Қазақстанда "Яндекске" тиесілі бес компанияда жоспардан тыс тексеру жүргізіледі. Министрлік олардың азаматтардың жеке деректерін сақтау және қорғау талаптарын қаншалықты орындап отырғанын анықтамақ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Бұл туралы премьер-министрдің орынбасары – жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев Құрылтай депутаты Ләззат Жылқыбаеваның сауалына берген жауабында мәлімдеді.

Министрліктің мәліметінше, тексеру қараша айының соңына дейін жүргізіледі. Тексеріске Қазақстанда тіркелген мына бес компания ілігеді:

• "Яндекс Қазақстан";
• Yandex Bastau;
• "Яндекс. Такси Корп";
• "Яндекс. Еда Казахстан";
• "Яндекс LLP".

Тексеру барысында компаниялардың дербес деректерді қорғау туралы заңнама талаптарын сақтау деңгейі жан-жақты зерделенеді. Атап айтқанда, азаматтардың жеке мәліметтері Қазақстан аумағында сақтала ма, сондай-ақ оларды қорғау үшін қандай ұйымдастырушылық және техникалық шаралар қабылданғаны тексеріледі.

Министрлік тексеру қорытындысы туралы қосымша ақпарат берілетінін мәлімдеді. 

Еске салсақ, қазан айының басында Қазақстанда "Яндекс" такси мен курьерлік қызметтер істен шыққаны туралы жазған едік. 8 қазанға қараған түні Ресейдің Сасово қаласындағы “Яндекс” компаниясының дата-орталығына дрондар шабуыл жасағаны белгілі болды. Соққыдан кейін нысанда өрт шығып, инфрақұрылымның бір бөлігі зақымданған. Соның салдарынан орталықтың жұмысын толық тоқтатуға тура келген.

Осы оқиғадан кейін Қазақстанның жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі "Яндекс" сервистеріне қатысты жағдайға түсініктеме беріп, қазақстандықтардың дербес деректеріне қатысты алаңдаушылықтың еш негізсіз екенін мәлімдеді. 

"Яндекстегі" ақаудан кейін Құрылтай депутаттары қазақстандықтардың дербес деректеріне қатысты тексеру жүргізуді сұраған еді.

Қазақстанның Бас көлік прокуратурасы Bek Air әуе компаниясының бұрынғы басшысы Нұрлан Жұмасұлтановқа қатысты қозғалтқыш ұрлау ісін тергеу аяқталғанын хабарлады. Қылмыстық іс бойынша тағы бір күдікті бар. Тергеу барысында ұрланған қозғалтқыштардың бірі 2019 жылы Алматы маңында апатқа ұшыраған Bek Air ұшағынан табылғаны анықталған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бас көлік прокуратурасының мәліметінше, 2026 жылдың 23 қыркүйегінде Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу департаменті Нұрлан Жұмасұлтанов пен З. Тұрсыновқа қатысты қылмыстық істі тергеуді аяқтаған.

Оларға қылмыстық кодекстің 188-бабы 4-бөлігінің 3-тармағы, яғни “аса ірі мөлшерде бөтеннің мүлкін ұрлау” бабы бойынша айып тағылған.

Қазір қылмыстық процеске қатысушылар іс материалдарымен танысып жатыр. Прокуратура тергеу құпиясына байланысты өзге ақпаратты жарияламады. Істің сотқа қашан жолданатыны да әзірге белгісіз.

Егер күдіктілердің кінәсі дәлелденсе, оларға мүлкін тәркілеумен қатар 5 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін.

Ұрланған қозғалтқыш апатқа ұшыраған ұшақтан қалай табылды?

Бұған дейін Алматы әуежайының аумағында тұрған, пайдаланудан шығарылып, консервацияланған Fokker 100 ұшағынан екі авиациялық қозғалтқыштың жоғалғаны белгілі болған еді. Алайда олардың нақты қай күні ұрланғаны анықталмаған. Оқиғаға куә болғандар немесе бейнебақылау камераларындағы жазбалар туралы да ақпарат жарияланбаған.

