінің нақты себебін анықтау ұзаққа созылған. Отбасы марқұмның денесін қазып алып, бірнеше рет сараптама жүргізілгенін баяндады.

Ларисаның қазасынан кейін бұл отбасы тағы да қара жамылған. Марқұмның бірінші күйеуі мен әкесі арасында жанжал туындап, Ларисаның әкесі де қаза болды. Жанжал баспана дауына қатысты болуы мүмкін. Бұл іс тергеуде.  

Сот 40 жастағы ер адамды кінәлі деп танып, 8 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Ол жазасын орташа қауіпсіздік мекемесінде өтейді.

Марқұмның туыстары моральдық зиян үшін 50 миллион теңге өндіріп алуды сұраған. Сот бұл талапты ішінара қанағаттандырып, 8 миллион теңге өндіру туралы шешім шығарды. Сонымен қатар қорғаушы шығындары үшін 1 миллион теңге төлеуі тиіс.

Айта кетейік, кешегі өткен үкімет отырысында ішкі істер министрлігі мас күйде отбасында жанжал шығарған 68,7 мыңнан астам адамның жауапқа тартылғанын айтты. Ал 2026 жылдың тоғыз айында 3,6 мыңнан астам азамат алкогольге тәуелділіктен оңалтудан өткен.

Алматы тұрғыны Тимур Рыспеков роботты ой күшімен басқаруға мүмкіндік беретін жүйе жасап жатыр. Оның ерекшелігі — робот адамның ми сигналдарына бағынумен қатар, өзіне қажетті бөлшектерді жобалап, құрылымын өзі құрастыра алады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Еуразия бірінші арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Тимурдың робот жасау идеясы 15 жасында пайда болған. Қазір ол бірнеше нейрожеліні біріктіретін Extella платформасын жетілдіріп жатыр. Өнертапқыштың мақсаты — технологияның көмегімен адамдардың мүмкіндігін кеңейтіп, әсіресе мүгедектігі бар жандардың күнделікті тіршілікте өзгелерге тәуелділігін азайту.

Тимурдың айтуынша, роботтар адамның физикалық тұрғыдан орындай алмайтын кейбір әрекеттеріне көмектесе алады. Ал Extella платформасы адам мен бірнеше роботтың бірлесіп, ортақ міндетті орындауына мүмкіндік беретін жүйе ретінде жасалып жатыр.

Тимур 2017 жылы "Қазақстанның 100 жаңа есімі" жобасының жеңімпаздарының бірі атанды. Бір жылдан кейін командасымен бірге NASA ұйымдастырған халықаралық байқауда марапатқа ие болды. Алайда алғашында оның бұл идеяларына жақындары да сене қоймаған.

“Тимур бала кезінен тыныш, сабырлы бала болды. Басқалар компьютерлік ойын ойнап жүргенде, ол оған мүлде қызықпайтын. Оның орнына компьютердің ішкі жүйелерін, түрлі процестердің қалай жұмыс істейтінін зерттегенді ұнататын. Шынымды айтсам, мен де бастапқыда сенбедім. Ол кезде бұл фантастика әлемінен алынған нәрсе сияқты көрінетін”, – деді Тимурдың ағасы Дамир Рыспеков.

Қазір Тимур Қазақстандағы және шетелдегі компаниялармен жұмыс істейді. Оның өнертабыстарына Канада, АҚШ, Мексика және Еуропаның бірнеше елінде патент берілген. Өнертапқыш болашақта күнделікті қайталанатын жұмыстарды роботтарға тапсырып, адамдардың шығармашылыққа, жаңа идеяларға көбірек уақыт бөлгенін қалайды.  

Freedom Holding Corp. өзінің еншілес компаниясы Freedom Lab арқылы Автожолдарды бақылайтын интеллектуалды жүйені (АЖБИЖ) салуға 112 млрд теңгеден астам инвестиция құяды. Тиісті келісімге Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі қол қойды.

Автожолдардың сапасы мемлекеттік күн тәртібіндегі басым бағыттардың бірі болып қала береді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында:

Жоба дәл осы міндетті шешуге бағытталған: жүйе автоматты өлшеу станцияларының (АӨС) негізінде жұмыс істейді. Олар көлік құралдарының салмағы мен габариттерін анықтап, деректерін тіркейді және осьтерге түсетін жүктемені бағалайды. Ақпарат қорғалған байланыс арналары арқылы бірыңғай жүйеге беріледі. Онда аналитикалық платформа деректерді тексеру мен сақтауды, талдауды және мемлекеттік ақпараттық жүйелермен алмасуды қамтамасыз етеді. Компанияның атап өтуінше, жүйе тек деректерді ұсынады: құқық бұзушылық туралы шешім қабылдау және жаза қолдану мемлекеттік органдардың құзыретінде қалады.

Жоба авторларының айтуынша, қазіргі станцияларға қатысты негізгі мәселелердің бірі — объектілер мен оларды басқару жүйесінің бытыраңқылығы. Жоба аясында жүйенің жұмысын қамтамасыз ететін бірыңғай оператор белгіленеді. Қолданыстағы 85 АӨС-ті түгендеу және жаңғырту жұмыстарынан кейін тағы 135 жаңа станция іске қосылады.

Станциялар мен жүйенің басқа да компоненттерінің жай-күйін бақылауды АЖБИЖ-дің ахуалдық орталығы қамтамасыз етеді. Ол сондай-ақ құқық бұзушылық фактісін растайтын дәлелдемелік материалдардың сапасына жауап береді. Жоба бірыңғай басқару жүйесін құруға, өлшеу деректерінің дәйектілігін қамтамасыз етуге және жүк ағынын талдауға мүмкіндік береді.

Чингиз Кулахметовтің айтуынша, жоба тікелей жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталмағанымен, оған оң әсерін тигізеді: тұрақты бақылау жүргізу және құқық бұзушылықтарды тіркеу жүргізушілердің қауіпті әрекеттерге бару ықтималдығын төмендетеді. Есептеулерге сәйкес, жобаны 10 жыл бойы іске асыру шамамен 400 жол-көлік оқиғасының, адам өліміне әкелетін 177 жағдайдың және 1 400-ден астам жарақат алу жағдайының алдын алуға мүмкіндік береді.

Келісімге Шымкентте өткен Жаһандық инвестициялар жөніндегі Қазақстанның IX дөңгелек үстелі (Kazakhstan Global Investment Roundtable, KGIR) аясында қол қойылды. Іс-шараға 40-тан астам елден 500-ден астам инвестор мен бизнес өкілі қатысты. Жиын барысында жалпы сомасы 4,8 млрд АҚШ долларын құрайтын 22 құжатқа қол қойылды. Пленарлық сессияда сөз сөйлеген Премьер-министр Олжас Бектенов озық технологияларды енгізу және жаңа өндіріс орындарын құру арқылы экономиканы сапалы жаңғыртудың ел үшін айрықша маңызға ие екенін атап өтті.

Қазақстан тұрғындары тұтынушылық шығындарының 41,7%-ын азық-түлікке жұмсайды. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан Орталық Азия елдері арасында Өзбекстан мен Түрікменстаннан кейін тұр. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Visual Capitalist АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2025 жылғы деректеріне сүйеніп, әлем елдеріндегі халықтың азық-түлікке жұмсайтын шығын үлесін салыстырған.

Зерттеу мәліметінше, Қазақстанда тұтынушылық шығынның 41,7%-ы тамақ өнімдерін сатып алуға кетеді. Өзбекстанда бұл көрсеткіш 44,8%, ал Түрікменстанда 46,3%-ға жеткен. 

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, Қазақстанда 2026 жылғы қыркүйекте азық-түлік тауарларының бағасы бір жылда 8,5%-ға өскен. Бұл ретте жалпы инфляция 9,3% болған.

Әлемдік көрсеткіштерге қарасақ, азық-түлікке ең көп қаржы жұмсайтын елдердің қатарында Нигерия, Мьянма және Лаос бар. Нигерияда халықтың тұтынушылық шығынының 56,2%-ы, Мьянмада 54,8%-ы, Лаоста 54%-ы тамаққа жұмсалады.

Ал АҚШ-та азық-түлік шығынының үлесі 6,4%, Сингапурда 6,7% шамасында. Ұлыбританияда бұл көрсеткіш 8%-ға жуық.

Аталған деректер елдер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Дегенмен азық-түлікке жұмсалатын шығын үлесі тек бағаға емес, халықтың табысына және тұтыну құрылымына да байланысты.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда ауыл кәсіпкерлері маркетплейстерге қосылатыны белгілі болды.

Астанада заңсыз онлайн-казинолардан түскен ақшаны заңды букмекерлік кеңселердің төлемдері ретінде көрсетіп, аударып отырған топ әшкереленді. Тергеу мәліметінше, бұл схема арқылы 188 миллиард теңгеден астам қаржы өткен. Күдіктілердің арасында банк саласының өкілдері де бар. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметінше, заңсыз қызмет "Nomadgames", "Sultangames" интернет-сайттары мен олардың көшірме сайттары арқылы жүргізілген.

“Ойыншылардан ақша қабылдау үшін төлем ұйымдары, банк эквайрингі, POS және интернет-терминалдар, электрондық әмияндар мен криптовалюта құралдары қамтылған көпсатылы төлем жүйесі пайдаланылған. Бұл іске банк қызметкерлері де көмектескен. Олар онлайн-казиноларды төлем жүйесіне қосып, тиісті тексерулер жүргізбей келісімшарттар жасаған. Сондай-ақ төлемдерді басқа мақсатта жүргізілгендей көрсету үшін арнайы кодтар берген. Соның арқасында онлайн-казиноларға аударылған ақша заңды букмекерлік кеңселер мен басқа да кәсіпкерлердің төлемдері сияқты көрінген. Осы айла-шарғы арқылы электрондық терминалдардан 188 миллиард теңгеден астам қаржы өткен”, – делінген хабарламада. 

Осылайша, қылмыстық жолмен тапқан ақшаны заңды етіп көрсету үшін топ өз бақылауындағы ЖШС-ны пайдаланған. Жалған шарт негізінде серіктестіктің шоттарына 10 миллиард теңге аударылған.

“Кейін бұл қаражат криптовалютаға айырбасталып, күдіктілердің криптоәмияндарына жіберілген. Тергеу барысында жалпы сомасы 19 миллион USDT болатын цифрлық активтердің қозғалысы анықталды”, – деп қосты ведомство. 

Сот шешімімен күдіктілердің үш пәтері мен алты көлігіне тыйым салынды. Сондай-ақ олардың 1,4 миллиард теңгеге бағаланған криптоактивтері мен банк шоттарындағы ақшасы бұғатталды. Іс бойынша екі күдікті қамауға алынды. Тағы үшеуі кепілмен босатылса, қалған екеуіне елден кетпеу туралы қолхат берілді. Қылмыстық іс сотқа жолданды.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда алты криптоплатформаға цифрлық активтер қызметін көрсетуге, ұсынуға және жарнамалауға тыйым салынған еді. Шектеу BingX, Bitcoin.com, Huobi Global, BitMart, Coinbase және WEEX платформаларына қатысты.

Жамбыл облысындағы мәрмәр кен орнын 45 миллион теңгеге сату дауы кассациялық сотта қайта қаралмақ. Кен орнының құны бір бағалау есебінде 47 миллион теңге деп көрсетілсе, басқа сарапшылар пайдалы қазбалардың құнын 1 миллиард теңгеден жоғары бағалаған. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Журналист Михаил Козачковтың мәліметінше, кен орны көп жыл бойы “Қаратау-Мрамор” ЖШС-не тиесілі болған. 2007 жылы компания “Қазкоммерцбанк” арқылы несие алып, міндеттемелерін қамтамасыз ету үшін жер қойнауын пайдалану құқығы мен мәрмәр өндіруге арналған арнайы жабдықты кепілге қойған. Сол кезде кепіл мүлкінің құны кемінде 3 миллион долларға бағаланған.

Кейін кәсіпорын иесі Руслан Жетпісбаев қайтыс болып, компанияның мұрагері оның ұлы Ринат Жетпісбаев болды. Несие бойынша берешек өтелмегендіктен, кейін “Қазкоммерцбанктің” құқықтық мирасқоры болған Halyk Bank кепілдегі мүлікті сату рәсімін бастаған. Оны жеке сот орындаушысы Ержан Абылайханов жүргізген.

Ринат Жетпісбаев қарызды жабу үшін инвестор тауып, банкке 180 миллион теңгеден астам қаражат аударған. Алайда ол кезде кепіл мүлкін өндіріп алу рәсімі басталып кеткен еді.

Кен орнының құнын анықтау үшін жеке сот орындаушысы “Факт” тәуелсіз бағалау орталығының бағалаушысы Ерлан Мусурманқұловты тартқан. Оның есебінде мәрмәр қоры мен жабдықтың жалпы құны шамамен 47 миллион теңге деп көрсетілген. Кейін жер қойнауын пайдалану құқығы саудада 45 миллион теңгеге сатылған.

Осыдан кейін “Қаратау-Мрамор” ЖШС негізгі активінен айырылған. Ал журналистің дерегінше, банктің алдындағы өтелмеген берешек шамамен 140 миллион теңге болған.

Екі бағалау есебінің айырмашылығы неде?

Ринат Жетпісбаевта кен орнының құнына қатысты басқа есеп те болған. Оны “Доверие” тәуелсіз бағалау компаниясы әзірлеген. Мамандар кен орнына барып, пайдалы қазбалардың жалпы құнын 1 миллиард теңгеден жоғары бағалаған.

Михаил Козачков екі есепте өндірілмеген мәрмәр қорының көлемі бірдей көрсетілгенін, алайда оның ақшалай бағасы арасында үлкен айырмашылық барын атап өткен.

Даудың негізгі себебі де осы бағалаулардың алшақтығына байланысты туындаған. Бір есепте кен орны мен жабдықтың құны 47 миллион теңге деп көрсетілсе, екіншісінде тек пайдалы қазбалардың құны миллиард теңгеден асқан.

Алғашқы сот инстанциясы “Қаратау-Мрамор” ЖШС-нің талаптарын қанағаттандырмаған. Алайда Жамбыл облыстық сотының апелляциялық алқасы бағалау кезінде Ресей аумағындағы мәмілелер туралы мәліметтер пайдаланылғанына назар аударған.

Апелляциялық сот жеке сот орындаушысы Ержан Абылайханов жасаған сауда хаттамасын жойып, кен орнын сату-сатып алу шартын жарамсыз деп таныған. Осыдан кейін тараптар кассациялық сотқа жүгінген.

Кассациялық сот қандай шешім қабылдады?

Halyk Bank кейін кассациялық шағымын кері қайтарып, компания иесінің мұрагерімен келіссөз жүргізуге ниет білдірген. Соған қарамастан, кассациялық инстанция апелляциялық соттың шешімін жойып, істі қайта қарауға жіберген.

Сонымен бірге сот кен орнының нақты құнын анықтау үшін тауарлық сараптама жүргізу қажеттігін көрсеткен.

Алайда істі қайта қараған Жамбыл облыстық соты бастапқы шешімді күшінде қалдырған. Кассациялық сот тапсырған сараптама жүргізілмеген. Бұған қоса, сот банк ұстанымы мен Бағалаушылар палатасының сарапшылық кеңесінің қорытындысын ескермеген.

Сарапшылық кеңес 47 миллион теңгелік бағалау есебін зерттеп, құжаттан бірқатар қате тапқан. Кеңес қорытындысында есеп Қазақстанның бағалау қызметі туралы заңнамасының талаптарына сәйкес келмейтіні көрсетілген.

Енді істі Кассациялық соттың әкімшілік істер жөніндегі алқасы қайта қарайды. Сотқа кен орнын сату кезінде оның құнын анықтау қаншалықты негізді болғанын және тараптардың уәждерін бағалау қажет.

Бұл арада кен орнын сауда арқылы сатып алған компания оны игеруге кірісіп кеткен. Ал активтің нақты құны мен оны сату рәсімінің заңдылығына қатысты дауға нүкте әлі қойылған жоқ.

Материалда келтірілген мәліметтер журналист Михаил Козачковтың жарияланымына негізделген. Кен орнының құнына қатысты екі бағалау есебінің қайсысы негізді екені және сауданың заңдылығы жөніндегі түпкілікті құқықтық бағаны сот беруі керек.

Айта кетейік, Шымкентте аудиторлар 5 миллиард теңге субсидияның жымқырылғанын анықтаған, алайда кейін прокурорлар қылмыстық істі тоқтатқан.

Қазақстанда ауыл кәсіпкерлерін маркетплейстерге қосып, шалғай елді мекендерде тапсырыстарды қабылдау және беру пункттерін ашу жоспарланып отыр, деп мәлімдеді Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев Үкімет отырысында. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Министрдің айтуынша, жұмыс бірнеше бағыт бойынша жүргізіледі. Атап айтқанда, ауыл кәсіпкерлеріне қолданыстағы электронды сауда алаңдарына шығуға көмектесу, тауар жеткізу қызметін дамыту және шалғай ауылдарда тапсырыс беру пункттерінің желісін кеңейту көзделген. Сонымен қатар тұрғындарды электронды саудаға, цифрлық платформалармен жұмыс істеуге және жасанды интеллект құралдарын пайдалануға үйрету жоспарланып отыр.

Жаслан Мәдиевтің мәліметінше, бүгінде Қазақстанда 20-дан астам цифрлық платформа 500 мыңнан астам азаматқа табыс табуға мүмкіндік беріп отыр.

Алдағы уақытта ауыл тұрғындарының электронды саудаға қолжетімділігін арттырып, логистикалық инфрақұрылымды дамытуға басымдық беріледі. Бұдан бөлек, халықтың цифрлық дағдыларын жетілдіру және жұмыспен қамту жүйелерімен біріктірілген қайта даярлау платформасын енгізу жоспарланған.

Айта кетейік, бұған дейін Түркістан облысында жалған құжаттар арқылы ауыл шаруашылығына бөлінген 1 миллиард теңгеге жуық субсидияны жымқыру деректері анықталған.

Құрылтайда балалардың құқығын қорғаумен айналысатын "Қазақстан балалары" атты депутаттық топ құрылды. Оған депутат Дана Медеуова жетекшілік етеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Дана Медеуова жаңа топтың жұмысын бастағанын Астанада өткен Орталық Азия елдерінің бала құқықтары жөніндегі уәкілдерінің екінші халықаралық форумында мәлімдеді.

"Бүгін Құрылтайдың “Қазақстан балалары” депутаттық тобы жұмысын бастайды. Біз заң шығару жұмысында балалардың құқықтары, қауіпсіздігі, денсаулығы мен әл-ауқаты басты назарда болғанын қалаймыз", – деді депутат.

Жаңа топ балалардың құқығын қорғауға, олардың қауіпсіздігі мен денсаулығына қатысты заңдарды жетілдіруге күш салмақ. Алайда топтың құрамына қанша депутат кіргені және алдағы уақытта нақты қандай заңдарға өзгеріс енгізілетіні әзірге белгісіз.

Ал форумда негізінен балалардың интернеттегі қауіпсіздігі сөз болды. Жиынға қатысушылар ғаламтор мен жаңа технологиялардың балалардың дамуына әсерін, оларды желідегі қауіп-қатерден қорғау жолдарын талқылады.

Сондай-ақ мүгедектігі бар балалардың да өзгелермен тең дәрежеде білім алуына жағдай жасау мәселесі көтерілді.