Жоғалған қозғалтқыштардың бірінің 2019 жылы 27 желтоқсанда болған әуе апатынан кейін табылған.

Сол күні Алматыдан Астанаға бағыт алған Bek Air ұшағы әуеге көтерілгеннен кейін биіктігін жоғалтып, әуежай қоршауын бұзып өтіп, ғимаратқа соғылған. Апат салдарынан 12 адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алды. Тергеу мен сот процестерінің қорытындысы бойынша апатқа кінәлі деп қаза тапқан екі ұшқыш танылған.

Журналист Михаил Козачковтың мәліметінше, апатты техникалық тұрғыдан зерттеу кезінде мамандар ұшақтағы қозғалтқыштардың бірін сериялық нөмірі арқылы анықтаған. Оның бұған дейін жоғалған қозғалтқыштардың бірі екені белгілі болған.

Дегенмен қозғалтқыштың ұшақтан табылуы оның апатқа себеп болғанын білдірмейді. Қозғалтқыштарды ұрлау фактісі бойынша қозғалған қылмыстық іс әуе апатының себептерін тергеуге қатысы жоқ.

Жоғалған жабдықтың қайдан жеткізілгенін және Bek Air компаниясына қалай түскенін анықтау үшін көлік полициясы бірнеше жыл бойы іздестіру жұмыстарын жүргізіп, халықаралық сұраулар жолдаған.

Күдіктілер қалай анықталды?

2026 жылы Бас көлік прокуратурасы қозғалтқыштарды ұрлау ісінің тергеуін ҰҚК орталық аппаратына тапсырған. ҰҚК тергеушілері жабдықтардың жоғалуына әуе компаниясының иелері немесе басшылығының қатысы болуы мүмкін деген болжамға келген.

Осыдан кейін Bek Air компаниясының бұрынғы басшысы Нұрлан Жұмасұлтанов жауап алуға шақырылып, күдікті ретінде ұсталған.

9 қыркүйекте Алматы қаласының тергеу соты оны екі айға қамауға алуға санкция берген. Ал қылмыстық істегі екінші күдікті З. Тұрсыновқа үйқамақ түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған.

Қазіргі уақытта іс материалдарымен танысу кезеңі жүріп жатыр. Сот отырысының басталу күні әзірге жарияланған жоқ.

Еске салсақ, 2019 жылдың желтоқсанында Алматыдан Астанаға ұшып шыққан Bek Air әуе компаниясының ұшағы апатқа ұшыраған еді. Ұшақ ұшқаннан кейін кейін бірден биіктігін жоғалтып, әуежай маңындағы жеке үйге соғылған. Апат салдарынан 12 адам қаза тауып, 67 адам әртүрлі дәрежеде жарақат алды. 2025 жылдың тамызында Bek Air әуе компаниясының ұшағы апатына қатысты іс сотқа жолданған еді.

Өскемен қаласында Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 35 жылдығын мерекелеуге дайындық басталды. Мемлекеттік мереке қарсаңында қала ғимараттары мен LED-экрандарда мерекелік безендіру жұмыстары жүргізілуде.

Қаладағы LED-экрандар мен өзге де нысандарда еліміздің Тәуелсіздігіне арналған тақырыптық бейнелер орналастырылды.

Мерекелік безендіру тарихи датаның маңыздылығын айқындап, қала тұрғындары мен қонақтарына көтеріңкі көңіл күй сыйлауға бағытталған.

Айта кетейік, 16 желтоқсанда Қазақстанда Тәуелсіздік күні атап өтіледі. Биыл Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігін жариялағанына 35 жыл толады.

Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университетінде "Заң мен тәртіп" қағидаты аясында "23:00-ден кейінгі қала: жастар қауіпсіздігі, түнгі рейдтер, кәмелетке толмағандардың жауапкершілігі" тақырыбында кездесу өтті. Іс-шараға 200-ге жуық студент қатысып, полиция қызметкерлерімен ой бөлісті.

Кездесудің мақсаты – жастардың құқықтық сауаттылығын арттыру, қоғамдық орындарда қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру, құқық бұзушылықтың алдын алу және заңға құрметті нығайту.

Университеттің тарих және құқық кафедрасының аға оқытушысы Әлімжан Кубашев мұндай кездесулердің тәрбиелік маңызы зор екенін атап өтті.

Орал қалалық полиция басқармасы Абай полиция бөлімінің аға учаскелік инспекторы, полиция майоры Айнұр Сұйықбаева түнгі уақытта кездесуі мүмкін қауіпті жағдайлар мен олардың салдарын түсіндірді.

Орал қалалық полиция басқармасының аға анықтаушысы Гүлназ Дүйсалиева алаяқтық, дропперлік, есірткі заттарын жасырып тарату, спайкинг және сваттинг сияқты құқық бұзушылықтарға тоқталды. Ол кәмелетке толмағандардың заң алдындағы жауапкершілігі бар екенін түсіндірді. Қазақстан заңнамасында бірқатар құқық бұзушылық үшін жауапкершілік 14 жастан басталады.

Университетке бекітілген кәмелетке толмағандар істері жөніндегі инспектор, полиция капитаны Мөлдір Нұрқаянова буллингтің алдын алу, жасөспірімдердің түнгі уақытта қауіпсіздігі және заң талаптарын орындау мәселелерін түсіндірді.

Әлеуметтік психолог Зарина Серікова жастардың мінез-құлқына әсер ететін факторлар, құрдастар ықпалы, эмоцияны басқару және тәуекелді жағдайда дұрыс шешім қабылдау туралы айтты.

Кездесу барысында студенттер сұрақтарын қойып, спикерлерден жауап алды.

Тарих және құқық кафедрасының аға оқытушысы Жанна Жайлибаева жастардың құқықтық сауаттылығын арттыру мен құқық бұзушылықтың алдын алу қоғам үшін маңызды міндет екенін атап өтті.

"Заң мен тәртіп" – әр адамның құқығын құрметтеу, қоғамдық қауіпсіздікті сақтау және өз ісіне жауап беру мәдениеті. Қауіпсіздік заңды түсінуден, саналы таңдау жасаудан және өзгелердің тыныштығына құрметпен қараудан басталады. Спикерлер жастарға күмәнді ұсыныстардан сақ болуды, жеке деректерін қорғауды және бейтаныс адамдарға сенбеуді ескертті. Бұл кеңес те күнделікті өмірде қажет.

Шығыс Қазақстан облысында түркиялық кәсіпкер Роберт Йылдырымның иелігіндегі Манка алтын кен орнын игеруге қатысты аса ірі мөлшердегі алаяқтық дерегі бойынша қылмыстық іс қозғалды. Бұл ақпаратты облыстық прокуратура ресми түрде растады. Yildirim Holding атауымен танылған компания Қазақстан нарығына 2013 жылы келіп, содан бері тау-кен өндірісі, геологиялық барлау және химия өнеркәсібі салаларында бірнеше ірі жобаны қолға алған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Шығыс Қазақстан облысының прокуратурасы Z MetalsHolding Limited компаниясы құрылтайшыларының арызы негізінде қылмыстық іс қозғалғанын хабарлады.

"2026 жылғы 15 маусымда Z MetalsHolding Limited компаниясы құрылтайшыларының арызы негізінде Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы Қылмыстық кодекстің 190-бабы 4-бөлігі 2-тармағы (аса ірі мөлшерде жасалған алаяқтық) бойынша қылмыстық іс қозғады. Іс Шығыс Қазақстан облысының полиция департаментіне жолданды.

Қазіргі уақытта сотқа дейінгі тергеу жалғасып жатыр. Тергеу барысы Бас прокуратураның бақылауында. Өзге мәліметтер Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабына сәйкес тергеу мүддесіне байланысты жария етілмейді", – делінген прокуратураның ресми жауабында.

Бұған дейін National Business Kazakhstan басылымы Манка алтын кен орнын игеруге байланысты инвестор мен кәсіпорын құрылтайшылары арасында қаржылық дау туындағанын жазған еді.