Еске салайық, бұған дейін Дана Медеуова Құрылтайдағы жұмысы туралы алғаш рет айтып, депутаттық қызметінің қалай өтіп жатқанын көрсеткен еді.

Үкімет қымбатшылықты тежеу үшін шұғыл шаралар қабылдамақ. Премьер-министр Олжас Бектенов Үкімет отырысында азық-түлік бағасын тұрақтандыру және қыс мезгіліне жеткілікті азық-түлік қорын жинау жөнінде тапсырма берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкімет басшысы ең алдымен инфляцияны төмендетіп, халықтың табысын арттыру мәселесіне тоқталды. Ол бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу үшін барлық мемлекеттік орган бірлесіп жұмыс істеуі керек екенін айтты.

"Ұлттық экономика министрлігіне Ұлттық банкпен және мемлекеттік органдармен бірлесіп, осы жылдың 20 қарашасына дейін инфляцияны төмендету және халықтың нақты табысын арттыруға бағытталған салық-бюджет және ақша-кредит саясатын үйлестіру жұмыстарын күшейту шараларын әзірлеуді тапсырамын", – деді Олжас Бектенов.

Премьер-министр әкімдіктерге азық-түлік бағасын апта сайын бақылап, нәтижесін Сауда министрлігіне хабарлап отыруды тапсырды.

Ал Сауда министрлігі өңір әкімдіктерімен бірлесіп, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына қосылатын үстеме ақының белгіленген шектен аспауын қадағалауы керек. Сондай-ақ бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу үшін қосымша шаралар қабылдауы тиіс. Бұдан бөлек, Сауда және Ауыл шаруашылығы министрліктеріне екі апта ішінде қыс мезгіліне жеткілікті азық-түлік қорын қалыптастыру міндеті жүктелді. Олжас Бектенов тұрақтандыру қорларының жұмысын күшейтіп, азық-түлікті өндірушілерден тікелей жеткізу көлемін арттыруды тапсырды.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында экономиканың тұрақты өсуін қамтамасыз ету және халықтың табысын арттыру мәселелеріне ерекше назар аударған еді. Бүгін Үкімет отырысында осы тапсырмаларды жүзеге асыру жолдары талқыланды.

Қазақстанда аса ауқатты азаматтарға салық салу тәсілдерін қайта қарау мәселесі талқыланып жатыр. Премьер-министр Олжас Бектенов Ұлттық экономика және Қаржы министрліктеріне бір ай ішінде халықаралық тәжірибені зерттеп, ұсыныстар әзірлеуді тапсырды. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Үкімет отырысында Олжас Бектенов жаңа салық кодексіне енгізілетін өзгерістер мәселесіне де тоқталды. Ұлттық экономика министрлігіне құжатқа қатысты нақты түзетулер топтамасын пысықтап, мемлекеттік органдармен жедел келісу міндеттелді.

Ал Қаржы министрлігіне жергілікті деңгейде салық жинау көрсеткішін арттыру, көлеңкелі экономиканың үлесін азайту және салықтық-кедендік әкімшілендіруді цифрландыруды аяқтау тапсырылды. Бұл жұмыста жасанды интеллект технологияларын да қолдану көзделген.

Бұған дейін Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа Жолдауында ірі байлық иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды ұсынған еді.

Президент заңды жолмен жиналған активтерді шектеу туралы сөз болып отырмағанын атап өтті. Оның айтуынша, әр азамат елдің дамуына мүмкіндігіне сай әділ үлес қосуы керек. Енді Үкімет пен Құрылтай осы мәселені зерделеп, тиісті ұсыныстар әзірлейді.

Қазақстанда “Ұмай” әйелдер ипотекалық бағдарламасына өтінім қабылдау 3 қарашада басталады. Бағдарлама бойынша 50 миллион теңгеге дейін несие алуға болады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

“Отбасы банкінің” мәліметінше, Азия даму банкі Қазақстанға бағдарламаны іске асыру үшін 20 миллиард теңге көлемінде екінші транш бөлген.

Ипотеканың негізгі шарттары өзгеріссіз қалады. Несие мөлшерлемесі жылдық 14,8%, ал жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі 16,3–16,8% аралығында белгіленген.

Бағдарламаға қатысатын отбасының орташа айлық таза табысы 1 миллион 250 мың теңгеден аспауы керек. Сонымен қатар, өтініш беруші соңғы алты айдағы ресми табысын растауға міндетті.

Бастапқы жарна мөлшері тұрғын үй сатып алынатын қалаға байланысты. Астана мен Алматыда баспана құнының кемінде 20%-ын, ал басқа қалаларда 15%-ын төлеу қажет. Бұл ретте банк бастапқы жарнаны есептегенде сатып алу бағасы мен бағалау құнының төменін негізге алады.

Мысалы, Алматыда пәтер 32 миллион теңгеге сатылып, бағалау құны 30 миллион теңге болса, банк несие сомасын екінші көрсеткіш бойынша есептейді. Бұл жағдайда бастапқы жарна 6 миллион теңге, ал несие сомасы 24 миллион теңге болады.

Өтінімді қалай беруге болады?

“Ұмай” ипотекасына өтінімді үш жолмен беруге болады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда ресми табысы жоқ азаматтарға қандай банктер ипотека беретіні белгілі болды.

Мемлекет әлеуметтік көмекке қатысты жаңа талаптарды енгізуге дайындалып жатыр. Желтоқсаннан бастап Отбасының цифрлық картасы банктердің жүйелерімен біріктіріліп, жаңа тетік алдымен табысы жоғары азаматтар арасында сынақтан өтеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Еңбек министрлігі 2027 жылдан бастап әлеуметтік көмекті мұқтаждық деңгейіне қарай тағайындау тәртібін енгізуге дайындықты аяқтады.

Министрліктің айтуынша, алдымен жаңа жүйе сынақтан өткізіліп, оның нәтижесі бағаланады. Содан кейін ғана өзгерістерді кеңінен енгізу мәселесі шешіледі.

Еске сала кетейік, Қазақстанда 2027 жылдан бастап әлеуметтік көмекті тағайындау тәртібін өзгерту жоспарланып отыр. Енді жәрдемақының бір бөлігін беру кезінде отбасының табысы, баспанасы, көлігі және басқа да мүлкі ескеріледі.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев отбасының әл-ауқатын бағалайтын калькулятордың таныстыруына қатысты. Ол жүйенің қалай жұмыс істейтінін өз отбасының мысалында көрсетіп, нәтижесінде калькулятор оны В санатына жатқызды. 

Қазақстанда 2030 жылға дейін тағы 21 логистикалық орталық салу жоспарланып отыр. Қазір ел ішінде 46 орталық жұмыс істейді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Көлік вице-министрі Талғат Ластаев 29 қазанда Үкімет отырысында Қазақстан транзиттік жүктерді тарту үшін шетелдердегі логистикалық инфрақұрылымды да дамытып жатқанын мәлімдеді.

Вице-министрдің айтуынша, Қазақстанның өз ішіндегі терминалдық инфрақұрылыммен қатар, серіктес мемлекеттердің аумағында логистикалық орталықтар ашуға да басымдық беріліп отыр. Мұндағы мақсат – халықаралық көлік дәліздері арқылы өтетін жүк көлемін арттыру.

Қазір шетелде үш логистикалық орталық жұмыс істейді. Олар Қытайдың Ляньюньган және Сиань қалаларында, сондай-ақ Грузияның Поти қаласында орналасқан.

Бұдан бөлек, тағы жеті орталықты іске қосу жұмыстары жүріп жатыр. Олардың қатарында Ресейдегі Селятино, Беларусьтегі Свислочь, Өзбекстандағы Ташкент, Қытайдағы Чэнду, Әзербайжандағы Алят, Румыниядағы Констанца және Венгриядағы нысандар бар.

“Бұл инфрақұрылым негізінен “Қазақстан темір жолы” компаниясының, сондай-ақ басқа да қазақстандық логистикалық операторлардың қатысуымен дамып жатыр”, – деді Талғат Ластаев.

Қазақстанның логистикалық әлеуетін арттыру мәселесі Мемлекет басшысының да назарында. 

Ажырасқан ата-аналардың арасындағы кикілжің баланың болашағына балта шабуы мүмкін. Қазақстандық аналар бұрынғы күйеулерінің жеке ренішін алға тартып, балаларының шетелге шығуына қасақана кедергі келтіргенін айтып, әлеуметтік желіде жанайқайын жеткізді. Stan.kz тілшісі баланы шетелге шығару үшін әкенің келісімі қай кезде қажет екенін және тараптар келіспеген жағдайда мәселені қалай шешуге болатынын анықтап көрді.

"Талантты қызым конкурсынан қалды"

Әлеуметтік желі қолданушыларының бірі бұрынғы күйеуінің кесірінен 12 жастағы қызының халықаралық байқауға бара алмай қалғанын айтып, ашынды.

"Қызым Аружан 12 жаста. Скрипка тартады. Өткен айда мұғалімі республикалық конкурстан оза шығып, Австралияда өтетін халықаралық байқауға тегін жолдама алғанын қуана жеткізді. Балам күн санап асыға күтті. Жақындағанда балаларды шетелге бастап баратын апайына сенімхат жазу керек болды. Ажырасқанымызға екі жыл болды, арамызда реніш бар. Бірақ баласының болашағы ғой, түсінер деп үміттенгем. Бірақ келіспеді. Артынан шыр-пыр болып: “Бұл демалыс емес, олимпиада ғой! Аружанның арманы!” деп жалындым. Тіпті қызым да жылап: “Папа, рұқсат берші…” деп өтінді. Ал ол болса, телефонын сөндіре салды. Кеше қызымның қатарластары ұшып кетті. Ал Аружан бөлмесінде бұрышқа тығылып, скрипкасын қабына салып қойыпты. Көзі жасқа толып: “Анашым, менің жазығым не?” дейді. Не дерімді білмей қалдым", – дейді ана күйзелісін жасырмай.

"Квота аяқасты шықты, бірақ балам әкесі рұқсат қағазын бермегеннен отадан қалды..."

Тағы бір ана бұрынғы жұбайының қарсылығынан ұлының шетелдегі шұғыл емнен қағылғанын мәлімдеді. Германия клиникасына бөлінген квота текке күйген.

"Ұлым Арманның жүрегіне шұғыл ота жасалуы керек еді. Өткен аптада Германиядағы клиникаға шетелдік квота аяқасты шығып, қуанышымызда шек болмады. Тіпті ұшатын күніміз де белгіленген соң, билет алып қойдым. Бұрынғы күйеуіме хабарласып едім, ол: "Рұқсат бермеймін! Қазір өз отбасым бар. Мазалама, сендерге уақытым жоқ. Тағы ұялмай алимент сұрайсың. Өлсе, өліп қалсын!" – деп телефонды бетіме басты. Нәтижесінде квотамыз күйді, клиника кезекті басқа балаға берді. Ал ұлым әкесін жек көріп отыр... Баланың өмірі таразыға түсіп тұрғанда, бұрынғы өкпені алға тартып кедергі жасауға қалай ары шыдайды?" – дейді ол.

Қазақстанда әкенің келісімі міндетті ме?

Заңгер Қуат Ауғанбектің түсіндіруінше, баланың шетелге шығуына қатысты талаптар сапардың мақсатына және кіммен баратынына тікелей байланысты. Қазақстаннан уақытша шығу үшін екінші ата-ананың нотариаттық келісімі әрқашан бірдей міндетті бола бермейді. Дегенмен баланы үшінші тұлғамен (мұғалім, жетекші, ата-әжесі) жіберген кезде баратын елдің талаптары мен қажетті құжаттарды алдын ала тексерген жөн.

"Қазір әкелердің баласын шетелге жіберуге кедергі келтіруі жиі кездесетін мәселеге айналды. Кейбірі баланың болашағын ойламай, тіпті әдейі шекаралық тыйым қойып тастайды. Ал бар салмақ аналардың иығына түсіп отыр. Ескеретін жайт, шекарада бала қасында анасымен бірге жүрсе де, шекарашылар туу туралы куәлікті міндетті түрде сұратады. Сондықтан кез келген сапардың алдында шекаралық шектеудің бар-жоғын алдын ала тексерген абзал. Егер екінші тарап баланың дамуына, халықаралық байқауларға қатысуына немесе денсаулығына қасақана кедергі келтірсе, бірден қорғаншылық және қамқоршылық органға, кейін сотқа жүгіну керек. Ең бастысы — бұл процестің барлығы жан-жақты алдын ала дайындықты талап етеді", – деді заңгер.

Ал баланың шетелге тұрақты тұруға көшуі – бөлек құқықтық жағдай. Мұндай кезде екінші ата-ананың рұқсаты міндетті түрде талап етіледі. Егер ортақ шешімге келе алмаса, мәселе тек сот арқылы шешіледі.

Әкесі әдейі кедергі келтірсе, не істеу керек?

Заңгердің айтуынша, мұндай жағдайда аналар мынадай қадамдарды жасауы тиіс:

Сот сапардың маңыздылығын ескере отырып, әкесінің келісімінсіз-ақ баланы шетелге шығаруға құқық беретін шешімді қысқа мерзімде шығарып бере алады. Бірақ сотқа өтініш бергеннен кейін ең аз дегенде 2-3 апта уақыт керек. 

Баланы шетелге жібермегені үшін әке ата-ана құқығынан айырыла ма?

Заңгердің сөзінше, баланы шетелге жіберуден бір-екі рет бас тартқаны үшін ғана әкені автоматты түрде ата-ана құқығынан айыру мүмкін емес. Өйткені "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Кодекстің 75-бабына сәйкес, бұл – мемлекет тарапынан қолданылатын ең ауыр шара. Әкесі сотта "Мен баланың қауіпсіздігіне алаңдадым" деп уәж айтса, сот бірден ең қатаң жазаға бармайды.

Дегенмен, егер әрекет баланың өміріне қатер төндірсе (мысалы, шұғыл ота кешіктіріліп, денсаулығына орны толмас зиян келсе), бұл "Ата-ана құқығын теріс пайдалану" ретінде бағаланып, құқықтық шаралар (құқығын шектеу немесе айыру) қарастырылуы мүмкін.

"Баланың бүкіл әлемге деген сенімі күйреуі мүмкін"

Балалар психологы Гүлбанум Мурадуллаеваның пікірінше, ата-аналар арасындағы осындай жанжалдар баланың психикасына ауыр соққы болып тиеді.

"Егер әкесі баланы жібермесе, балада әкесіне деген жеккөрушілік сезімі қалыптасуы мүмкін. Психологияда ана – махаббаттың, әке – қорғаныстың символы. Осындай жағдайда бала бүкіл әлемге деген сенімін жоғалтып, “бәрі қауіпті” деген түсінік қалыптастыруы ықтимал. Оның сенімі күйрейді. Ересектер үшін ажырасу, алимент немесе өзара реніш – өткінші эмоция болуы мүмкін. Өйткені олар өз өмірлерін сүріп жатыр. Ал бала үшін бұл – оның қазіргі жастық шағы, оның болашағы. Ата-ананың өкпесі баланың білім алуына, қабілетін дамытуына немесе денсаулығына кедергі болмауы тиіс. Себебі ересектер ұмытқан жағдайдың өзі баланың жадында өмір бойы сақталып, оның болашақта өз отбасын құруына, психологиялық саулығына кері әсер етеді", – дейді маман. 

Германияда және Еуропа елдерінде баланың шетелге шығуына екі ата-ананың да келісімі міндетті. Ал егер әкесі себепсіз бас тартса:

Отбасылық медиация: Алдымен іске арнайы отбасылық медиаторлар мен Балалар ісі жөніндегі ведомство араласады. Олар әкеге сапардың бала үшін неліктен маңызды екенін заңды түрде түсіндіреді.

Жедел сот бұйрығы: Егер мәселе шұғыл болса (емделу, конкурс, олимпиада), анасы сотқа жедел тәртіппен арыз береді. Германия соты бұл өтінішті 24–48 сағаттың ішінде қарап, егер әкенің бас тартуында негізді себеп (мысалы, баланы кейін елге қайтармай қою қаупі) болмаса, "шетелге шығу құқығын" жалғыз анасына беріп, шешім шығарады.

2. АҚШ: Жеке төлқұжат ережесі және Сот санкциясы

АҚШ-та 16 жасқа толмаған балаға төлқұжат беру үшін екі ата-ананың да жеке қатысуы немесе нотариалды рұқсаты талап етіледі.

Сот шешімі арқылы төлқұжат алу: Егер әкесі рұқсат бермей, қол қоюдан бас тартса, анасы сотқа жүгініп, баланы шетелге алып шығуға жеке өзіне эксклюзивті құқық беретін сот шешімін алады. Бұл шешім болса, әкенің келісімінсіз-ақ паспорт жасалып, шекарадан шектеусіз өтуге болады.

3. Түркия: Қамқоршылыққа байланысты шешім

Түркияда ажырасқаннан кейін баланың қамқоршылығы кімге тиесілі болса, соның құқығы басым.

Егер сот шешімінде баланың қамқоршылығы анасына өтіп, әкесінің рұқсатынсыз шетелге шығуына тыйым салатын бөлек ескертпе жазылмаған болса, анасы баласымен бірге әкесінің нотариалды рұқсатынсыз-ақ шетелге саяхаттай алады. Түрік заңнамасы қамқоршысы бар тараптың бала мүддесі үшін шешім қабылдау құқығын жоғары қояды.

4. Ұлыбритания: Шектеу қоюшы тарап шығынды өтейді

Ұлыбританияда ата-ананың бірі екіншісінің рұқсатынсыз баланы 28 күннен артық шетелге алып кете алмайды. Бірақ әкесі 28 күнге дейінгі уақытша сапарға (демалыс, конкурс) себепсіз рұқсат бермей қойса:

Анасы сотқа “Нақты мәселе бойынша сот бұйрығын” алу үшін жүгінеді.

Егер сот әкенің кедергісін "жеке өш алу" немесе "себепсіз қорқыныш" деп тапса, сот сапарға рұқсат беріп қана қоймай, сот шығындарын және күйіп кеткен билеттер мен квотаның айыппұлын әкесіне төлетеді. Бұл тәртіп әкелердің себепсіз кедергі жасауының алдын алады.

5. Халықаралық механизм: Гааға конвенциясы

Әлемнің 100-ден астам елі (ішінде Қазақстан да бар) Балаларды халықаралық деңгейде заңсыз алып кетудің азаматтық-құқықтық аспектілері туралы Гааға конвенциясына қосылған.

Бұл конвенция әкелердің негізгі қорқынышын (мысалы, "анасы баланы шетелге алып кетіп, қайтармай қояды") сейілтуге арналған. Егер анасы баланы емдеуге немесе байқауға апарып, қайтармай қалса, Гааға конвенциясы аясында бала дереу өз еліне мәжбүрлі түрде қайтарылады. Сондықтан дамыған елдердің соттары бұл механизмге сүйеніп, уақытша сапарларға тез арада рұқсат береді.

Елімізде су тапшылығын азайту үшін жаңа шаралар қолға алынбақ. Қазақстанда көлік жуу орындарында ауыз суды пайдалануға шектеу енгізу жоспарланып отыр. Бұл туралы Үкімет отырысында Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітов мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрдің айтуынша, елімізде суды үнемдеу және оның ысырабын азайту талаптары күшейтілген. Енді бұл бағыттағы заңнаманы жетілдіру үшін қосымша өзгерістер енгізілмек.