Басылымның мәліметінше, түркиялық инвестор кәсіпорындарды 5 миллион долларға сатып алған. Келісім аясында кен орнын игеріп, алтын өңдеу фабрикасын салу, өндірісті дамыту және жаңа жұмыс орындарын ашу жоспарланған. Алайда шағымданушылар инвестордың бұл міндеттемелерді орындамағанын мәлімдеді.

Олардың айтуынша, түркиялық инвесторлар кәсіпорындарды дамытуға тікелей қаржы салудың орнына жылдық 25% үстемемен жалпы сомасы 21 миллион доллар қарыз берген. Ал қаржыландырылуы тиіс шахта үш жыл бойы жұмыс істемей тұрған. Шағымданушылар осы уақыт ішінде кеніштің техникалық жағдайы нашарлап, онда жұмыс істеу қауіпті бола түскенін де алға тартады.

Yildirim Holding Қазақстанға қашан және қалай келді?

Yildirim Holding – Түркияда құрылған, тау-кен өндірісінен бастап металлургия, энергетика, химия өнеркәсібі мен халықаралық жүк тасымалына дейін бірнеше салада жұмыс істейтін халықаралық компаниялар тобы. Оның негізінде түркиялық Йылдырым әулетінің бизнесі жатыр. Компания Қазақстан нарығына 2013 жылдың соңында келді. Сол кезде холдинг Ақтөбе облысының Хромтау ауданында орналасқан "Восход" хром кенішін сатып алып, елдегі алғашқы ірі өндірістік активіне иелік етті.

Бұл жобаға Еуропалық қайта құру және даму банкі де қаржылай қолдау көрсеткен. Банктің ресми құжаттарында жобаның жалпы құны шамамен 407 миллион доллар болғаны жазылған. Ал банк қатысуымен ұйымдастырылған қаржыландыру көлемі 242 миллион доллардан асқан. Осылайша, Қазақстандағы қызметін Ақтөбе облысындағы хром өндірісінен бастаған холдинг кейін басқа өңірлердегі пайдалы қазбаларды игеру және жаңа зауыттар салу жобаларына да қатыса бастады.

2024 жылы Роберт Йылдырым Нидерландта CoreX Holding атты жаңа холдинг құрды. Кейін Yildirim Group құрамындағы бірқатар өндірістік кәсіпорындар мен инвестициялық жобалар осы жаңа құрылымға өтті. Осыған байланысты компанияның Қазақстандағы алғашқы жобалары Yildirim Holding атауымен белгілі болса, кейінгі жылдары олардың бір бөлігі CoreX Holding арқылы жүзеге асырыла бастаған.  

Жамбыл облысында 440 миллион долларлық зауыт салу жоспарланған

Түркиялық компанияның Қазақстандағы ірі бастамаларының бірі – Жамбыл облысының Сарысу ауданында қолға алынған Qazaq Soda жобасы. Мұнда кальцийленген сода өндіретін зауыт салу көзделген. Холдинг жариялаған бастапқы жоспарға сәйкес, зауыт құрылысына шамамен 440 миллион доллар инвестиция салынуы тиіс болған. Кәсіпорын іске қосылған алғашқы кезеңде жылына 500 мың тонна кальцийленген сода өндіреді деп жоспарланған.

Жобаға қазақстандық құрылыс компаниялары да тартылды. Атап айтқанда, 2026 жылғы наурызда BI Group зауыт құрылысына қатысып жатқанын хабарлады. Сол кезде өндірісті қыркүйек айында іске қосу жоспары айтылған еді. Алайда 2026 жылғы қарашадағы жағдай бойынша зауыттың толық пайдалануға берілгенін растайтын нақты ақпарат жоқ.  

Шығыс Қазақстандағы алтын кен орны және жаңа фабрика құрылысы

2023 жылы түркиялық инвестор Шығыс Қазақстан облысының Марқакөл ауданындағы Манка алтын кен орны жобасын сатып алды. Қазір қылмыстық іс қозғалуына негіз болған шағымдарға осы жобаны игеру барысы басты себеп болып отыр . Манка – тарихы өткен ғасырдан басталатын алтын кен орны. Компанияның жариялаған деректеріне сәйкес, кен орны 1925 жылы ашылып, кейін бірнеше ондаған жыл бойы мұнда алтын өндіріліп келген екен.