"Су кодексіне көлік жуу орындарында орталықтандырылған жүйеден берілетін ауыз суды пайдалануға шектеу қоюды көздейтін түзетулер дайындалды", – деді министр.

Яғни жаңа талап қабылданса, көлік жуу орындарының орталықтандырылған жүйеден келетін ауыз суды көлік жуу үшін пайдалануына шектеу қойылады.

Суды үнемдеу жұмыстары өндіріс орындарында да жүргізіледі. Кәсіпорындар бір рет пайдаланған суды қайта қолдануға мүмкіндік беретін жүйелерге біртіндеп көшпек. Жоспар бойынша 2030 жылға қарай өндірісте қайта пайдаланылатын судың үлесі 28%-ға жетуі тиіс.

Ал тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласында жыл сайын 260 миллион текше метрге дейін су үнемдеуге мүмкіндік бар.

Су шаруашылығына 1 триллион теңгеге жуық инвестиция тартылған

Нұржан Нұржігітов еліміздегі каналдар мен су қоймаларын жаңарту жұмыстарына да тоқталды. Оның айтуынша, соңғы екі жылда 1,4 мың шақырымнан астам канал, 5 су қоймасы және 8 гидротехникалық нысан жөнделген.

"Жүргізіліп жатқан жұмыстың ауқымын тартылған инвестиция көлемінен де көруге болады. 2023 жылдың қыркүйегінен бері су саласына шамамен 1 триллион теңге инвестиция тартылды", – деді министр.

Қазір ел бойынша 4,6 мың шақырымнан астам суару желісі жаңартылып жатыр. Оның 964 шақырымын биыл аяқтау жоспарланған.

Министрліктің есебінше, бұл жұмыстардың нәтижесінде шамамен 200 мың гектар егістік алқапты сумен қамтамасыз ету жақсарады.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында елдегі су тапшылығы мәселесін көтеріп, көлік жуу орындарында ауыз суды пайдалануды тоқтатуды тапсырған еді.

Үкімет әлеуметтік көмектің жаңа жүйесін сынақтан өткізбек. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев 2027 жылдан бастап енгізілетін тәртіп алдымен қандай отбасыларға қолданылатынын айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрдің айтуынша, жаңа жүйе 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап сынақтан өтеді. Қаңтар мен ақпанда алдымен табысы жоғары азаматтардың жағдайы қаралады. Ал ақпаннан сәуірге дейін ауқатты отбасылар қамтылады.

Министрлік қараша айында жаңа тәртіптің қалай жұмыс істейтінін нақтылап, дайындықты аяқтауды жоспарлап отыр. Ал желтоқсанда Отбасының цифрлық картасы банктердің ақпараттық жүйелерімен байланыстырылады.

Отбасының жағдайын бағалағанда не ескеріледі?

Бұған дейін Қазақстанда 2027 жылдан бастап мемлекеттік әлеуметтік көмектің кейбір түрлері отбасының тұрмыс жағдайына қарай берілетіні хабарланған еді. Енді министрлік отбасылардың әл-ауқатын анықтау тәртібін қайта қарап, бірқатар талапты өзгерткен.

Мәселен, отбасының табысы ғана емес, ипотекасы мен басқа да несиелері, күнделікті шығындары ескеріледі. Сондай-ақ үйде бір ғана адам жұмыс істеп, бүкіл отбасын асырап отырса немесе отбасының жалғыз баспанасы болса, бұл да назарға алынады.

Ал 20 жылдан асқан ауыл шаруашылығы техникасы енді отбасының әл-ауқатын бағалағанда есепке алынбайды. Бұдан бөлек, азаматтың жеке кәсіпкер ретінде тіркелгені немесе заңды тұлғасы бар екені де оның тұрмысы жақсы екенін анықтайтын көрсеткіш ретінде қаралмайды.

Шағын жер телімдері мен жеке қосалқы шаруашылықтар да есепке алынбайды.

"Атап айтқанда, табыс пен несие міндеттемелерін, оның ішінде ипотекалық қарыздарды бағалау тәсілдері өзгертілді. Автокөліктер мен ауыл шаруашылығы техникасының бар-жоғы және олардың жағдайы ескерілді. Ал 20 жылдан асқан ауыл шаруашылығы техникасын толықтай есептен шығардық. Жеке кәсіпкерлік пен заңды тұлғаның болуы, шағын жер телімдері мен жеке қосалқы шаруашылықтар да есепке алынбайды", – деді Асқарбек Ертаев.

Яғни отбасының атында көлік немесе баспана болуы оның бірден ауқатты санатқа жататынын білдірмейді. Мемлекеттік көмек тағайындағанда табысы, қарызы, шығындары және жалпы тұрмыс жағдайы бірге бағаланады. Бұл мәліметтер Отбасының цифрлық картасы арқылы анықталмақ.

Жәрдемақы алатын отбасылар да тексеріледі

Министрліктің мәліметінше, қазір мемлекеттік органдардың 30 ақпараттық жүйесі тексеріліп жатыр. Сонымен қатар өңір әкімдіктерімен бірлесіп, жәрдемақы алатын отбасылардың материалдық жағдайы қаралуда.   Министрдің сөзінше, алғашқы кезеңде жаңа жүйенің қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні бағаланады. Сынақ аяқталған соң оны әрі қарай қолдану мәселесі шешіледі.

Еске салайық, 28 қазанда Қазақстан халқына Жолдауын жариялаған Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әлеуметтік төлемдер жүйесін сынға алған еді. Мемлекет басшысының айтуынша, мемлекеттік көмекке мұқтаж емес, тұрмысы жақсы отбасылар да жәрдемақы алып келген. Соның салдарынан бюджет қаражаты тиімсіз жұмсалып, елде мектептер мен ауруханалардың тапшылығы арта түскен. 

Көпшілік сүт безі қатерлі ісігі міндетті түрде ауырсыну арқылы білінеді деп ойлайды. Алайда дәрігерлердің айтуынша, көбіне бұл сырқат еш белгісіз дамиды және әйелдің өзі байқамай жүргенде асқынып кетуі де мүмкін. Онколог-маммолог Данара Сүлейменова Stan.kz ақпарат агенттігіне берген сұхбатында қатерлі ісіктің алғашқы белгілері, оны ерте анықтау мен емдеу мүмкіндіктері туралы айтып, дәрігерлік тәжірибесінде кездескен ерекше оқиғаларын бөлісті.

Сүт безі ауырмаса, алаңдаудың қажеті жоқ па?

Сүт безіндегі ауырсыну әйелдерді маммологқа қаралуға итермелейтін негізгі себептердің бірі. Алайда ауырсыну әрдайым қауіпті аурудың белгісі бола бермейді. Көбіне ол ағзадағы гормондық өзгерістерден немесе сүт безінде пайда болған қатерсіз түзілістерден туындайды. Ал қатерлі ісік, керісінше, ұзақ уақыт бойы ешқандай ауырсынусыз дамуы мүмкін. Әсіресе бастапқы кезеңде ісік өте кішкентай болғандықтан, әйел денсаулығында еш өзгеріс байқамауы ықтимал.

Дәрігердің айтуынша, кейбір науқастар кеудесінде түйін пайда болғанын білсе де, ауырмағандықтан оны қауіпті санамайды. Соның салдарынан медициналық көмекке ауру асқынған кезде ғана жүгінеді.

"Сүт безі қатерлі ісігінің ең жиі кездесетін белгісі – бұрын болмаған, ауырмайтын түйіннің пайда болуы. Әйелдер көбіне кеудесі ауырса ғана қауіп бар деп ойлайды. Ал ауырмайтын түйінге аса мән бермейді. Кейде қатерлі ісіктің үшінші сатысын анықтаған кезде науқастан неге ертерек қаралмағанын сұраймын. Сөйтсем, түйіннің пайда болғанына бір-екі жыл өткен. "Ауырмаған соң қауіпті ештеңе емес деп ойладым" дейді. Өкінішке қарай, мұндай жағдайларды жиі кездестіремін", – дейді Данара Сүлейменова.

Маман сүт безінің пішіні өзгерсе, терісі ішке қарай тартылса немесе емізік ұшынан, әсіресе қан аралас сұйықтық бөлінсе, дәрігерге қаралу қажеттігін ескертеді. Қолтық астындағы лимфа түйіндерінің ұлғаюы да назар аударуды қажет етеді. Дегенмен мұндай өзгерістердің барлығы қатерлі ісік дегенді білдірмейді. Олардың нақты себебін медициналық тексеру арқылы ғана анықтауға болады, дейді маман.

Дәрігердің өзі қатерлі ісікпен сегіз жыл жүрген

Қатерлі ісік диагнозынан қорқу кейде адамның дәрігерге қаралуына кедергі келтіреді, дейді маман. Данара Сүлейменованың тәжірибесінде тіпті медицина саласында жұмыс істейтін маманның өзі күмәнді түзілісті жылдар бойы тексертпеген жағдай болған.  

"Менің тәжірибемде ерекше бір жағдай болды. Ультрадыбыстық диагностикамен күн сайын айналысатын дәрігердің өзі сүт безіндегі ісікпен сегіз жыл жүрген. Ол өзін үнемі УДЗ арқылы тексеріп отырған. Түзілісті алғаш көрген кезде-ақ оның ісікке ұқсайтынын түсінген. Бірақ онколог-маммологқа қаралуға батылы жетпеген. Сегіз жылдан кейін ғана дәрігерге келгенде, оның қатерлі ісік екені анықталды. Бақытымызға қарай, ісік өте баяу өсетін түріне жататындықтан, оны әлі де емдеуге мүмкіндік болды", – дейді маман.

Дәрігер сүт безі обырының барлық түрі бірдей дамымайтынын түсіндірді. Кейбір ісіктер бірнеше жыл бойы баяу өссе, енді біреулері санаулы айдың ішінде бірнеше сантиметрге дейін ұлғаюы мүмкін.

Қатерлі ісіктің басты қаупі оның тек сүт безінде өсуінде емес. Уақыт өте келе ісік жасушалары қан мен лимфа арқылы басқа мүшелерге таралуы ықтимал. Мұны медицинада метастаз деп атайды. Сүт безі обыры көбіне өкпеге, бауырға, сүйекке және миға таралуы мүмкін. Сондықтан дәрігерлер күмәнді түзілісті ұзақ уақыт бақылап қана жүрмей, оның нақты қандай ісік екенін анықтауға кеңес береді.

Алты баласын бағып жүріп, өзіне уақыт таппаған ана

Дәрігердің айтуынша, әйелдердің денсаулығына уақытылы көңіл бөлмеуіне отбасындағы жауапкершіліктің көптігі де әсер етеді. Әсіресе балаларының тәрбиесімен, үй шаруасымен және жақындарының мәселесімен айналысатын әйелдер өз денсаулығын кейінге қалдырып жатады.

Маманның қабылдауына бірде кеудесінде үлкен ісігі бар әйел келген. Науқас түйіннің пайда болғанын бұрыннан білсе де, қызы жоғары оқу орнына түскенше тексерілуді кейінге қалдырып отырған. Дәрігерлер одан сүт безі қатерлі ісігінің екінші сатысын анықтаған.

Тағы бір жағдайда Астанаға жақын ауылда тұратын алты баланың анасы ауруын асқындырып алған.

"Жақында маған алты баласы бар әйел келді. Ол Астанаға жақын ауылда тұрады, яғни қаладағы емханаларға жетуге мүмкіндігі болған. Бірақ әйел үнемі не жүкті болып, не бала емізіп жүрген. Өз денсаулығына қарауға уақыты болмаған. Ақырында сүт безіндегі ісік жеті сантиметрге дейін өскен. Мұндай көлемдегі түйін қолмен анық сезіледі. Өкінішке қарай, бізде әйелдер ең алдымен балаларының, күйеуінің, ата-анасының жағдайын ойлайды. Ал өз денсаулығын ең соңғы орынға қояды", – дейді Данара Сүлейменова.

 Бір ер адамның екі әйелі де сүт безі қатерлі ісігіне шалдыққан

Данара Сүлейменова дәрігерлік тәжірибесінде өзін ерекше таңғалдырған және әлі күнге дейін ұмытпаған оқиғасын да айтып берді.

"Англиядан жаңадан оралған кезім еді. Өзім 25 жастамын, қабылдауыма 24 жастағы жас ана келді. Жақында ғана босанған екен. Сүт безінде ісік анықталып, тексеру жүргіздік. Мен ол үшін қатты уайымдадым, өйткені өзі өте жас еді. Өкінішке қарай, ауруы ауыр болып, метастаздар тез тарады. Бір жылдың ішінде қайтыс болды. Қызы бір жасқа да толмаған еді. Күйеуі мен анасы қатты қайғырды, тіпті балама емдеу жолдары бар ма деп сұрады", – деп еске алды дәрігер.

Арада бірнеше жыл өткен соң маманның қабылдауына тағы бір жас әйел келген. Ол да бала емізіп жүрген және сүт безі қатерлі ісігінің ауыр түріне шалдыққан. Кейін дәрігер бұл науқастың өзі бұрын емдеген марқұм әйелдің күйеуіне тұрмысқа шыққанын білген. Яғни бір ер адамның бірінші әйелі сүт безі қатерлі ісігінен көз жұмса, кейін екінші әйелінен де осы ауру анықталған.

Бұл сәйкестік маманды қатты таңғалдырғанын айтады. 

Неліктен қатерлі ісік жас әйелдерде де кездесіп жатыр?

Сүт безі қатерлі ісігі көбіне жасы үлкен әйелдерде анықталады. Дегенмен кейінгі жылдары бұл диагноз 30-35 жастағы әйелдер арасында да жиірек кездесіп жүр. Данара Сүлейменова еңбек жолын бастаған кезде мұндай жастағы науқастар сирек болғанын айтады. Қазір жас әйелдер арасында аурудың кездесуі бұрынғыдай таңғаларлық жағдай емес, дейді ол.

Алайда маман мұның нақты бір себебін бөліп көрсету мүмкін емесін ескертеді. Өйткені қатерлі ісіктің дамуына әртүрлі факторлар әсер етуі мүмкін.

"Мен еңбек жолымды бастаған кезде 30-35 жастағы әйелдерден сүт безі қатерлі ісігін анықтау өте сирек кездесетін. Қазір мұндай науқастарды жиі көреміз. Бірақ оның нақты себебін айта алмаймыз. Өйткені сүт безі қатерлі ісігіне көптеген фактор әсер етеді. Мысалы, әйелдердің алғашқы баласын бұрынғыдан кешірек босануы да қауіп факторларының бірі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар тұқым қуалайтын генетикалық өзгерістер бар әйелдерде ауру ертерек пайда болуы мүмкін. Сондықтан жас әйелдер де өз отбасындағы аурулар тарихын білгені дұрыс", – дейді маммолог.

Маман тұқым қуалайтын генетикалық өзгерістер тек ана жағынан берілмейтінін түсіндірді. Мұндай ерекшеліктер әке жағынан да берілуі мүмкін. Сондықтан отбасында сүт безі немесе аналық без қатерлі ісігімен ауырған адамдар болса, олардың нақты қандай диагноз алғанын және ауру неше жасында анықталғанын білу маңызды. Отбасында ер адамның сүт безі қатерлі ісігіне шалдығуы да генетикалық қауіп факторларын тексеруге себеп болуы мүмкін екенін айтады маман.

Тұқымында қатерлі ісік болмаған әйел де ауыруы мүмкін бе?

Кей әйел анасы, әжесі немесе жақын туыстары қатерлі ісікке шалдықпағандықтан, өзіне бұл ауру қауіп төндірмейді деп есептейді. Алайда сүт безі қатерлі ісігінің көп бөлігі тұқым қуалайтын белгілі генетикалық өзгерістермен байланысты емес. Ауру адамның өмір сүру барысында жасушаларында пайда болған өзгерістерден де дамуы мүмкін, дейді маман.

Дәрігердің айтуынша, сүт безі обыры жағдайларының шамамен 85%-ы осындай тұқым қуаламайтын түріне жатады.

"Әсіресе анасы, туған әпкесі немесе сіңлісі сүт безі қатерлі ісігімен ауырса, оған назар аудару керек. Мұндай жағдайда дәрігермен кеңесіп, генетикалық тексерудің қажеттілігін анықтаған дұрыс", – дейді Данара Сүлейменова.

Маман әр әйелдің ауруға шалдығу қаупін жеке бағалау маңызды екенін айтады. Дәрігерлер ол үшін отбасы тарихын, әйелдің жасын, бұрынғы медициналық тексерулерін және басқа да ерекшеліктерін ескереді. Қауіп деңгейі жоғары адамдарға қосымша тексерулер ұсынылуы мүмкін. Кей жағдайда маммографияны әдеттегіден ертерек бастау немесе магнитті-резонанстық томография жасау қажет болады.

Дезодорант, көкірекше және стресс қатерлі ісік тудыра ма?

Сүт безі қатерлі ісігіне қатысты ел арасында түрлі пікір бар. Кей әйелдер темірі бар көкірекше киюден қорықса, енді бірі дезодорант құрамындағы алюминийді қауіпті санайды екен. 

"Темірі бар көкірекше, дезодорант, кеудені соғып алу немесе қатты күйзеліс сүт безі қатерлі ісігін тудыратыны дәлелденген жоқ. Мысалы, алюминий қосылыстарына қатысты зертханалық тәжірибелер жүргізілген. Бірақ әйелдердің қатысуымен жасалған зерттеулер дезодорант қолдану мен сүт безі қатерлі ісігінің арасында сенімді байланыс таппады. Кеуде жарақаттанғаннан кейін түйін пайда болуы мүмкін, алайда ол көбіне қан жиналуынан немесе май тінінің зақымдануынан болады. Мұндай түзілістер міндетті түрде қатерлі ісік деген сөз емес. Ал дұрыс таңдалмаған көкірекше кеудені ауыртуы мүмкін, бірақ қатерлі ісікке әкелетіні дәлелденбеген", – деп түсіндірді маман.

Дәрігердің айтуынша, әйелдер кейде денсаулығындағы өзгерісті бұрын болған жарақатпен немесе күйзеліспен байланыстырады. Соның салдарынан нақты тексерілуге асықпайды. Алайда кеудеде түйін пайда болса, оның себебін өз бетінше болжауға болмайды. Ол үшін маманға қаралып, қажет зерттеулерден өту керек.

Сүт безін неше жастан бастап тексерту керек?

Маман әйелдерге ай сайын сүт безіндегі өзгерістерге назар аударып отыруға кеңес береді. Етеккірі келетін әйелдерге мұны етеккір аяқталғаннан кейін жасаған ыңғайлы. Өзін-өзі тексеру кезінде кеуденің пішінін, терісінің жағдайын, емізік ұшын және қолтық астындағы өзгерістерді бақылауға болады. Бірақ мұндай тексеру медициналық зерттеулердің орнын баспайды.

Данара Сүлейменова орташа қауіп тобындағы әйелдерге 30 жастан бастап жыл сайын УДЗ жасатуды ұсынатынын айтады. Ал 40 жастан кейін маммографияның маңызы артады. Дегенмен тексеру жиілігі мен әдісін әйелдің жеке қауіп деңгейіне қарай дәрігер анықтауы керек.