Жобаны сатып алғаннан кейін инвестор кен орнын қайта игеруді, қосымша геологиялық барлау жүргізуді және алтын өңдейтін өндіріс орнын салуды жоспарлаған. Ал 2026 жылғы қазанда, яғни қылмыстық іс қозғалғаннан бірнеше ай өткен соң, CoreX Holding өз сайтында Манка кен орнында жаңа алтын өңдеу фабрикасын салуға келісімшарт жасалғанын хабарлады. Компания қазақстандық AAEngineering Group серіктестігімен келісімге келгенін мәлімдеген еді. Жоспар бойынша фабрика жыл сайын 200 мың тонна кен өңдей алатын өндіріс орны болуы тиіс болған.

Қарағанды облысындағы мыс кен орындарына қатысты да дау шыққан

Yildirim Holding-пен байланысты бизнес құрылымдарының Қазақстандағы қызметі хром мен алтын өндіру саласымен ғана шектелмейді. Компания геологиялық барлау мен мыс кен орындарын игеру жобаларына да қызығушылық танытқан. Атап айтқанда, DTK Metals, Sunrise Mining және East Kaz Alloys секілді компаниялар арқылы Қазақстан аумағында геологиялық барлау жобаларына қатысқан.

Бұдан бөлек, CoreX Holding Қарағанды облысындағы Көктасжал және Қызылшоқы мыс кен орындарына қатысты инвестициялық мүддесі бар екенін мәлімдеген. 2026 жылғы сәуірде холдинг аталған кен орындарына байланысты құқықтық дау туындағаны да жария болған еді. Компания өкілдерінің айтуынша, осы жобаларды қолдауға 180 миллион доллардан астам қаржы жұмсалған. Алайда кейін активтерге иелік ету және оларды басқару мәселесінде келіспеушілік туындаған.

Дегенмен даудың екінші тарапы болып отырған инвесторлар CoreX Holding-тің бұл активтерге қатысты талаптарымен келіспейтінін мәлімдеді. Олардың ұстанымынша, холдингтің аталған кен орындарына байланысты құқықтары компания жариялағандай емес. Бұл келіспеушілік қазір Манка кен орнынан бөлек қарастырылып жатыр.

Қазақстанға 1,4 миллиард доллардан астам инвестиция салғанын мәлімдеген

CoreX Holding жариялаған мәліметке сәйкес, компания Қазақстанда жұмыс істей бастаған уақыттан бері ел экономикасына 1,4 миллиард доллардан астам инвестиция құйған. Бұл қаражатқа тау-кен кәсіпорындарын сатып алу, өндірісті жаңғырту, геологиялық барлау жұмыстары және басқа да өндірістік жобаларға жұмсалған қаржы кіреді. Сонымен қатар компания алдағы бес жылда Қазақстандағы жобаларға тағы 3 миллиард доллардан астам инвестиция бағыттау ниеті бар екенін мәлімдеген.

Түркиялық холдингтің Қазақстандағы жобалары мемлекеттік деңгейде де бірнеше рет талқыланған болатын. Мәселен, 2022 жылы кәсіпкер сол кездегі премьер-министр Әлихан Смайыловпен де кездескен. Үкімет басшысымен өткен келіссөздерде компанияның елдегі қызметін кеңейту және жаңа өндірістік жобаларды жүзеге асыру мәселелері де қаралған болатын.

Еске салсақ, бұған дейін Лондонда Алатау қаласына инвестиция тарту мақсатында өткен кездесуде британдық компаниялармен жалпы құны 1,3 миллиард доллар болатын тоғыз келісімге қол қойылған еді. Қазір қалаға тарту жоспарланған инвестиция көлемі 6,9 миллиард долларға жетіп, жалпы саны 67 жоба инвестициялық портфельге енгізілген.