"Көп әйел маммологқа барып, дәрігер кеудесін қолымен тексерсе, соның өзі жеткілікті деп ойлайды. Шын мәнінде олай емес. Өте кішкентай ісікті тіпті тәжірибелі маманның өзі қолмен анықтай алмауы мүмкін. Сондықтан УДЗ мен маммографияның маңызы зор. Маммографияда көрінетін кейбір өзгерістер УДЗ-да байқалмайды. Ал кейбір түзілістер, керісінше, ультрадыбыстық зерттеуде жақсы көрінеді. Сол себепті тексеру әдісін әйелдің жасына, сүт безінің құрылымына және жеке қауіп деңгейіне қарай таңдау қажет", – дейді ол.

Қазақстанда 40 пен 76 жас аралығындағы әйелдер екі жыл сайын тегін маммографиялық скринингтен өте алады. Ол үшін тіркелген емханаға жүгіну қажет. Дәрігердің айтуынша, бұл скрининг кепілдендірілген тегін медициналық көмек көлеміне кіреді. Сондықтан міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру мәртебесі жоқ әйелдер де белгіленген жасында тегін тексеруден өте алады.

Ал кеудесінде түйін немесе басқа күмәнді белгі байқалған әйелге кезекті скрининг жылын күтудің қажеті жоқ. Ол емханаға шағымымен барып, диагностикалық тексеруге жолдама ала алады.

Қатерлі ісік анықталса, сүт безін міндетті түрде алып тастай ма?

Бұрын сүт безі қатерлі ісігін емдеуде кеудені толық алып тастау жиі қолданылған. Алайда қазіргі медицинада ісік орналасқан бөлікті ғана алып, сүт безін сақтап қалуға мүмкіндік беретін операциялар да жасалады. Операцияның қай түрі таңдалатыны аурудың сатысына, ісіктің көлеміне, орналасуына және басқа медициналық көрсеткіштерге байланысты екен. Сонымен қатар дәрігер сүт безін толық алып тастау қажет болған жағдайда оны қайта қалпына келтірудің де жолдары бар екенін атап өтті.

"Қазір сүт безін толық алып тастау жалғыз емдеу жолы емес. Зерттеулер дұрыс таңдалған науқастарда сүт безін сақтайтын операциялардың нәтижесі толық алып тастау операциясынан кем болмайтынын көрсетті. Қазақстанда да мұндай операциялар жиі жасалып жүр. Әсіресе аурудың бастапқы сатыларында кеудені сақтап қалуға мүмкіндік бар. Ал толық алып тастау қажет болған жағдайда сүт безін қайта қалпына келтіруге болады. Ол үшін имплант немесе әйелдің өз тіндері пайдаланылады. Мұндай операциялар еліміздің көптеген ірі қаласында қолжетімді", – дейді маммолог.

Маманның айтуынша, қатерлі ісік үшінші немесе төртінші сатыда анықталса, емдеу әлдеқайда күрделене түседі. Төртінші сатыда ісік жасушалары басқа мүшелерге таралып үлгереді. Дегенмен бұл барлық науқастың емге жауап бермейтінін білдірмейді. Қазір химиятерапиядан бөлек, нысаналы терапия мен иммунотерапия сияқты заманауи емдеу тәсілдері қолданылады.

Олардың көмегімен кейбір науқастарда аурудың дамуын ұзақ уақыт бақылауда ұстауға мүмкіндік бар.

"Қазақстанда көмектесе алмаймыз деген": Екі баласын жалғыз өсірген әйелдің оқиғасы

Данара Сүлейменованың тәжірибесінде ауыр диагнозға қарамастан, емнен жақсы нәтиже алған науқастар да болған. Солардың бірі – кәмелетке толмаған екі баласын жалғыз тәрбиелеп отырған жас әйел. Одан қатерлі ісіктің асқынған түрі анықталып, ауру басқа мүшелеріне де тарап үлгерген. Дәрігердің еске алуынша, әйелге Қазақстанда көмектесу мүмкіндігі шектеулі екені айтылған. Осыдан кейін ол емделуге қаражат жинап, Түркияға аттанған.

"Содан ол емделуге қаражат жинап, Түркияға барды. Сол жақта иммунотерапия қабылдады. Бақытымызға қарай, ағзасы емге жақсы жауап берді. Жағдайы айтарлықтай жақсарды, бәріміз қатты қуандық. Өйткені ол әлі жас, оның үстіне екі кішкентай баласын жалғыз өсіріп отырған ана еді", – деп еске алды Данара Сүлейменова.

Қазір әйелдің жағдайы жақсы. Дегенмен ол емін толық тоқтатпаған, екі ай сайын арнайы препарат қабылдап тұрады. Дәрігердің айтуынша, қазір ол әйел әлеуметтік желіде өз оқиғасымен бөлісіп, қатерлі ісікпен күресіп жүрген басқа науқастарды жігерлендіріп жүрген көрінеді.

Бұрын балаларының жылағанына немесе қыңырлығына кейде шаршаған ана ауыр дертпен күрескен кезде сол сәттердің өзін сағынғанын айтады. Қазір ол балаларымен өткізген әр күнді бағалап, өмірдегі қарапайым қуаныштарға алғыс айтуды үйренген.

Қатерлі ісіктің алдын алу үшін не істеу керек?

Сүт безі қатерлі ісігінің пайда болуына адамның өзі өзгерте алмайтын және өмір салты арқылы ықпал ете алатын факторлар әсер етеді.

Бірінші топқа жас, жыныс және тұқым қуалайтын генетикалық ерекшеліктер жатады. Ал екінші топқа артық салмақ, дене белсенділігінің төмендігі, ішімдік ішу сияқты жағдайлар кіреді екен.

"Әйел өзінің өмір салтын өзгерту арқылы кейбір қауіп факторларын азайта алады. Мысалы, артық салмақтан арылу, дұрыс тамақтану және спортпен айналысу денсаулыққа пайдалы. Темекі шегуден және ішімдіктен бас тартудың да маңызы зор. Баланы емізу сүт безі қатерлі ісігінің қаупін белгілі бір деңгейде төмендетуі мүмкін. Бірақ мұның ешқайсысы әйелді қатерлі ісіктен 100 % қорғай алмайды. Сондықтан салауатты өмір салтын ұстанумен қатар, медициналық тексерулерден уақытылы өту керек. Ең маңыздысы – ауруды мүмкіндігінше ерте анықтау", – дейді маман.

Данара Сүлейменова қатерлі ісіктен толық қорғайды деп жарнамаланатын дәрумендер мен биологиялық белсенді қоспаларға да сақтықпен қарауға кеңес береді. Өйткені олардың ешқайсысы сүт безі қатерлі ісігінің алдын алуға кепілдік бермейді. Маманның айтуынша, әйелдер үшін ең маңыздысы – денсаулығындағы өзгерістерге назар аудару, уақытылы тексерілу және күмәнді белгі пайда болса, дәрігерге қаралуды кейінге қалдырмау.  

Қазгидромет еліміз бойынша 29-31 қазанға арналған ауа райы болжамын жариялады. Алдағы күндері еліміздің кей аумағында қар жауады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Синоптиктердің болжамынша соңғы күндері Қазақстанның батыс бөлігінің тұрғындарын жылы әрі қолайлы ауа райы қуантады.

“Бұл өңірде ауа райын ауқымды антициклон қалыптастырады. Ал еліміздің солтүстігі мен шығысында, сондай-ақ оңтүстік облыстардың таулы аудандарында атмосфералық фронттардың әсерінен жауын-шашын (негізінен қар түрінде) жауады”, – делінген хабарламада. 

Түнгі уақытта еліміздің басым бөлігінде ауа температурасы 0°С-тан төмен болады. Күндіз елдің солтүстігінде, шығысында және орталығында ауа температурасы 0…+5°С-тан +5…+10°С-қа дейін құбылады. Ал республиканың батысы мен оңтүстігінде ауа +17…+22°С-қа дейін жылынады.

Елімізде келесі жылдан бастап бірқатар өзгеріс күтілуде. Қазақстанда ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге дейін өсіп, шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізілмек. Сонымен қатар Салық Кодексінде де өзгерістер болады. Үкімет отырысында Ұлттық экономика вице-министрі Азамат Әмрин Президент Жолдауын жүзеге асыруға арналған жоспарды таныстырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге өседі

Азамат Әмриннің айтуынша, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы қазіргі 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін көтеріледі. Яғни 25 мың теңгеге өседі. Ол үшін қажетті қаражат алдағы үш жылға арналған бюджетте қарастырылмақ. Бұл өзгеріс 1,8 миллионға жуық адамның табысына әсер етпек. Олардың 370 мыңнан астамы – бюджет саласының қызметкерлері.

Үкімет халықтың табысын арттыру үшін экономиканы дамытып, бағаның өсуін баяулатуды көздеп отыр. Сонымен қатар тауарлар мен қызметтердің бағасын бақылауды күшейту жоспарланған.

"Халықтың табысын арттыру экономиканың тұрақты әрі сапалы өсуі, сондай-ақ инфляцияның төмендеуі есебінен қамтамасыз етіледі", – деді вице-министр.

Шағын бизнесті үш жыл тексермеу ұсынылды

Кәсіпкерлерді қолдау үшін де бірқатар өзгеріс қарастырылып жатыр. Соның бірі – шағын және микробизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізу.

"Құрылтай депутаттарымен бірлесіп, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро-және шағын кәсіпкерлік субъектілерін тексеруге және профилактикалық бақылауға үш жылдық мораторий енгізу мәселесі қаралады. Бұдан басқа, бизнесті мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік компаниялардың сатып алуларына тарту тәсілдері жетілдіріледі", – деді Азамат Әмрин.

Бұдан бөлек, орта бизнесті дамытуға арналған арнайы жоспар дайындалады. Ол кәсіпкерлердің ұзақ мерзімге қаржы алуына, өндіріс орындарын заманауи технологиялармен жабдықтауына және мемлекеттік органдар тарапынан болатын кедергілерді азайтуға бағытталады.

Салық кодексіне өзгерістер енгізіледі

Үкімет салық жүйесін де қайта қарамақ. Вице-министрдің сөзінше, жыл басынан бері кәсіпкерлермен бірге салық заңнамасындағы мәселелер талқыланып келеді. Олардың ұсыныстары негізінде Салық кодексіне енгізілетін түзетулер дайындалған. Сонымен қатар ірі капитал иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесі қарастырылып жатыр. Бұл ретте басқа елдердің тәжірибесі зерттеліп, Қазақстан жағдайына сай шешім қабылданбақ.

Ірі құрылыс жобаларына қаржы қалай бөлінеді?

Үкімет елдегі ірі құрылыс жобаларын қаржыландыру тәртібін де өзгертуді жоспарлап отыр. Ол үшін Инфрақұрылымдық даму қорын құру көзделген. Қордың қалай жұмыс істейтіні, жобаларға қаржының қандай тәртіппен бөлінетіні және оның жұмсалуы қалай бақыланатыны Бюджет кодексіне енгізілетін өзгерістер арқылы реттелмек.

"Негізсіз және тиімсіз шығындардың алдын алу үшін жасанды интеллект технологиялары белсенді қолданылады", – деді Азамат Әмрин.

Яғни мемлекет ірі жобаларға бөлінетін қаржының қалай жұмсалып жатқанын бақылауға жасанды интеллектіні де пайдаланбақ.

"Бәйтерекке" жаңа міндеттер жүктеледі

Ұлттық экономика вице-министрі "Бәйтерек" холдингінің қызметіне де тоқталды. Холдингке елге инвестиция тарту және инвестициялық саясатты жүзеге асыру бағытында қосымша міндеттер беріледі. Сондай-ақ Алатау қаласының инвестициялық тартымдылығын арттыру үшін сот жүйесіне қатысты мәселелермен айналысатын арнайы жұмыс тобы құрылған. Қаланың ерекше құқықтық режимі туралы заңға өзгерістер дайындау жоспарланып отыр. Тиісті түзетулер 2027 жылғы қаңтардың соңына дейін Құрылтайдың қарауына ұсынылмақ.

Бұдан бөлек, Үкімет мемлекеттік органдардың жұмысын жаңартуды көздеп отыр. Негізгі мақсат – мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттырып, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіні күнделікті жұмысқа кеңінен енгізу. Осы бағытта мемлекеттік басқару жүйесін өзгертуге арналған кешенді жоспар дайындалмақ.

Еске салайық, 28 қазанда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері" атты Қазақстан халқына Жолдауын жариялаған еді. Мемлекет басшысы ең төменгі жалақыны көтеру, халықтың табысын арттыру, кәсіпкерлерді қолдау және мемлекеттік басқару жүйесін жаңарту жөнінде бірқатар тапсырма берді. Бүгін Үкімет осы тапсырмаларды қалай жүзеге асыратынын түсіндірді.

Freedom қазақстандық кәсіпкерлерге цифрлық тендерлік кепілдіктерді онлайн рәсімдеу мүмкіндігін ұсынады: кепілсіз, банк бөлімшесіне бармай-ақ. Рәсімдеу комиссиясы – 0 теңге.

Сатып алуларға қатысу үшін бизнеске банктік кепілдік қажет және оны шығару үшін әдетте комиссия төлеуге тура келеді. Freedom Банкіде шығындардың бұл бабы толығымен алынып тасталды. Үнемдеуді сауда-саттыққа дайындауға бағыттауға болады.

Өтінімді банктің сайтында беруге болады. Шешімді скорингтік модель негізінде банктің автоматтандырылған жүйесі қабылдайды. Ағымдағы шот бойынша орташа айлық айналымдар есепке алынбайды, кепіл талап етілмейді, банк қызметтерінің сараптамасы қажет емес. Егер клиенттің банкте ағымдағы шоты болмаса, кепілдік ресімделген кезде ол теңгемен автоматты түрде ашылады.

Негізгі шарттар:

• Кепілдік беру комиссиясы - 0 теңге;
• Рәсімдеу толығымен онлайн, мемлекеттік порталдардың үлгілік нысандары бойынша электронды форматта жүзеге асырылады;
• Кепілсіз және ағымдағы шот бойынша айналымдарды есепке алмай рәсімделеді;
• кепілдік мерзімі – өтінімдер ашылған күннен бастап 120 күнтізбелік күнге дейін, бірақ лимит мерзімінен аспауға тиіс;
• валютасы: теңге.

Кепілдіктер мемлекеттік мекемелердің конкурстары мен тендерлеріне қатысу үшін беріледі. Өнім жеке кәсіпкерлерге (ЖК) және жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерге (ЖШС) қолжетімді.

"Кәсіпкерлер үшін тендерлік кепілдік — сатып алуларға қатысудың қажетті шарты. Ал оны рәсімдеуге алынатын кез келген комиссия бизнеске қосымша шығын әкеліп, қаражатты басқа мақсаттарға пайдалануға кедергі келтіреді. Сондықтан біз кепілдік беру комиссиясын алып тастап, оны 0 теңгеге теңестірдік. Бұл ретте рәсімдеудің толық цифрлық форматын сақтадық. Біз кәсіпкерлердің жұмысын жеңілдететін цифрлық шешімдерді одан әрі дамытып, мемлекеттік сатып алуларға қатысу мүмкіндігін барынша көп компания үшін қолжетімді етуге ұмтыламыз", — деді Freedom Банкінің Директорлар кеңесінің мүшесі Айдос Жұмағұлов.

Еске сала кетейік, Freedom бизнеске арналған ыңғайлы әрі нарық сұранысына ие өнімдерді жүйелі түрде дамытып келеді. ЖК-ге арналған цифрлық кредит 2023 жылғы наурызда, ал ЖШС-ге арналған цифрлық кредит 2024 жылғы тамызда іске қосылды.

ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің 2026 жылғы 7 шілдедегі № 1.1.551.129 банктік және өзге де операцияларды жүзеге асыруға арналған әмбебап банк лицензиясы.

жарнама құқығында

2010 жылдары Қазақстанда қыз-келіншектердің бәрі қара түсті Mercedes көлігіне мінуден сескенді. Себебі такси қызметін көрсетпек болған көлікке мінген әйелдердің денелері Оңтүстік аймақтан кезекпен табыла бастады. Олардың алтын бұйымдарын, ақша мен қымбат заттарын алғаннан бөлек, әйелдерді зорлап, соңында өлтіріп отырған. Олар өздерінің ДНҚ-лары табылмас үшін зорлаған кей әйелдердің жыныс аймағы мен денесін өртеген. Елді дүр сілкіндірген оқиға тек Өзбекстанмен байланыс орнатқанда ғана қылмыскерлерді анықтауға мүмкіндік туғызды. Өздерін такси жүргізушісі ретінде таныстырып, қыз келіншектерді құрықтарына түсірген қылмыскерлер кімдер? Олар қалай ұсталды? Шолу жасайық.

Вокзалдан үйіне бармақ болған: Із-түссіз жоғалған әйел

29 жастағы Наталья (құрбанның аты деректерде өзгертілген) 2011 жылғы 19 желтоқсанда Қарағандыдан Шымкентке келеді. Оның жанында әпкесі мен оның үш жасар қызы болады. Дегенмен қалаға жеткен соң әпкесі қызымен бірге Арыс қаласына қарай жолға шығады. Ал Наталья қала орталығындағы үйіне жету үшін такси іздеп сонда қалады. Туыстарының айтуынша, соңғы рет Натальяны көргенде туыстарына күлімсіреп қол бұлғап қоштасқан.

Дегенмен осы оқиғадан соң Натальяны ешкім көрмеген. Кейін оның туыстары алаңдап, Шымкент қалалық ішкі істер басқармасына жүгінеді. Олар бар мән-жайды айтып, пойызбен келген Натальяның үйге оралмағанын жеткізеді. Бұл кезде қыздың жоғалғанына көп уақыт өтпеген. Дегенмен полиция соған қарамастан іздестіру жұмыстарын бастайды. Оперативті қызметкерлер алдымен теміржол вокзалына барып, ондағы қызметкерлер мен саудагерлерден сұрастырды. Олардың айтуынша, Наталья вокзалдан шыға салысымен қара түсті Mercedes көлігіне отырған. Алайда тергеушілер жүргізушінің кім екенін және көліктің қай бағытқа кеткенін анықтай алмады. 

Осылайша, көп ұзамай 21 желтоқсанда Алматы-Термез тасжолының 710-шақырымынан зорлықпен өлтірілген әйелдің денесі табылды. Оны қала сыртындағы тасжолдың жиегінен өтіп бара жатқан жүргізушілердің бірі кездейсоқ байқап қалған. Марқұмның Наталья Пашкова екені анықталды. Криминалистер әйелдің зорланғанын және өз сөмкесінің бауымен тұншықтырып, өлтірілгенін анықтады. Ата-анасы қыздарының денесін бірден таныды. Олардың айтуынша, Натальяның үнемі тағып жүретін алтын сырғалары мен ноутбук, заттары салынған чемоданы жоғалған. Сот-медициналық сарапшылар әйелді екі ер адамның зорлағанын анықтады. Алайда тергеушілердің қолында күдіктілерді анықтауға көмектесетін нақты айғақ аз болды.Тергеушілердің қолындағы ең маңызды белгі — қара түсті Mercedes көлігі туралы куәгерлердің мәліметі еді. Бірақ бұл деректің өзі күдіктілердің ізіне түсуге жеткіліксіз болды. Іс ашылмай қалуы мүмкін еді. Бірақ көп ұзамай осы тасжолдың маңынан әйелдердің денелері бірінен соң бірі табыла бастады.

Соңғы рет күйеуіне хабарласып, көлік моторы істен шыққанын айтқан

Екі айдан кейін, 12 ақпанда, жедел-тергеу тобының кезекші бөліміне жедел хабар түсті. Тасжол маңындағы даладан зорлық-зомбылық белгілері бар әйелдің денесі табылды. Мойнындағы іздер оның тұншықтырылып өлтірілгенін аңғартты. Алайда бұл жолы да марқұмның жеке заттары жанында болмады. Көп ұзамай әйелдің кім екені анықталды. Ол – 1987 жылы туған Өзбекстан азаматы Әсел (кей жерде Әлия, есімдері өзгерген) Бурибаева. Әйел бұған дейін хабар-ошарсыз кеткендер қатарында іздеуде болған.

Тергеу кезінде Әселдің 10 ақпанда сағат 15:30 шамасында Сарыағаштан Шымкентке қарай жолай көлікпен шыққаны белгілі болды. Ол күйеуіне телефон соғып, жолға шыққанын айтқан. Күйеуі ұлымен бірге әйелін қаланың кіреберісінен күтіп алмақ болған.

Алайда жолда Әсел тағы хабарласып, қалаға 30 шақырымдай қалғанда таксидің моторы бұзылып қалғанын жеткізген. Телефон арқылы сөйлесіп тұрған кезде күйеуі тұтқадан ер адамдардың дауысын естіген. Ол әйеліне басқа көлікке ауысуға кеңес бергенімен, көп ұзамай Әселдің телефоны өшіп қалған. Содан кейін одан еш хабар болмаған. Куәгерлер оның қара түсті шетелдік көлікке отырғанын ғана айтқан. Әселдің денесі жоғалғаны туралы арыз түскеннен кейінгі күні табылды. Қылмыскер оны елді мекендерді жалғайтын тасжолдың жиегіне тастап кеткен. 

100 мың теңгелік алтын әшекей, телефонымен ақшасын алған: Тағы екі құрбан

Тергеушілер екі істің арасында байланыс бар-жоғын анықтап, сараптама қорытындысын күтіп жатқанда, тасжол бойында тағы бір әйелдің денесі табылды. 712-шақырымынан Ордабасы ауданының 54 жастағы тұрғынының денесі табылды. Ол Астанадан Шымкентке пойызбен келгені белгілі болды. Вокзалдан қара түсті Mercedes көлігіне отырып, жеке таксимен жолға шыққан әйел содан кейін хабарсыз кеткен. Қылмыскер оны өз орамалымен тұншықтырып өлтірген. Орамал мәйіттің жанынан табылды. Ал өзі әйелдің құны 100 мың теңгеден асатын алтын әшекейлерін, ұялы телефонын және 35 мың теңге ақшасын алып кеткен.

Бірнеше айда болған қылмыстарды салыстырған тергеушілер олардың бір-бірімен байланысы болуы мүмкін екенін байқады. Құрбандардың жасы мен ұлты әртүрлі, мәйіттері облыстың бөлек-бөлек аудандарынан табылған. Бірақ бәріне ортақ бір жайт бар еді: әйелдердің барлығы қара түсті көлікке отырғаннан кейін жоғалып кеткен. Шымкент пен оның маңында әйелдерге шабуыл жасап, оларды тонап, өлтіретін қылмыскер туралы хабар ел арасына тез тарады. Жұрт арасында үрей күшейіп, әйелдер мен қыздар қара түсті көліктерге мінуден сақтана бастады.

Дегенмен осы қауесеттерге мән бермеген Тамара есімді әйел 7 наурызда үйіне тезірек жетуге асыққан. Қонақтарды қарсы алып, туған-туыстарына арналған сыйлықтарды дайындауы керек еді. Сондықтан жолда көлік күтіп тұрған қыздың жанына қара түсті көлік тоқтағанда, ол ойланбастан ішіне отырып, жүргізушіге баратын мекенжайын айтқан. 

Тамараның денесі 8 наурызда, Халықаралық әйелдер күнінде, қаланың сыртындағы тасжол жиегінен табылды. Тағы да сол қылмыстық қолтаңба. Төрт айда болған төрт ұқсас кісі өлтіру полицияның әзірге қылмыскерді тоқтата алмай отырғанын көрсетті. Ал Ішкі істер министрлігіндегі басшылар жергілікті құқық қорғау органдарынан қандай жолмен болса да нәтижеге жетуді талап етті. 

Өзбекстандағы 7 әйелдің өлімі: Полиция кенет көмектескен ақпарат

Төрт ай ішінде бірнеше әйелдің өлтірілуі полицияға қылмыстардың бір-бірімен байланысты екенін аңғартты. Алайда қара түсті Mercedes көлігін іздеу мен вокзал маңындағы такси жүргізушілерін жаппай тексеру нәтиже бермеді. Қазақстандық полицейлер қылмыскерді ел азаматы деп болжағандықтан, Өзбекстан нөмірі тағылған көлік назардан тыс қалып отырған.

Тергеудегі маңызды бетбұрыс Өзбекстан полициясы қазақстандық әріптестеріне хабарласқаннан кейін болды. Көрші елде де әйелдерді тонау, зорлау және өлтіру деректері тіркелген еді. Атап айтқанда 2011 жылдың қарашасынан 2012 жылдың наурызына дейін Ташкент пен Ташкент облысында 7 әйел өлтірілген. Тергеу деректеріне сәйкес, қылмыскерлер әйелдерге такси қызметін ұсынып, оларды көлікке отырғызғаннан кейін елсіз жерлерге апарған. Онда зорлық көрсетіп, тұншықтырып өлтіріп, ақшасы мен бағалы заттарын алып кеткен.  Кейін бұл қылмыстардың Қазақстандағы оқиғалармен байланысы анықталды. Тергеу мәліметінше, Полатбай Бердалиев пен оның сыбайласы Абдусеит Орманов екі елде жүріп қылмыстық әрекеттерге барған. Олардың жетеуі Өзбекстанда, төртеуі Қазақстанда қаза тапқан. Қылмыстық топтың әрекеті екі елдің құқық қорғау органдарының басын біріктірді.

Оңтүстік Қазақстан облысының ІІД арнайы жедел-тергеу тобын құрып, күдіктілерді іздеуге кірісті. Полицейлер жеке такси жүргізушілерін тексеріп қана қоймай, қылмыс болған күндері Қазақстан мен Өзбекстан шекарасынан өткен көліктерді де зерттеді. Куәгерлердің сипаттамасы бойынша күдіктілердің бірінің фотороботы жасалды.

Тергеушілерге Өзбекстандық әріптестерінен түскен ақпарат та көмектесті. Негізгі күдікті – Өзбекстан азаматы Полатбай Бердалиев. Ол бұған дейін Шымкентте тұрып, қарақшылық үшін алты жылға сотталған. Жазасының бір бөлігін өтеп, 2010 жылы шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған. Кейін Өзбекстанға оралғанымен, Қазақстанға қайта-қайта қатынап жүрген. Бердалиевті ұстау үшін полицейлер оның қайда жүргенін анықтады. Өзбекстандық әріптестерінің мәліметі бойынша, күдікті Жамбыл облысында болуы мүмкін еді. Жедел қызметкерлер оның Таразда жалдап тұрған үйін тауып, екі тәулік бойы бақылаған. Қашып кетуі немесе қарсылық көрсетуі мүмкін болғандықтан, ұстау операциясына арнайы жасақ тартылды.

Операция кезінде Бердалиев қарсылық көрсетпей ұсталды. Көп ұзамай ол өзіне тағылған қылмыстар туралы жауап беріп, сыбайласы Абдусеит Ормановтың атын атады. Кейін Ормановты Өзбекстанның құқық қорғау органдары ұстады.

Қылмыскерлердің кінәсін дәлелдеу үшін тергеушілерге мойындау көрсетулерімен шектелу жеткіліксіз болды. Сондықтан олар шекара бекеттеріндегі деректерді тексеріп, күдіктілердің Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы қатынауларын зерттеді. Бердалиевтің шекарадан өткен күндері Қазақстанда әйелдер өлтірілген уақытпен сәйкес келген. Бұл деректер тергеудің негізгі дәлелдерінің біріне айналды.

Тергеу ауқымды жүргізіліп, екі мыңнан астам адам куәгер ретінде сұралған. 500-ден астам Mercedes көлігінің иесі тексеріліп, ұялы байланыс операторларының 50 мыңнан астам абонент нөмірі талданды. Бұған қоса, күдіктілер тұрған жерлерді тінту кезінде заттай дәлелдер табылып, молекулалық-генетикалық сараптама Наталья Пашкова ісіндегі биологиялық іздердің Бердалиев пен Ормановқа тиесілі екенін көрсетті. Осылайша, олардың кінәсі бірнеше дәлелмен бекітілді.

2011 жылдың қарашасынан 2012 жылдың сәуіріне дейін қылмыстық топ Қазақстанда төрт, Өзбекстанда жеті әйелді өлтіргені анықталды. Барлығы 11 әйелдің өмірі қиылған. Қылмыскерлер құрбандарын қара түсті Mercedes көлігіне отырғызып, жолда сыбайластарын қосып алып, адам аяғы сирек жерлерге апарған. Мәліметтерге сәйкес, қылмыскерлер Өзбекстанда жасаған қылмыстарының ішінде екі әйелдің денесін өртеген. Тергеу нұсқасы бойынша, олар осылайша биологиялық іздерін жасыруға тырысқан. Әйелдерді өлтіргеннен кейін ақшасы мен бағалы заттарын иемденіп, ұрланған бұйымдарды Ташкент базарларында сатқан.

11 әйелді өлтіргендер қалай жазаланды?

Полатбай Бердалиевке қатысты іс Шымкентте қаралды. 2013 жылғы 30 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысының мамандандырылған ауданаралық қылмыстық соты оны кісі өлтіру, зорлау және қарақшылық шабуылдарға байланысты қылмыстар үшін кінәлі деп танып, өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кесті. Сотта ол тергеу кезінде қысым көрсетілгенін айтып, бұрынғы мойындауынан бас тартқанымен, жиналған дәлелдер оның кінәсін растады. 

Ал оның сыбайласы Абдусеит Орманов Өзбекстанда ұсталып, сол елде сотталды. Ташкент облыстық соты 2012 жылғы 30 қарашада оған да өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. Бердалиев кейін Өзбекстанға экстрадицияланды. Осылайша, екі елде жасалған қылмыстарды бірлесе тергеу нәтижесінде негізгі күдіктілер ұсталып, екеуі де өмір бойына сотталды. Дегенмен, деректерде топтың өзге де сыбайластары болғаны айтылады: олардың бірі тергеуден бой тасалап, іздеуде қалған.

Жамбыл облысында Apple, Puma мен Hugo Boss брендтерінің жалған өнімдерін сатып келген 16 адам жауапқа тартылды. Бренд өкілдерінің шағымынан кейін тексеру басталып, олардың заңсыз екені анықталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тексерулер бренд өкілдерінің шағымынан кейін басталған. Нәтижесінде 16 құқық бұзушы жауапқа тартылып, сот оларды жалпы сомасы 1,5 миллион теңгеден асатын айыппұл төлеуге міндеттеді.

Танымал брендтердің атауын пайдаланып, жалған өнім сатқан 16 адам Жамбыл облысында жауапқа тартылды. Биыл тоғыз айда өңірден Apple, iPhone, AirPods, Puma, Hugo Boss және Splat белгілері бар 504 тауар тәркіленген. Олардың жалпы құны 2 миллион теңгеге жуық.

Сонымен қатар өңірде жалған тауарлар саны артқан. Былтырғы жылдың осы кезеңінде 403 өнім тәркіленсе, биыл олардың саны шамамен 25%-ға өскен.

Бір жыл бұрын KMF микроқаржы ұйымынан банкке айналды. Бұл өзгеріс ұйымның жұмысына қалай әсер етті? Кәсіпкерлер үшін қандай мүмкіндіктер ашылды, алдағы уақытта қандай қызметтер қолжетімді болмақ? Осы сұрақтарға жауап алу үшін KMF Банк Басқарма төрағасы Шалқар Жүсіповпен сұхбаттастық.

KMF Банк басқарма төрағасы Шалқар Жүсіповтің айтуынша, KMF тәуекелдер мен капиталды басқару жүйесін жетілдіріп, жұмыс үдерістері мен корпоративтік басқаруды банк талаптарына бейімдеді.

Алайда KMF-тің банкке айналуы оның негізгі клиенттерінен алыстағанын білдірмейді. Банк басшысының мәліметінше, клиенттердің шамамен 90%-ы – кәсіпкерлер, ал 65%-дан астамы ауылдық жерде тұрады.

Цифрлық қосымша да, сенімді маман да керек 

Шалқар Аманқосұлының сөзінше, цифрлық банк кәсіпкерге көп мүмкіндік береді. Бірақ кәсіпкерге тек операцияның жылдам орындалуы жеткіліксіз болуы мүмкін. Кей жағдайда оған кеңес, дұрыс қаржылай шешім таңдауға көмек немесе маманмен тікелей сөйлесу қажет. Сондықтан KMF Банк фиджитал-модельді дамытып жатыр.

Төраға бұл әсіресе өңірлер мен ауылдық жерлер үшін маңызды екенін атап өтті. KMF Банк шамамен 4 мың елді мекенді қызметімен қамтып отыр, сондықтан цифрлық және физикалық қызмет бір-біріне балама емес, кәсіпкерге екі форматтың да артықшылығын беруі керек.

Жасанды интеллектіні де қолданады

Банк жасанды интеллектіні де жұмысына енгізіп жатыр. Ол несие өтінімдері мен құжаттарды талдауға, кепіл мүлкін бағалауға, клиентке лайық ұсыныстар әзірлеуге және кейбір операцияны автоматтандыруға қолданылады. Бұл технологиялар қызметкерлерді алмастыру үшін емес, олардың жұмысын жеңілдетіп, клиенттерге қызмет көрсету сапасын арттыру үшін енгізіліп отыр.

Кәсіпкер әйелдерді қолдайды

Банк басшысының айтуынша, КMF құрылғалы бері әйел кәсіпкерлермен серіктес болып келеді. Қазір клиенттердің 55%-дан астамы – әйелдер.

Жиырма жылдық серіктестік: іскер ханым Майра мен KMF Банк

KMF-пен кәсібін дөңгелеткен жандардың бірі – Майра Сейсингалиева. Бүгінде ол 8 гектар жерде құлпынай, 40 гектар жерде алма өсіріп, 40-қа жуық адамды жұмыспен қамтып отыр. Ал 20 жыл бұрын оның кәсіп бастауға жететін қаражаты да болмаған.

Оның айтуынша, ол кезде әйелдердің кәсіпкерлікпен айналысқанына күмәнмен қарайтындар көп болған. 

Кәсіпкермен бірге өсу

Содан бері Майраның кәсібі де өсті, оған қолдау көрсеткен ұйым да өзгерді. Бір жыл бұрын KMF микроқаржы ұйымынан банкке айналды. Кәсіпкердің пікірінше, бұл өзгеріс бизнесті кеңейтіп, жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік береді.

Ал Шалқар Жүсіповтің сөзінше, KMF Банктің алдағы мақсаты – қызмет аясын кеңейтіп, әмбебап банкке айналу. Сонымен бірге банк кәсіпкерлерге бизнестің әр кезеңіндегі қаржылық қажеттіліктеріне сай қызмет ұсынуды жалғастырмақ. 

ҚНРДА 15.07.2026 жылы берген № 1.1.719.137 лицензия

АҚШ Қорғаныс министрлігінің барлау басқармасы Қытайдың қайта пайдалануға болатын құпия ғарыш ұшағының суретін жариялады. Оны 2024 жылы Maxar Technologies, қазіргі Vantor компаниясының жерсерігі түсірген. Бұл – аппараттың ашық дереккөздерде жарияланған алғашқы анық суреті. Бұған дейінгі суреттер бұлыңғыр болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі BBC арнасына сілтеме  жасап хабарлайды. 

Сурет АҚШ-тың Қытай және Ресеймен, сондай-ақ Солтүстік Корея мен Иранмен ғарыш саласындағы әскери бәсекелестігіне арналған баяндамада жарияланды.

Ғарыш ұшағы – Жер атмосферасында да, ғарыш кеңістігінде де қозғала алатын аппарат. Оның қанаты мен құйрық бөлігі ұшуды басқаруға мүмкіндік береді.

Суреттен аппараттың астыңғы бөлігі мен жүк люгінің ашық қақпақтарын көруге болады. Құйрық тұсында күн панельдері бар ұзартылған бөлігі байқалады. Ол аппаратқа жалғанған қызметтік модуль болуы мүмкін. Ал төменгі жағындағы екі қара тікбұрыш негізгі шасси бөліктерінің қақпақтары болса керек.

Ғарыш ұшақтары орбитаға түрлі жүктерді шығаруға және басқа ғарыш аппараттарымен әрекеттесуге арналған. Олар спутник-инспектор қызметін де атқара алады. Мұндай аппараттар өзге жерсеріктерді зерттеп, жөндеу үшін қолданылады. Алайда оларды жерсеріктерге қарсы қару ретінде де пайдалануға болады.

АҚШ Қорғаныс министрлігінің баяндамасында Қытайдың ғарыш ұшағы сияқты қайта пайдалануға болатын аппараттардың маңызы атап өтілген. Құжатта мұндай аппараттар орбитаға шығып, жүктерді ғарышқа жеткізуге, оларды сынақтан өткізуге және қайтадан Жерге қайтаруға мүмкіндік беретіні айтылған.

Баяндамада ғарыш ұшақтарының қайта пайдалануға жарамдылығы мен жоғары маневр жасау мүмкіндігі айтылды. Бұл оларды кейбір міндеттерді орындауда кәдімгі жерсеріктерге қарағанда тиімдірек етеді.

Ғарыш ұшағы қозғалтқыштары мен жанармай қорының арқасында орбитада бағытын өзгерте алады. Ал кәдімгі жерсеріктердің маневр жасау мүмкіндігі жанармай қорына тәуелді. Миссия аяқталған соң ғарыш ұшағы Жерге оралып, қайта пайдаланылуы мүмкін.

Сонымен қатар мұндай аппараттар атмосфераның жоғарғы қабатына еніп, қанаттары мен аэродинамикалық басқару жүйелері арқылы ұшу бағытын өзгерте алады. Осылайша орбитасының көлбеулігін де өзгертуге мүмкіндік бар. Бұл көп жанармайды қажет ететін күрделі маневр саналады.

Қозғалтқыштары мен аэродинамикалық мүмкіндіктерінің арқасында ғарыш ұшағы бір сапар барысында массасы бірдей кәдімгі жерсерікке қарағанда әртүрлі орбиталарға жете алады.

Баяндамада Қытайдың ғарыш ұшағының алғашқы прототипі 2020 жылы ғарышқа ұшып, орбитада екі күн болған соң Жерге оралғаны айтылған.

Екінші ұшу 2022 жылы жүзеге асып, 276 күнге созылған. АҚШ әскери күштерінің болжамынша, осы миссия кезінде аппарат басқа қытайлық жерсерікке жақындап, онымен маневр жасаған. Алдымен арақашықтық бір шақырым болса, кейін 100 метрге дейін қысқарған. Баяндамада олардың түйісіп, кейін қайта ажырауы мүмкін екені де айтылған.

2023 жылғы желтоқсанда Қытай үшінші ғарыш ұшағын ұшырды. Ол орбитада 268 күн болып, миссия барысында белгісіз бір нысанды бөліп шығарып, онымен әрекеттескен.