Алматы тұрғыны Инна есімді әйел әкесін "Доброта" пансионатына уақытша орналастырғаннан кейін ер адамның денсаулығы күрт нашарлағанын мәлімдеді. Оның айтуынша, деменциямен ауыратын әкесі мекемеде бірнеше күн болған соң беті мен басынан жарақат алып, ауруханаға түскен. Ал пансионат директоры ер адамның өзі құлағанын және анықталған сынықтар бұрыннан бар екенін айтқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Иннаның сөзінше, әкесі шамамен екі жарым жылдан бері деменция белгілеріне байланысты үйден өздігінен шығып кетіп, кейде жоғалып кететін болған. Осыған байланысты әйел жұмыстан шығып, соңғы бір жарым жыл бойы әкесінің күтімімен айналысқан.

"Әкемнің жағдайына байланысты үйде отыруыма тура келді. Шамамен екі жарым жыл бұрын оның үйден шығып кетіп, жоғалып қалатынын байқай бастадық. Сондықтан жұмыстан кетіп, әкемнің қасында болдым. Биыл қараша айында отбасылық жағдайларға байланысты бір айға Астанаға шұғыл баруым керек болды. Үйде анамыз жоқ, өмірден өткен. Сондықтан әпкем екеуміз әкемізді уақытша пансионатқа орналастыруды ұйғардық", – дейді ол.

Әйелдің айтуынша, олар Медеу ауданындағы "Доброта" пансионатын Instagram әлеуметтік желісі арқылы тауыпты. Мекеме туралы ақпаратпен танысып, қызметкерлерімен сөйлескеннен кейін әкесін бір айға қалдыруға шешім қабылдаған.

"Пансионат үйімізге жақын болды. Instagram арқылы тауып, хабарластық. Барлығы жақсы көрінді. Бізге қызмет көрсету сапасы, қызметкерлері туралы айтып, бейнебақылау камералары бар екенін де түсіндірді. 30 қазанда әкемді апардық. Барлығын көрсетіп, жақсылап түсіндірді. Біз де сеніп, бір айға толық төлем жасадық", – дейді Инна.

Алайда әйелдің сөзінше, арада бірнеше күн өткенде пансионаттан әкесінің жарақат алғаны туралы хабар жеткен.

"4 қарашада директор Светлана Нестерова әпкеме әкемнің видеосын жіберді. Бет-аузында жарақаттар бар, соққыға жығылғандай күйде жатты. Бетіне мұз қойып, мұздатқыштан бірдеңе алып басқан. Мен әпкеме директорға хабарласып, жарты сағаттан кейін сол жерде болатынымызды айт дедім", – дейді ол.

Иннаның айтуынша, пансионат басшылығы ер адамның бейнебақылау камераларының жазбасын қарап, оның құлап қалғанын жеткізген. Отбасы мекемеге барған кезде директордан оқиғаның қалай болғанын көрсететін бейнежазбаны сұраған.

"Біз барсақ, директор жұмыс орнында болмады. Оны 40 минуттай күттік. Светлана Нестерова келген соң бірден камераларды көрсетуді сұрадық. Бірақ ол дәл сол күні камералар істен шыққанын, Wi-Fi жоқ екенін айтты. Сонда ғана полиция шақыруға шешім қабылдадық", – дейді әйел.

Оның сөзінше, пансионат басшысы жарақаттарды көрсе де жедел жәрдем шақырмаған. Инна директордан мұндай жағдайда неге медициналық көмекке жүгінбегенін сұрағанын айтты.

"Әкемнің бетінде гематома бар, иегі, көзі мен мұрны жарақаттанған. Мен Светлана Нестерова неге жедел жәрдем шақырмағанын сұрадым. Ол өзін бұрынғы медицина қызметкерімін деп таныстырып, ешқандай сынық жоқ екенін, бәрін жақсы білетінін айтты", – деді Инна Лисина.

Осыдан кейін отбасы полиция шақырып, оқиға орнына жедел жәрдем келген. Жарақат алған ер адамды Алматыдағы №4 қалалық ауруханаға жеткізген.