X-37 ұшағының көшірмесі ме?

Ғарыш ұшақтарын жасау бағдарламаларын көптеген ел қолға алған. Олардың ішіндегі ең сәттісі – америкалық Space Shuttle жобасы. Бұл аппарат бірнеше жыл бойы ғарышқа тұрақты түрде ұшқан жалғыз ғарыш ұшағы болды.

Кеңес Одағында да "Буран" ғарыш кемесі жасалып, ғарышқа ұшырылды. Бұдан бөлек, КСРО-да басқа да ғарыш ұшақтарының жобалары әзірленген.

Қазір АҚШ-та Boeing X-37 бағдарламасы бар. Оның аясында X-37B аппараты орбитаға ұшырылады. Ол осы уақытқа дейін жеті миссия орындаған. Ең ұзақ сапары 900 күннен астам уақытқа созылған.

Бұл – әскери әрі құпия бағдарлама. Аппараттың ғарышта нақты қандай міндет атқаратыны белгісіз. Мамандардың болжамынша, оның көмегімен аппаратты басқару тәсілдері де сынақтан өткізілуі мүмкін.

Көптеген сарапшының пікірінше, Пентагон жариялаған Қытайдың ғарыш ұшағы сыртқы пішіні жағынан америкалық X-37-ге қатты ұқсайды.

Баяндамада соңғы 20 жылда Ресей ғарыш ұшақтарының бірнеше жобасын жариялағаны да айтылған. Алайда 1988 жылы "Буран" бір рет сынақтан ұшқаннан бері бұл бағытта айтарлықтай ілгерілеу болмаған.

Бұған дейін NASA АҚШ президенті Дональд Трамп жариялаған Ұлттық ғарыш саясатын жүзеге асыруға бағытталған ауқымды бастамалар топтамасын таныстырды.

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданына қарасты Төле би ауылының тұрғындары ішімдіксіз өмір салтын қолдады. Қазір өңірдегі бұл бастамаға барлығы 24 елді мекен қосылған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі 31-арнаның “Информбюро” бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды.

Төле би ауылы жаз мезгілінде таулы аймақтарда серуендегенді ұнататын туристер арасында танымал. Алайда қазір бұл ауылдан алкоголь сатып ала алмайсыз. Жергілікті кәсіпкерлер де бастаманы қолдап, дүкен сөрелерінен спирттік ішімдіктерді алып тастаған.

Еңбекшіқазақ ауданы полиция бөлімінің бастығының орынбасары Біржан Бекзаттың айтуынша, Төле би ауылында шамамен 1,5 мың адам тұрады. Елді мекен алкогольсіз ауыл мәртебесін алғаннан бері мұнда бірде-бір қылмыс тіркелмеген. Бұдан бөлек, Қырбалтабай және Алмалы ауылдарының тұрғындары да бастамаға қосылып, алкогольсіз елді мекен мәртебесін алды.

Қазақстанда 2027 жылдан бастап шағын және микробизнеске үш жылдық мораторий енгізу жоспарланып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл бастаманы биылғы Жолдауында көтерді. Жаңа мораторий кәсіпкерлердің жұмысын жеңілдете ме? Оның бизнеске қандай пайдасы мен тәуекелі бар? Stan.kz тілшісі экономистер мен сала өкілдерінің пікірін білді.

Мораторий – белгілі бір мерзімге мемлекеттік органдардың кәсіпкерлерді тексеруіне қойылатын шектеу. Қазақстанда шағын және микробизнесті тексеруге мораторий 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілді. Бастапқыда үш жылға есептелген шара кейін тағы бір жылға ұзартылып, 2024 жылдың басына дейін қолданылды. Бұл кезеңде кәсіпкерлерді тексеруге қатысты бірқатар шектеу енгізілгенімен, заңда көзделген кейбір жағдайларда тексерулер жүргізуге рұқсат берілді.

2026 жылғы Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осы тәжірибені ескере отырып, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнеске арналған үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылауды ұсынды. Енді бұл бастаманың кәсіпкерлерге қандай пайда әкелуі мүмкін екенін және оның қандай тәуекелдері барын сарапшылармен бірге қарастырайық.

Бұрынғы мораторий: Кімдерді тексермеді, қандай жағдайда тексеруге рұқсат берілді?

Шектеу шағын және микрокәсіпкерлік субъектілеріне қолданылды. Ол кезде шағын бизнес санатына орташа жылдық жұмыскерлер саны 100 адамнан аспайтын және жылдық табысы 300 мың айлық есептік көрсеткіштен аспайтын жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар жатты. Ал микрокәсіпкерлік санатына жұмыскерлерінің орташа жылдық саны 15 адамнан аспайтын немесе жылдық табысы 30 мың АЕК-тен аспайтын шағын кәсіпкерлік субъектілері кірді.

Қандай жағдайда тексеруге рұқсат берілді?

Мораторий барлық бақылау шарасына бірдей тыйым салған жоқ. Президент жарлығында бірнеше ерекшелік қарастырылды. Атап айтқанда:

• Адамдардың өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға, қоғамдық тәртіпке, конституциялық құрылысқа немесе ұлттық қауіпсіздікке елеулі қатер төндіретін заңбұзушылықтардың алдын алу және оларды жою үшін тексеру жүргізуге рұқсат берілді. Мұндай тексерулер бақылаушы органның бірінші басшысының шешімімен жүргізілуге тиіс болды.
• Кәсіпкердің өз өтініші бойынша, соның ішінде тиісті рұқсат алу үшін жүргізілетін тексерулер мен профилактикалық бақылау мораторийден тыс қалды.
• Қылмыстық-процестік заңнамада көзделген негіздер бойынша және Президенттің немесе Бас прокурордың тапсырмасымен прокуратура органдары жүргізетін тексерулерге шектеу қолданылмады.
• Кедендік тексерулер, қарсы салықтық тексерулер және салық төлеушілердің өзара есеп айырысуларына, салықтық тіркеуге, касса бойынша шығыс операцияларын тоқтату туралы өкімдердің орындалуына қатысты жекелеген тақырыптық салықтық тексерулер де мораторийден тыс қалды.
• Өнімнің санитариялық-эпидемиологиялық қауіпсіздігін бағалауға, сәйкестікті бағалау саласындағы аккредиттеу талаптарының сақталуына және жер қойнауын пайдаланушыларға қатысты кейбір бақылау шаралары да шектеуге кірмеді.
• 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Кәсіпкерлік кодекске сәйкес жүргізілетін жоспардан тыс тексерулер де ерекшеліктер қатарына қосылды. 

Мораторий кезінде кәсіпкерлер салық төлеуден босатылды ма?

Тексеруге мораторий мен салықтық жеңілдік — екі бөлек шара. 2020 жылы шағын және микрокәсіпкерліктің арнайы салық режимдерін қолданатын кейбір субъектілері үш жылға табыс салығынан босатылды. Бірақ бұл жеңілдік барлық салық пен төлемді жойған жоқ: өзге салықтық міндеттемелер туындаған жағдайда оларды төлеу қажет болды. Демек, мораторий кәсіпкерлерге тексерулерді азайтуға бағытталса, салықтық жеңілдік олардың салық жүктемесін төмендетуді көздеді.

“Бақылаудың әлсіреуінен табысын жасырып, салық төлемейтіндер болды”

Экономист Арман Байғановтың пікірінше, алдыңғы мораторийді бизнес үшін пайдасыз болды деп айтуға келмейді. Себебі ол кәсіпкерлерге тексерулерге алаңдамай, өз жұмысына көбірек көңіл бөлуге мүмкіндік берді. Дегенмен мораторийдің кері тұстары да болды.

Арман Байғановтың сөзінше, қазір мемлекетте кәсіпкерлерді бақылаудың басқа да жолдары бар. Сондықтан мораторий енгізілсе де, бизнесті бақылаусыз қалдырмай, тексерулер санын азайтуға болады.

Осы тұста маман 2020–2023 жылдары кәсіпкерлер санының өсуіне мораторий де әсер еткенін, алайда бұл жалғыз себеп болмағанын атап өтті. Оның сөзінше, сол кезеңде халық саны өсіп, шағын және орта бизнес те белсенді дами бастады. Бұған қоса, кейбір компаниялар жекешелендіріліп, жеке қолға өтті. Ал тексерулердің азаюы адамдардың кәсіп ашуына қосымша мүмкіндік берген.

Арман Байғанов үш жылдық мораторий енгізілсе, бұл бизнеске оң әсер ететінін алға тартты. 

 “Бизнеске қолайлы жағдай жасау үшін мораторийдің өзі жеткіліксіз”

Ал экономист Расул Рысмамбетовтың пікірінше, мораторийдың арқасында тексерулер саны бес-алты есе қысқарды.

Маман осы тұста президенттің жаңа мораторий туралы бастамасы кәсіпкерлердің болашаққа деген сенімін арттыратынын алға тартты.

Расул Рысмамбетов дегенмен бизнеске қолайлы жағдай жасау үшін мораторийдің өзі жеткіліксіз екенін тілге тиек етті. Себебі кәсіпкерлердің мәселесі тек тексерулермен шектелмейді.

Маман егер мораторий үш жылға енгізілсе, кәсіпкерлер осы мерзімнен кейін не болатынын да түсінуі керек екенін жеткізді.

“Жаңа мораторий енгізілсе, кәсіпкерлерге түсетін жүктеме тағы да азаюы мүмкін”

Заңгер Фархат Курбазаровтың пікірінше, алдыңғы мораторий кәсіпкерлерді өздерін қорғауға біршама көмектесті. Себебі кез келген тексерудің заңды негізі болуы керек.

Заңгердің түсіндіруінше, мораторий кәсіпкерлерді заң талаптарын орындау міндетінен босатпайды. Олар бұрынғыдай салық төлеуге, еңбек және санитариялық талаптарды, сондай-ақ басқа да заң нормаларын сақтауға міндетті.

Еске салсақ, Тоқаев Жолдауында 2027 жылдан бастап бизнеске үш жылдық мораторий жариялау мәселесін көтерген болатын. Ол Құрылтай депутаттарына Үкіметпен бірлесіп, алдыңғы мораторийдің барлық оң және теріс тұстарын ескере отырып, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап кезекті үш жылдық мораторий енгізуді талқылауды тапсырды.

Ыстамбұлда қазақстандық әйелдің қазасынан кейін әйелдер наразылық акциясын өткізді. Ондаған адам істі жан-жақты тергеп, кінәлілердің барлығын жазалауды талап етті. Наразылыққа шыққан әйелдер Айсұлу Бекмаханованың кісі қолынан қаза тапқанына сенімді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Белсенділер бірнеше күн бұрын 26 жастағы қазақстандық әйелдің мәйіті табылған көшеде жиналды. Өлімнің ресми себебі әзірге жарияланбады. Алайда наразылық акциясына қатысушылар қыз өз-өзіне қол жұмсауы мүмкін емес деп санайды.

Еске салайық, 26 қазан күні Ыстамбұлда 26 жастағы қазақстандық қыздың мәйіті табылды. Алдын ала мәлімет бойынша, ол өзі тұрған ғимараттың алтыншы қабатындағы балконнан көрші үйдің шатырына өтпек болған. Алайда ол екі ғимараттың арасындағы қуысқа құлап түскен. 

Қыз оқиға орнында көз жұмған. Оның Түркияға қыркүйек айында туристік визамен келгені белгілі болды.

Оқиға туралы хабар түскен соң, оқиға орнына полиция қызметкерлері мен жедел жәрдем бригадалары жеткен. Марқұмның денесі сот-медициналық сараптама институтының мәйітханасына жеткізілген.

Қазақстанда студенттер бакалавриатты төрт жыл емес, үш жылда оқып, аяқтай алады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі 31-арнаның “Информбюро” бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Бірақ бұл жаңашылдық барлық мамандыққа қатысты емес.

Бірақ оқу мерзімі қысқарғанымен білім бағдарламасының көлемі азаймайды. Студент үш жылда 240 академиялық кредитті игеруі керек. Ал кейбір бағыттарда 300 кредит қажет.

 Қазір елімізде 16 мыңнан астам студент үш кезеңге бөлінген триместрлік жүйемен оқиды. Ол ақпараттық технологиялар, бағдарламалау, киберқауіпсіздік, жасанды интеллект, деректерді талдау, бизнес-аналитика және маркетинг сияқты бағыттарда қолданылады. Ал медицина, ветеринария, педагогика және архитектура мамандығында оқып жатқандар қысқартылған білім жүйесіне ілінбейді. Себебі бұл салаларда теориямен қатар ұзақ тәжірибелік дайындық қажет.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда білікті кадрлардың жетіспеуіне байланысты Құрылтай депутаты Махамбет Хасенов "үш жылдық бакалавр" жүйесін жиі қолдануды ұсынып, елге тезірек қажет мамандықтардың тізімін атаған еді. 

Түркия Республикасына ресми сапармен барған Қасым-Жомарт Тоқаевты Анкарадағы президент сарайында салтанатты қарсы алу рәсімі өтті. Артынша Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі  хабарлайды. 

Мемлекет басшысының келуіне орай Құрмет қарауылы сап түзеді. Сарайға келген сәтте президент кортежін салт атты гвардия бастап жүрді.

Қасым-Жомарт Тоқаевты Режеп Тайип Ердоған қарсы алды. Қазақстан мен Түркияның мемлекеттік әнұрандары орындалып, зеңбіректен 21 дүркін оқ атылды. 

Екі елдің көшбасшылары Құрмет қарауылы алдынан жүріп өтіп, бір-біріне ресми делегация мүшелерін таныстырды. 

Мемлекеттер басшылары шағын құрамда келіссөз жүргізді.

Мемлекет басшысы қонақжайлық танытқаны үшін Түркия президентіне алғыс айтып, әріптесі мен барша түрік халқын ұлттық мереке – Республика күнімен құттықтады.

Өз кезегінде Режеп Тайип Ердоған екі ел арасындағы сан қырлы ынтымақтастықты одан әрі тереңдете түсуге ниетті екенін растады.

Сондай-ақ президенттер өңірлік және халықаралық күн тәртібіндегі өзекті мәселелер жөнінде пікір алмасты.

Еске салсақ, осыған дейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев Түркияға Режеп Тайып Ердоғанның шақыруымен барғанын жазғанбыз.

Астанада жолаушылар автобусы жаяу жүргінші қызды қағып кетті. Жол апаты салдарынан жаяу жүргінші мен қоғамдық көліктің үш жолаушысы зардап шеккен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Оқиға орнынан түсірілген видео Astanovka98 Telegram-арнасында жарияланды. Желідегі мәліметке сүйенсек, қыз жолға кенеттен жүгіріп шыққан. Куәгерлердің айтуынша, жедел жәрдем оны ауыр жағдайда ауруханаға алып кеткен.

Астана қалалық полиция департаментінің мәліметінше, оқиға 28 қазан күні болған.

IVECO маркалы маршруттық автобустың жүргізушісі Байтұрсынов көшесімен келе жатып, жолдың белгіленбеген жерінен өтіп бара жатқан жаяу жүргіншіні қағып кеткен.

Қазір аталған оқиға бойынша тексеру жүргізіліп, жол-көлік оқиғасының барлық мән-жайы анықталып жатыр.

Еске салсақ, бұған дейін Ақмола облысында жеңіл көлік жолдағы жұмысшыларды қағып, бір адам оқиға орнында қаза тапқаны туралы жазған едік. 

Продюсер әрі актриса Дариға Бадықова әлеуметтік желідегі парақшасында өзін сынайтындарға жауап берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Дариға Бадықова желідегі жазбасында өзін сынағандарды өз өмірлеріне үңілуге шақырып, үнсіздігін әлсіздікке баламауды сұрады.

Актриса жазбасында біреудің жеке өмірін мазақ етіп, тағдырына сын айту дұрыс емес екенін атап өтті.

Дариға Бадықова өз табысына қатысты айтылған пікірлерге де жауап берді. 

Өнер иесі намысына тиетін адамдарға енді жауапсыз қалмайтынын айтып, өзін өзі қорғауға мәжбүр екенін жеткізді.

Еске салсақ, бұған дейін танымал актриса Дариға Бадықова мен актер Олжас Абай үйленіп, дүркіретіп той жасағаны туралы жазған едік.

Енді Қазақстанға визасыз келетін шетелдіктер электронды рұқсат рәсімдеуі керек. FlyArystan әуе компаниясы электронды рұқсатты қалай алуға болатынын түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

FlyArystan визасыз режиммен Қазақстанға келетін шетел азаматтарына елге кіруге арналған электронды рұқсат енгізілетінін хабарлады. 

2026 жылғы 1 қарашадан бастап рұқсаттың бар-жоғы Ақтау халықаралық әуежайында, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап Астана мен Алматы әуежайларында, ал 2027 жылғы 1 наурыздан бастап қалған өткізу пункттерінде тексеріле бастайды.

Бұл кезеңде рұқсаты жоқ шетелдіктердің Қазақстанға кіруіне тыйым салынбайды, алайда оларға құжатты рәсімдеу қажеттігі түсіндіріледі. 

Рұқсат алудан босатылған 29 санат қарастырылған. Бұл ретте тиісті мәртебені растайтын құжаттар болуы қажет.

Еске салсақ, осыған дейін 1 қарашадан бастап шетелдіктер Қазақстанға кіру үшін ақылы электронды рұқсат алуға міндеттелетінін жазғанбыз.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Түркияға ресми сапармен барды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекет басшысын Анкара қаласындағы Этимесгут әуежайынан Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған күтіп алды.

Қазақстан президентінің келуіне орай Құрмет қарауылы сап түзеді.

Қасым-Жомарт Тоқаев Түркияға Режеп Тайып Ердоғанның шақыруымен барды.

28-30 қазан күндері Анкарада мемлекеттер басшылары кеңейтілген стратегиялық серіктестікті одан әрі нығайтуға бағытталған келіссөздер жүргізеді.

Еске салсақ осыған дейін, Тоқаев Анкарада өтетін Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитіне қатысатынын жазғанбыз.

Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) дін өкілі Исматулла Мақсұм төңірегіндегі дауға қатысты мәлімдеме жасады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Бұған дейін дін өкілі Исматулла Мақсұмға кәмелетке толмағандарға жыныстық сипаттағы қысым көрсетті деген айып тағылған еді.

Оқиға журналист Жанар Байсеміздің "зікіршілер" деген атпен белгілі діни қауымдастықтың бұрынғы мүшелерімен жүргізген сұхбатынан кейін қоғамда талқылана бастады. Сұхбат барысында әңгімелесушілер Исматулла Мақсұмның жасөспірімдерге қатысты орынсыз әрекеттер жасағын туралы айтқан.

Сұхбатқа қатысқан бұрынғы қауымдастық мүшелерінің бірі Ақылбек Жұмабеков бастапқыда бұл айыптауларға сенбегенін жеткізді. Оның айтуынша, ол Исматулла Мақсұм рухани басшы ретінде қабылдаған. Кейін Жұмабековтің сөзінше, ол қысымға тап болғанын айтқан жігітпен сөйлескен.

ҚМДБ өкілдері Исматулла Мақсұм мен оның жақтастарының діни басқармаға қатысы жоқ екенін мәлімдеді.

Сондай-ақ ҚМДБ өкілдері Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасын жеке мүдде үшін пайдаланбауға шақырды. Бұған қоса, басқарма қазақстандықтарды діни топтардан сақ болуға шақырды.

Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, аталған ақпарат жарияланғаннан кейін полиция сотқа дейінгі тергеу бастаған. Айыптаулардың мән-жайы тергеу барысында анықталуға тиіс.

Исматулла Мақсұм кім?

Исматулла Мақсұм, Исматулла Әбдіғаппар деген атпен де белгілі. 2000 жылдары Қазақстанда танылған дін өкілі. БАҚ мәліметінше, ол өзін Қожа Ахмет Ясауи сопылық ілімінің ізбасары ретінде таныстырған.

Ашық дереккөздерде Исматулла Мақсұмның Ауғанстанда дүниеге келіп, Пәкістанда діни білім алғаны айтылады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ол 1996 жылы Қазақстанға келіп, Алматыда медресе ашқан. Кейін ұйымның қызметіне тыйым салынған.

2011 жылы сот Исматулла Мақсұмды экстремизм, ұйымдасқан қылмыстық топ құру және заңсыз медициналық қызмет көрсету ісі бойынша 14 жылға бас бостандығынан айырған. БАҚ мәліметінше, ол 2019 жылы бостандыққа шыққан.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандық діни қауымдастықтың басшысы жасөспірімдерге сексуалдық зорлық жасады деген күдікке ілінгені туралы жазған едік. 

Талдықорғанда TikTok әлеуметтік желісінде тікелей эфир кезінде балағат сөздер айтқан 18 жастағы қыз әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, полиция қызметкерлері әлеуметтік желілерге мониторинг жүргізу барысында құқықбұзушылықты анықтаған. Талдықорғандық қыз TikTok-тағы тікелей эфир кезінде әдепсіз сөздер айтып, айналасындағыларға құрметсіздік көрсеткен.

Полиция интернет кеңістігінде де заң талаптарын сақтау қажет екенін ескертті.

Полицияның мәлімдеуінше, әлеуметтік желілерде, соның ішінде тікелей эфир кезінде жасалған құқыққа қайшы әрекеттер үшін де заңға сәйкес жауапкершілік қарастырылған.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандық әйел қызы TikTok-та балағат сөздер айтқаны үшін жауапқа тартылғаны туралы жазған едік.

Публикация от Жетісу Облысының Полиция Департаменті (@zhetysu.police)

Павлодарда арандатушылық сипаттағы видео жариялап, Ресей президентінен Қазақстан аумағына әскер кіргізуді сұраған әйел ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Бұған дейін әлеуметтік желілерде павлодарлық әйелдің қазақ халқына тіл тигізіп, Қазақстанның аумақтық тұтастығына қатысты пікір айтқан видеосы тараған еді.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, күдікті 28 қазанда прокуратураның үйлестіруімен жүргізілген жедел іс-шаралар барысында ұсталған. Қазір сотқа дейінгі тергеу басталды.

Сондай-ақ комитет күдіктінің бұған дейін есірткі заттарын сату дерегі бойынша сотталғанын мәлімдеді.

ҰҚК қылмыстық-процестік кодекске сәйкес іске қатысты өзге ақпаратты жария етілмейтінін атап өтті. 

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтар желіде Путиннен Қазақстанға әскер кіргізуді сұраған әйелді тексеруді талап еткен еді.

Республика күніне орай Қазақстанда бірқатар азамат мемлекеттік марапатқа ие болды. Алайда награда алған кей тұлғалар желіде қызу талқыға түсіп жатыр. Желі қолданушылары “Ерен еңбегі үшін” медалі кімдерге және қандай еңбегі үшін берілетінін сұрап, жазба арнап жатыр. Осы орайда Stan.kz мемлекеттік награданың қандай талаптар бойынша берілетінін анықтап көрді.

“Ерен еңбегі үшін” медалі қандай талаптармен беріледі?

Қазақстанда “Ерен еңбегі үшін” медалі экономика, әлеуметтік сала, ғылым, мәдениет және мемлекеттік қызметтегі еңбек жетістіктері үшін беріледі. Бұл талап “Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” заңның 21-бабында көрсетілген.

Медаль кімдерге беріледі?

Заңға сәйкес, марапат мына салалардағы еңбек жетістіктері үшін беріледі:

• Экономика саласында – елдің экономикалық дамуына үлес қосқан азаматтарға;
• Әлеуметтік салада – қоғамның әл-ауқатын арттыруға үлес қосқан мамандарға;
• Ғылымда – ғылыми жетістіктері бар азаматтарға;
• Мәдениетте – мәдениеттің дамуына еңбек сіңірген тұлғаларға;
• Мемлекеттік қызметте – қызмет барысында еңбек жетістіктеріне қол жеткізген азаматтарға.

Марапатқа ұсыну тәртібі қандай?

“Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” заңның  4-бабына сәйкес, мемлекеттік наградаларға ұсыныстарды президентке Құрылтай, Үкімет, Қазақстан Халық Кеңесі, орталық және жергілікті атқарушы органдар, шығармашылық одақтар мен басқа да ұйымдар енгізеді. Ал мемлекеттік наградалармен марапаттауды Президент жүзеге асырады.

Заңның 7-бабында наградалар жөніндегі ұсыныстарды алдын ала қарап, дайындау үшін президент жанынан Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссия құрылатыны жазылған.

Еңбек өтіліне қатысты нақты талап бар ма?

“Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” заңының 21-бабында “Ерен еңбегі үшін” медалін алу үшін міндетті түрде қанша жыл еңбек ету керегі көрсетілмеген. Сонымен қатар бұл бапта үміткердің жетістігін бағалайтын нақты сандық көрсеткіштер белгіленбеген.

Кімдер сынға ұшырады?

Қоғамда қызу талқыланған жайттардың бірі — Абай облысы әкімі Берік Уәлидің марапаттауы. Ақпаратқа сәйкес, әкім “Абай Ақпарат” басылымында жұмыс істейтін 23 жастағы журналист Замира Мұрсалимованы "Ерен еңбегі үшін” медалімен марапаттаған.

Бұл марапат желі қолданушылары арасында түрлі пікір туғызды. Бірі журналистің қандай еңбегі үшін мемлекеттік награда алғанын сұрады. Енді бірі өмірін белгілі бір салаға арнаған азаматтардың еңбегі қаншалықты бағаланып жатқанын сөз етті.

“23 жастағы журналистің еңбегі елге сіңді ме?”

Желі қолданушыларының бір бөлігі жас мамандарды марапаттауға қарсы емес екенін айтты. Десе де “Ерен еңбегі үшін” медалін екі-ақ жыл еңбек өтілі бар маманға бергеніне таңғалды.

“23 жастағы журналист қыз екі жылға жуық еңбек өтілімен “Ерен еңбегі үшін” медалін алыпты. Мен онда он жыл мұғалім болып істеген еңбек өтіліммен “Халық Қаһарманы” атағынан үміттенсем бола ма?”, — деп жазды желі қолданушыларының бірі.

90 жастағы әже мен 23 жастағы маман...

Желіде ұзақ жыл еңбек еткен азаматтар мен еңбек жолын енді бастаған мамандарға бірдей награданың берілуі орынсыз екенін айтқандар болды. 

Бұл пікірде де марапат иесінің жеке басынан гөрі, оны наградаға ұсынған кезде қандай негіздер ескерілгені туралы мәселе көтерілген.

“Стримда отырғаны үшін алды ма?”

Блогер Анара Батырхан да “Ерен еңбегі үшін” марапатын алғаны үшін желіде сынға ұшырады. Желі қолданушылары оған марапаттың неге сүйеніп берілгенін сұрады. 

Желі қолданушысы TikTok-та стрим жүргізіп, көрермендерден сыйлық сұрайтын Анара Батырханның мемлекеттік медальмен марапатталуын сынға алды.

“Қазақ халқы, TikTok қолданушыларына медаль оңды-солды үлестіріліп жатқанына қалай қарайсыздар? Енді бізде “еңбек сіңірген” жаңа қайраткер — Анара Батырхан бар. Қазір  медальді осындай адамдар алып жатыр! “Қайыр сұраушы” I дәрежелі мемлекеттік медалі. Оның басты “еңбегі” — TikTok-тағы тікелей эфирлерде “Лайк, лайк, достар”, “х3 раушан, раушан, достар” деп көрермендерден сыйлық сұрауы. Ал ең қызығы — “СНАААЙП” деген сүйікті сөзі. Міне, осы сөздері мен Алматы әкімдігіндегі басты жанкүйерлерінің арқасында оған медаль берілген сияқты”, – деп жазды ол.

Ал енді бірі “Ерен еңбегі үшін” медалін 20-25 жыл жұмыс істеген адамдарға берсе жарасар еді, дейді. 

Оған қоса желідегілер KeshYou тобының продюсері мен көмекшісінің “Ерен еңбегі үшін” медалін алуына қатысты сын айтты. 

“Кешью” қай әлемдік аренаны бағындырды? Медаль аяқ астынан беріле салатын нәрсе ме? Неге оны қаза тапқан сарбаздардың ата-анасына бермейді? Отан үшін жанын берген жауынгерлерді тәрбиелеген жандар мұндай марапатқа лайық емес пе? Қайғыға қайыспай, ерен еңбек етіп жүрген сол адамдарға марапат берілсін. Болмаса дәрігерлерге, өрт сөндірушілерге, мұғалімдерге, теміржолшыларға, көше сыпырушыларға берілгені дұрыс”, – деп жазды бірі. 

Жедел жәрдем қызметкерлерінің еңбегі қашан еленеді?

Желі қолданушыларының бірі 33 жылдан бері жедел жәрдем қызметінде жұмыс істейтін енесінің осы уақытқа дейін бірде-бір медаль алмағанын айтып, мәселе көтерді.

“Мемлекет басшысына сұрағым бар: әртістерге “Ерен еңбегі үшін” марапатын беріп жатырсыздар. Ал өмірін адам құтқаруға арнаған жедел жәрдем қызметкерлерінің еңбегі қашан еленеді? Менің енем 33 жылдан бері жедел жәрдемде еңбек етіп келеді. Күн демей, түн демей, шақыртуға асығып жүреді. Осы уақыт ішінде еңбегі үшін алғаны — тек қағаз мадақтама. Бірде-бір медаль алмаған”, — деп жазды ол.

Пікір авторы 33 жыл бойы күндіз-түні еңбек етіп, адам өмірін сақтап қалуға атсалысқан дәрігерлердің де еңбегі мемлекеттік деңгейде бағалануы керегін айтты.

Оның пікірінше, қоғам үшін маңызды қызмет атқарып жүрген мамандардың көп жылғы еңбегі ескерусіз қалмауы керек.

Айта кетейік, бұған дейін Республика күні қарсаңында президент Қасым-Жомарт Тоқаев бірқатар қазақстандыққа мемлекеттік наградалар мен құрметті атақтар берген еді. Олардың қатарында металлургтер, ауыл шаруашылығы қызметкерлері, ұстаздар, дәрігерлер, өнер қайраткерлері және ел дамуына үлес қосып жүрген өзге де азаматтар бар. 

Депутат Айдос Сарым мен Олжас Құспан Құрылтай кулуарында қазақстандықтардың сән-салтанат санаты қалай есептеліп, сол бойынша салық қалай салынатынын мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Депутат Айдос Сарымның сөзінше, әр бөлікті мұқият тексеру қажет. 

“Сән-салтанатқа жататын қымбат дүниелер бар. Оларға алтын, гауһар тастар, құны 200 мың доллардан асатын көліктер, катерлер мен ұшақтар жатады. Міне, осындай мүлікке назар аудару керек. Бұл мүлік немесе аса жоғары табыс болуы мүмкін, олардың тізімі жасалады. Сондай-ақ мұраға қалған дүние-мүлік пен басқа да активтер болуы ықтимал”, – деді Айдос Сарым.

Депутат Олжас Құспанның айтуынша, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі әлеуметтік төлемдерге қатысты ұсынған санаттарды қараса, А және Б санаттарына жататын адамдарға әлеуметтік жәрдемақы берілмейді. 

“Менің ойымша, дәл осы санатқа жататын адамдарға сән-салтанат салығы салынуы мүмкін. Салық мөлшерлемелеріне қатысты мәселелерді Салық кодексінде бекіттік. Енді қандай мүлікке қосымша салық салуға болатынын анықтау қажет”, – деді депутат.

Сондай-ақ депутат өнер туындыларының арасында қымбат картиналар бар. Осындай активтердің барлығы есепке алынып, олардың құны анықталуы қажет, яғни мүлікке бағалау жүргізілу керек.

Еске сала кетейік, Құрылтай депутаттары Айдос Сарым мен Асхат Аймағамбетов ауқатты қазақстандықтарға жоғары мөлшерлемемен салық салу туралы президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ұсынысына қатысты пікір білдірді

2027 жылдан бастап Қазақстанда ең төменгі жалақыны 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін көтеру жоспарланып отыр. Өзгеріс шамамен 1,8 миллион адамға әсер етуі мүмкін. Жалақыдан бөлек, бала күтіміне, жұмысынан айырылуға және жүктілік пен босануға байланысты кейбір әлеуметтік төлемдердің ең жоғары мөлшері, сондай-ақ әлеуметтік аударымдар мен зейнетақы жарналарының есептеу шектері де өзгеруі ықтимал. Алайда экономистер табыстың көбейгенімен, халықтың сатып алу мүмкіндігі бәрібір толық өтелмейтінін айтады. Оның үстіне, бұл өзгеріс тауарлар мен қызметтер бағасына қосымша қысым түсіруі мүмкін.

Ең төменгі жалақы кімдерге әсер етеді?

Ең төменгі жалақы – жұмыс беруші қызметкерге толық айлық жұмыс нормасын орындағаны үшін төлеуге міндетті ең төменгі жалақы мөлшері. Қазақстанда бұл көрсеткіш 2024 жылдан бері 85 мың теңге деңгейінде сақталып келеді. Соңғы рет ол 70 мың теңгеден 85 мың теңгеге көтерілген.

2027 жылдан бастап ең төменгі жалақыны 110 мың теңгеге жеткізу жоспарланып отыр. Бұл өзгеріс бюджет саласы қызметкерлеріне де, жеке компанияларда жұмыс істейтін азаматтарға да қатысты болуы мүмкін. Жұмыс берушілер қызметкерлеріне белгіленген ең төменгі мөлшерден төмен жалақы төлей алмайды.

Экономист Арман Бейсенбайдың айтуынша, ең төменгі жалақының өсуі Қазақстандағы 1,8 миллион адамға әсер етуі мүмкін. Оның ішінде бюджеттен жалақы алатын 370 мыңнан астам қызметкер бар.

Маманның пікірінше, ең төменгі жалақының көтерілуін халықтың нақты табысы артты деп бағалау үшін инфляцияны да ескеру қажет. Өйткені азаматтардың қолына түсетін ақша көбейгенімен, сол қаражатқа сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтердің көлемі бұрынғы деңгейге жетпеуі мүмкін.

Жалақы өссе, әлеуметтік төлемдер де көбейе ме?

Ең төменгі жалақының мөлшері кейбір әлеуметтік төлемдерді есептеуге әсер етеді. Әсіресе Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан төленетін бала күтімі, жұмысынан айырылу, жүктілік пен босануға байланысты төлемдерде есепке алынатын табыстың ең жоғары шегі маңызды.

Бұл төлемдерді есептегенде адамның орташа айлық табысы ескеріледі. Алайда есепке алынатын табыс жеті ең төменгі жалақыдан аспауға тиіс. Егер ең төменгі жалақы 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге көтерілсе, есептік табыстың ең жоғары шегі 595 мың теңгеден 770 мың теңгеге дейін артады.

Бала күтіміне байланысты төлем

Бала бір жарым жасқа толғанға дейін төленетін әлеуметтік төлемнің мөлшері ата-ананың орташа айлық табысына байланысты есептеледі. Қолданыстағы есептеу тәртібі бойынша төлем орташа айлық табыстың 40%-ына тең. Бұл ретте есепке алынатын табыстың ең жоғары шегі жеті ең төменгі жалақымен шектеледі.

Егер жаңа мөлшер қолданылса, есептік табыстың шегі мен төлемнің ең жоғары мөлшері мынадай болуы мүмкін:

• Қазіргі есептік табыс шегі – айына 595 мың теңге;

• Жаңа есептік табыс шегі – айына 770 мың теңге;

• Қазіргі ең жоғары айлық төлем – 238 мың теңге;

• Жаңа шек бойынша ең жоғары айлық төлем – 308 мың теңге.

Дегенмен бұл сома барлық ата-анаға берілетін төлем емес. Нақты мөлшері адамның орташа табысына және әлеуметтік сақтандыру жүйесіндегі есептеу талаптарына байланысты болады.

Жұмысынан айырылуға байланысты төлем

Жұмысынан айырылған азаматтарға берілетін әлеуметтік төлем де бұрынғы табысына қарай есептеледі. Есепке алынатын табыстың ең жоғары шегі өскен жағдайда, төлемнің ең жоғары мөлшері де артуы ықтимал.

• Қазіргі ең жоғары мөлшері – айына 267 750 теңге.

• Жаңа есептік шек қолданылған жағдайда – айына 346 500 теңгеге дейін.

Бұл – есептеу шегі мен қолданыстағы мөлшерлемеге негізделген ең жоғары ықтимал сома. Әр азаматтың алатын төлемі оның табысына, әлеуметтік аударымдарына және төлем тағайындау талаптарына байланысты анықталады.

Жүктілік пен босануға байланысты төлем

Жүктілік пен босануға байланысты біржолғы әлеуметтік төлемді есептегенде де соңғы 12 айдағы орташа айлық табыс ескеріледі. Есепке алынатын табыстың ең жоғары шегі жеті ең төменгі жалақымен шектеледі.

Егер бұл шек 595 мың теңгеден 770 мың теңгеге көтерілсе, табысы жоғары жұмыс істейтін әйелдерге төленетін біржолғы төлемнің ең жоғары мөлшері де артуы мүмкін.

Төлемнің нақты сомасы әйелдің соңғы 12 айдағы табысына және Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына түскен әлеуметтік аударымдарға байланысты есептеледі. Сондықтан есептік шектің өсуі барлық әйелдің төлемі міндетті түрде көбейеді дегенді білдірмейді.

Ең төменгі жалақының өсуі бағаға қалай әсер етеді?

Экономист Арман Бейсенбайдың пікірінше, ең төменгі жалақының көтерілуі инфляцияға қосымша әсер етуі мүмкін. Оның болжамынша, тауарлар мен қызметтердің бағасы тағы 2–5 %-ға өсуі ықтимал.

Осылайша, жалақының өсуі халықтың қолындағы ақша көлемін арттырғанымен, тауарлар мен қызметтердің ұсынысы өзгермесе, сұраныс күшейіп, бағаға қысым түсуі мүмкін. Дегенмен инфляцияға тек жалақы әсер етпейді. Өндіріс шығындары, импорт бағасы, сұраныс және басқа да экономикалық факторлар да маңызды рөл атқарады. Сондықтан 2–5 %-дық өсімді жалақыны көтерудің міндетті салдары емес, экономистің болжамы ретінде қарастырған жөн.

Халықтың нақты табысы арта ма?

Арман Бейсенбайдың айтуынша, ең төменгі жалақының өсуін халықтың табысы толыққанды артты деп бағалау дұрыс емес. Себебі номиналды табыс пен нақты табыс – екі түрлі көрсеткіш. Номиналды табыс адамның алатын ақшасын білдірсе, нақты табыс сол ақшаға сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтердің көлемін көрсетеді.

Демек, жалақының 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге өсуі ақшалай табыстың артқанын білдіреді. Бірақ оның нақты әсерін бағалау үшін осы кезеңдегі инфляцияны, азық-түлік пен қызметтердің бағасын және азаматтардың шығындарын салыстыру қажет.

Әлеуметтік аударымдар мен зейнетақы жарналары өзгере ме?

Ең төменгі жалақының өсуі мемлекеттік қорларға төленетін кейбір міндетті аударымдарды есептеу шектеріне де әсер етеді. Бұл өзгерістер жұмыс берушілерге, жеке кәсіпкерлерге және жоғары жалақы алатын қызметкерлерге қатысты болуы мүмкін.

Әлеуметтік аударымдар

Жұмыс берушілер қызметкерлері үшін Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдар төлейді. Бұл қордан жұмысынан айырылу, жүктілік пен босану және бала күтімі сияқты жағдайларда әлеуметтік төлемдер беріледі.

Қолданыстағы есептеу тәртібі бойынша әлеуметтік аударымдардың мөлшерлемесі 5 пайызды құрайды. Егер ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге көтеріліп, есептік база да соған сәйкес өзгерсе, ең төменгі және ең жоғары аударымдардың сомасы артуы мүмкін.

• Ең төменгі әлеуметтік аударым – 4 250 теңгеден 5 500 теңгеге дейін.

• Ең жоғары әлеуметтік аударым – 29 750 теңгеден 38 500 теңгеге дейін.

Міндетті зейнетақы жарналары

Қызметкерлер жалақысының 10 пайызын Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы жеке шотына аударады. Бұл жарналарды есептеу кезінде ескерілетін айлық табыстың ең жоғары шегі 50 ең төменгі жалақымен шектеледі.

Егер ең төменгі жалақы 110 мың теңгеге көтерілсе, есептік табыстың ең жоғары шегі 4,25 миллион теңгеден 5,5 миллион теңгеге дейін артады. Бұл, ең алдымен, жоғары жалақы алатын қызметкерлерге әсер етуі мүмкін. Өйткені есепке алынатын табыстың шегі көтерілгенде, олардың зейнетақы жарналарының сомасы да өсуі ықтимал.

Жұмыс берушілердің қызметкерлері үшін төлейтін жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарына қатысты есептік шек те 50 ең төменгі жалақыға байланысты болғандықтан, оның мөлшері де өзгеруі мүмкін.

Алайда міндетті төлемдердің барлығы бірдей автоматты түрде өспейді. Нақты сома әр төлемнің есептеу тәртібі мен қолданыстағы заңнамаға байланысты.

Жеке кәсіпкерлердің төлемдері де өсуі мүмкін

Экономистің айтуынша, ең төменгі жалақыға байланысты есептелетін міндетті аударымдардың өзгеруі жеке кәсіпкерлерге де әсер етуі ықтимал. Себебі кейбір төлемдерді есептеу кезінде кәсіпкердің өзі үшін белгілеген табысы негізге алынады.

Сонымен бірге маман нақты өзгерістің әр төлемнің есептеу тәртібі мен қолданыстағы заңнамаға байланысты екенін ескертеді. Сондықтан барлық салық пен әлеуметтік аударым автоматты түрде бірдей мөлшерде өседі деуге болмайды.

Ең төменгі жалақы неге медианалық жалақымен байланысты болуы керек?

Экономист ең төменгі жалақыны белгілеуде елдегі нақты жалақы көрсеткіштерін негізге алатын әдіске көшуді ұсынады. Оның айтуынша, 2023 жылдан бері ең төменгі жалақыны халықаралық тәжірибеге сай есептеу мәселесі талқыланып келеді. Бұл тәсіл бойынша ең төменгі жалақы елдегі медианалық жалақының кемінде 50%-ына тең болуы керек.

Медианалық жалақы – қызметкерлердің жалақысын ең төменнен жоғарыға қарай орналастырғанда дәл ортасында тұратын көрсеткіш. Яғни қызметкерлердің жартысы одан аз, ал қалған жартысы одан көп жалақы алады.

2026 жылдың екінші тоқсанында Қазақстандағы медианалық жалақы 348 415 теңге болған. Оның жартысы шамамен 174 208 теңгеге тең. Демек, осы әдіс қолданылған жағдайда ең төменгі жалақы 175 мың теңгеге жуық болар еді.

Бұл – қолданыстағы мөлшер емес, медианалық жалақыға негізделген есептің нәтижесі.

Арман Бейсенбайдың пікірінше, ең төменгі жалақыны медианалық көрсеткішпен байланыстыру оның мөлшерін белгілеуді түсінікті әрі болжамды етер еді. Мұндай жағдайда жалақының ең төменгі шегі елдегі еңбек нарығы мен табыс деңгейінің өзгеруіне қарай қайта есептеліп отырады.

Ең төменгі жалақыны кім және қалай белгілейді?

Қазір Қазақстанда ең төменгі жалақыны белгілеудің нақты математикалық формуласы жоқ. Оның мөлшері бюджет мүмкіндігі мен мемлекеттік шешімдерге байланысты айқындалады.

"Ең төменгі жалақыны есептеудің нақты әдістемесі жоқ. Президент белгілі бір соманы жариялайды. Әрине, оған қандай да бір деректер негіз болуы мүмкін. Алайда бұл соманың қалай есептелгені бізге белгісіз", – дейді сарапшы.

Оның пікірінше, ең төменгі жалақыны есептеу кезінде халықтың нақты табысы, өмір сүру деңгейі және медианалық жалақы сияқты көрсеткіштер ескерілуі керек. Ал нақты формула енгізілсе, ең төменгі жалақы жеке шешімдерге ғана тәуелді болмай, елдегі жалақы деңгейінің өзгеруіне қарай белгіленер еді.

Қазақстанда әлеуметтік төлемдерді тағайындау жүйесі де өзгеріп жатыр. Азаматтарды тұрмыстық жағдайына қарай A, B, C, D және E санаттарына бөлу мәселесі талқылануда. Бұл тәсіл енгізілген жағдайда әлеуметтік көмектің берілуі немесе мөлшері адамның қай санатқа жататынына байланысты болуы мүмкін.

Экономистің пайымдауынша, ең төменгі жалақыны көтеру мен әлеуметтік қолдауды қайта бөлу мәселелері халықтың табысын қолдау шараларымен байланысты қарастырылуы мүмкін. Дегенмен ең төменгі жалақының өсуі азаматтардың нақты тұрмыс деңгейін қаншалықты жақсартатыны инфляцияға, табыс мөлшеріне және әлеуметтік төлемдерді есептеу тәртібіне байланысты болады.

Еске салайық, президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақыны 85 мың теңгеден 110 мың теңгеге дейін көтеруді тапсырған еді. Мемлекет басшысының айтуынша, ең төменгі жалақы 25 мың теңгеге өседі. Бұл өзгеріс 1,8 миллион адамның, соның ішінде бюджеттен жалақы алатын 370 мыңнан астам қызметкердің табысын арттыруға ықпал етпек.

Apple компаниясының алғашқы жиналмалы смартфоны iPhone Duo нарыққа шыққаннан кейін көп ұзамай экрандағы ақауларға байланысты сынға ұшырады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі 9to5mac порталына сілтеме жасап хабарлайды.

Қазақстанда бағасы 1,4 миллион теңгеден басталатын Apple компаниясының жаңа жиналмалы смартфоны iPhone Duo нарыққа шыққаннан кейін күтпеген мәселеге тап болды. Сатып алушылар құрылғының ішкі экранында жарықтар пайда болғанын хабарлай бастады. Кейбір смартфондар қаптамадан шығарылғаннан кейін бірнеше сағаттың ішінде істен шыққан. Apple ақаудың аздаған құрылғыдан анықталғанын ресми түрде мойындап, оларды ауыстыруға уәде берді.

Apple компаниясының алғашқы жиналмалы смартфоны 23 қазанда сатылымға шықты. Алғашқы күндердің өзінде пайдаланушылар әлеуметтік желілерде зақымдалған құрылғылардың суреттерін жариялай бастады.

Иелерінің айтуынша, мәселе телефонды ашқан кезде туындайды. Ілмекті механизм қарсылықпен қозғалып, кейде сыртылдаған дыбыс шығады. Осыдан кейін ішкі экранның бүктелетін тұсында жарық пайда болады. Кейбір жағдайларда экрандағы ақау пиксельдердің істен шығуынан пайда болған жарық жолақпен бірге байқалған. Сатып алушылардың бірі жаңа смартфонды қаптамадан шығарғаннан кейін небәрі алты сағат өткенде ақау пайда болғанын айтқан.

Apple ақауды мойындады

26 қазанда Apple компаниясы сатып алушылардың шағымдарына қатысты түсініктеме берді. Өндіруші 9to5Mac басылымына берген жауабында iPhone Duo құрылғыларының аздаған бөлігінде ішкі экранға қатысты мәселе бар екенін білетінін растады.

Компания сатылған смартфондардың басым бөлігіне бұл ақау әсер етпегенін атап өтті. Экраны зақымданған құрылғы иелеріне AppleCare қолдау қызметіне хабарласып, смартфонды ауыстыру мәселесін қарастыру ұсынылды. Бұл үшін ақылы AppleCare+ кеңейтілген кепілдігінің болуы міндетті емес.

Компания ақаулы смартфондардың нақты санын жариялаған жоқ. Мамандар ықтимал себептердің бірі ретінде топсалы механизмнің құрылымын қарастырып отыр. iFixit сарапшылары жаңа смартфонның құрылысын зерттей келе, топса механизміндегі кейбір бөлшектер икемді экранға шамадан тыс қысым түсіруі мүмкін деген болжам жасаған.

Атап айтқанда, олардың назарын механизм ішіндегі орталық тірек тақтасы аударған. Белгілі бір жағдайда бұл бөлшек еркін қозғалмай, экранға қосымша қысым түсіруі ықтимал.

Мұндай жағдай телефонды бүктеп, қайта ашу кезінде дисплейдің зақымдануына әкелуі мүмкін. Дегенмен Apple әзірге ақаудың нақты себебі топсалы механизмнің құрылымына байланысты екенін растаған жоқ. Құрылғының сенімділігіне қатысты қосымша сұрақтарды польшалық блогер Kuba Klawiter жүргізген тәуелсіз сынақ туғызды. Эксперимент барысында смартфон арнайы механизмнің көмегімен бірнеше рет бүктеліп, қайта ашылған. 75 мыңнан астам циклден кейін ішкі экранда зақымданған пиксельдерден тұратын жолақ пайда болған.

Егер пайдаланушы телефонды күніне орта есеппен 100 рет ашып-жапты деп есептесек, мұндай цикл саны шамамен екі жылдық пайдалануға сәйкес келеді.

Foldable iPhone Duo devices are reportedly breaking in large numbers, with displays failing along the hinge crease. Buyers in Japan, China, Australia, and other countries have reported the same issue. In some cases, the display reportedly fails while the phone is still on display in stores. The symptoms are identical: after just a few days of use, a black line appears across the screen.

Алайда сынақ кезінде құрылғы шаң мен төмен температураның әсеріне де ұшыраған. Сондықтан бұл нәтижелер әдеттегі күнделікті қолданысқа толық сай келмейді. Бұған дейін "Ақ Жайық" жаңа жиналмалы Apple смартфонының Қазақстанда шетелдегі ірі нарықтарға қарағанда әлдеқайда қымбат сатылатынын хабарлаған еді.

Смартфонның Қазақстандағы еркін сатылымы 30 қазанға жоспарланған.

Әзірге ақау қазақстандық нарыққа арналған құрылғылардан анықталған-анықталмағаны және жергілікті сатып алушылардан шағым түскен-түспегені белгісіз. Apple iPhone Duo смартфондарын жаппай кері қайтару туралы хабарлаған жоқ. Компания әзірге ақауы анықталған құрылғыларды ауыстырумен шектеліп отыр.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда жаңа iPhone 18 Pro АҚШ-пен салыстырғанда 57,7%-ға қымбат сатылды. Соған қарамастан, жалақының өсуіне байланысты смартфон сатып алуға қажет орташа айлық жалақы саны соңғы бес жылда азайды. Өңірлер бойынша айырмашылық та айтарлықтай болды. Бір смартфонға Маңғыстау облысы мен Астанада шамамен 1,3 айлық жалақы, ал Жамбыл, Солтүстік Қазақстан және Түркістан облыстарында 2,3 айлық жалақы қажет болды.

Қазақстанның Еуразиядағы жетекші көлік-логистика орталығына айналу міндеті халықаралық дәліздер мен ірі магистральдарды дамытумен ғана шектелмейді. Бұл бағытта өңірлердің көлік қолжетімділігін арттырып, туристік және экономикалық әлеуетін ашатын инфрақұрылымның да маңызы зор. Осы тұрғыдан алғанда, Шығыс Қазақстандағы Зайсан және Катонқарағай әуежайларының құрылысы шалғай аумақтарды әуе қатынасы арқылы байланыстырып, өңірдің туристік тартымдылығын арттыруға мүмкіндік береді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында аталған әуежайлардың құрылысын аяқтау мәселесіне тоқталып, көлік инфрақұрылымын дамытудың ел экономикасы үшін маңызын атап өтті.

Президент Қазақстанды Еуразиядағы жетекші көлік-логистика орталығына айналдыру міндетін алға қойып отыр. Бұл мақсатқа жету үшін елдің транзиттік әлеуетін күшейту, көлік бағыттарын өзара сабақтастыру және өңірлердің инфрақұрылымын дамыту қажет. Ал әуе қатынасы халықаралық тасымалмен қатар, ішкі туризмнің өркендеуіне де ықпал ететін маңызды тетік саналады.

Мемлекет басшысының айтуынша, Зайсан, Катонқарағай және Кендірлідегі жаңа әуежайлардың құрылысы жақын арада аяқталуға тиіс. Мұндай жобалар өңірлердегі экономикалық белсенділікті арттырып, жаңа жұмыс орындарын ашуға және сабақтас салалардың дамуына серпін береді. Сонымен қатар Президент 2027 жылды "Жалпыхалықтық ауқымды құрылыс жылы" деп жариялауды ұсынды.

Шығыс Қазақстанда салынып жатқан Зайсан және Катонқарағай әуежайлары осы міндеттермен сабақтас. Олар өңірдің көлік қолжетімділігін жақсартып, туристік бағыттарды дамытуға, кәсіпкерлік белсенділікті арттыруға және жергілікті экономиканың жаңа мүмкіндіктерін ашуға бағытталған.

Әуежайлар өңірдің көлік қолжетімділігін арттырады

Екі әуежайдың да ұшу-қону жолағының ұзындығы 2,2 шақырымды құрайды. Жолаушылар терминалдары сағатына 150 адамға дейін қабылдауға есептелген. Мұндай инфрақұрылым өңірлік әуе қатынасын дамытуға және туристік маусымда жолаушылар ағынын арттыруға мүмкіндік береді.

Зайсан әуежайы аудан орталығынан шамамен 25 шақырым жерде, бұрынғы әскери аэродром аумағында салынып жатыр. Катонқарағайдағы әуежай Катонқарағай мен Үлкен Нарын ауылдарының арасында, Солдатово ауылының маңында орналасқан.

Бұл нысандардың маңызы олардың географиялық орналасуымен де байланысты. Шығыс Қазақстанның табиғи көрікті жерлері туристер үшін тартымды болғанымен, кейбір бағыттарға жету уақыт пен қосымша көлік шығынын талап етеді. Әуе қатынасының дамуы жолға кететін уақытты қысқартып, өңірге келушілер ағынын ұлғайтуға жағдай жасай алады.

Транзиттік әлеует пен туризм өзара сабақтас

Қазақстанның Еуразия кеңістігіндегі көлік-логистика мүмкіндігін кеңейту үшін әртүрлі көлік түрлерінің тиімді байланысын қамтамасыз ету маңызды. Әуе қатынасының дамуы өңірлердің қолжетімділігін арттырса, сапалы жолдар мен логистикалық инфрақұрылым жолаушылар мен жүктердің қозғалысын жеңілдетеді. Мұндай байланыс туристік қызметтерді, сауда мен сервистік салаларды дамытуға да негіз болады.

Зайсан мен Катонқарағайдағы әуежайлар іске қосылған жағдайда, олардың экономикалық тиімділігі тек ұшу-қону жолағы мен терминалдардың жұмысымен шектелмейді. Тұрақты рейстердің ұйымдастырылуы, әуежайларға апаратын жолдардың сапасы, туристік нысандарға қатынау мүмкіндігі және қызмет көрсету деңгейі де маңызды рөл атқарады.

Өңірге келетін туристер санының артуы қонақүйлерге, қоғамдық тамақтану орындарына, жолаушылар тасымалына және туристік қызметтерге сұраныс қалыптастыруы мүмкін. Ал бұл жергілікті кәсіпкерліктің дамуына және жаңа жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді.

Осылайша, ШҚО-дағы жаңа әуежайлар өңірлік инфрақұрылымды жаңартумен қатар, Қазақстанның көлік-логистика әлеуетін күшейту және ішкі туризмді дамыту міндеттерімен ұштасады. Олардың нақты нәтижесі әуе қатынасының тұрақты ұйымдастырылуына және әуежай маңындағы инфрақұрылымның кешенді дамуына байланысты болады.

Қайрат Мақсұтов "Самұрық-Энерго" АҚ басқарма төрағасы қызметінен босатылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкіметтің мәліметінше, тиісті шешімді компанияның басқармасы қабылдаған.

"Хабарламада айтылғандай, бұл шешім компанияның инвестициялық жобалары баяу жүріп жатқандықтан және жаңа қуат көздерін іске қосу мерзімі нашар бақыланғандықтан қабылданған", – делінген хабарламада.

Қайрат Мақсұтов 1970 жылы дүниеге келген. 1991 жылы Қазтұтыну одағының Қарағанды кооператив институтын "экономист-ревизор" мамандығы бойынша тәмамдаған.

Ашық дереккөздердегі мәліметтерге сәйкес, еңбек жолын 1991 жылы Қарағанды облыстық тұтынушылар одағында ревизор болып бастаған. Кейін банк саласында, Жайрем-Атасуй арнайы экономикалық аймағында және Қаражал қаласы әкімінің орынбасары қызметінде жұмыс істеген.

2004-2009 жылдары "Гефест" тау-кен холдингінде экономика және қаржы жөніндегі вице-президент болған.

2009 жылы "Самұрық-Энергоға" ауысып, қаржы және экономика жөніндегі басқарма төрағасының орынбасары қызметін атқарған. Кейін компанияда түрлі басшылық лауазымдарда жұмыс істеген.

2023 жылғы маусымда "Самұрық-Энерго" АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалған.

Еске салайық, 2026 жылғы шілдеде премьер-министр Олжас Бектенов энергетика министрлігі мен "Самұрық-Қазына" қорының басшылығына бірқатар ірі энергетикалық нысанды уақытында пайдалануға беруге қатысты жеке жауапкершілікті ескерткен болатын.

Ол кезде Алматыдағы жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен Түркістан облысындағы бу-газ қондырғысының құрылысы сөз болған. Олжас Бектенов ЖЭО-3 бойынша жұмыстардың баяу жүріп жатқанын атап өткен еді.

Еске салайық, бұған дейін Ұлытау облысында мемлекеттік қызметтегі 10 басшы құмар ойынға бәс тіккені үшін жұмыстан босатылғаны туралы жазған едік.