"Ауруханада әкеме КТ, МРТ және қан талдауларын жасады. Нәтижесінде миы шайқалғаны, бірнеше жерінде гематома бар екені және көзінің жанындағы сүйегі сынғаны анықталды", – деді әйел.

Иннаның айтуынша, әкесінің жағдайы ауруханаға түскен кезде өте ауыр болған. Ол өздігінен жүре алмай, тамақтану мен жеке күтімге де көмек қажет еткен.

"Ол кезде әкем мүлде тұра алмайтын. Тек біз көтергенде ғана қозғала алатын. Қазір жөргек киеді. Тамақтандырып, жуындырып, киіндіру керек. Ауруханада жатқызу мәселесі де қиын болды. Әкем деменциямен ауырады, жалғыз жата алмайды. Ал ақылы бөлім болмағандықтан, онымен бірге жатуға мүмкіндік болмады. Сондықтан үйде емделеміз деп бас тартуға мәжбүр болдым", – деді Инна.

Пансионат бұл оқиға бойынша не деді?

Осы оқиға бойынша “Доброта” пансионатының басшысы Светлана Нестерова да бізге жауап берді. 

“Қызметкеріміз түстен кейін маған бейнеқоңырау арқылы Владимирдің құлап қалғанын айтты. Бұл туралы туыстарына хабар беріп, қызметкеріміз жіберген видеоны жолдадым. Туыстары бейнекамерадан ер адамның құлаған сәті түсірілген видеоны талап етті. Мен оларға: "Оқиғаны өзім көзіммен көрдім дедім", – деді пансионат директоры.

Басшының айтуынша, мекемеде 22 қазаннан бастап, бейнебақылау жүйесіндегі ақаулар болған. Мекеме мамандарға жүгінгенімен, оқиға болғанға дейін техникалық мәселе шешілмеген.

"Техникалық ақау болды. Камералар бірде жазып, бірде жазбай қалады. Кейбірі бейнені төңкерілген күйде түсіре бастаған. Үлкен ерлер бөлмесіндегі камера мүлде жазбай қалған. Әрине, мұның бәрі сырт көзге өте күмәнді көрінеді. Туыстарының жағдайын түсінемін. Дәл осындай сәтте камераның істемей қалғаны күдік тудыратынын білемін. Бірақ жағдай осылай болды", – деп түсіндірді ол.

Директордың айтуынша, пансионатқа полиция мен жедел жәрдем қызметкерлері келген кезде бейнебақылау камералары қайтадан жұмыс істей бастаған. Оның сөзінше, медицина қызметкерлері ер адамды қарап, ауыр жарақаттарды байқамаған.

"Жедел жәрдем қызметкерлері келіп, Владимирді тексерді. Олардың айтуынша, алғашқы тексеру кезінде сынықтың айқын белгілері байқалмаған. Беті қатты ісінбеген, көзін еркін қозғалта алған әрі ауырсынуға шағымданбаған. Соған қарамастан, дәрігерлер оны Жандосов көшесі, 6 мекенжайындағы Орталық қалалық ауруханаға апарып, қосымша тексеруден өткізуді, КТ немесе МРТ жасатуды ұсынды. Туыстары бұл ұсынысқа келісті", – деді Светлана Нестерова.

Директордың айтуынша, отбасы пансионаттан кеткеннен кейін де ол Владимирдің жағдайын біліп отыруға тырысқан. Осы мақсатта ер адамның қызы Ольгамен байланысқан.

"Ол әкесінің жағдайы нашар екенін жазды. Кейін маған №4 қалалық аурухананың қорытындысын жіберді. Онда көз ұясының сынғаны көрсетілген. Мен құжатты оқып, онда негізінен созылмалы аурулар туралы жазылғанын, ал жарақаттарға қатысты тұжырымдар алдын ала диагноз екенін айттым", – деді директор.

Сондай-ақ Светлана Нестерова Владимирдің бұрын бокспен айналысқанын және спорт шебері болғанын алға тартты. Оның пікірінше, ер адамның медициналық қорытындыда көрсетілген жарақаттары пансионатқа келгенге дейін пайда болуы мүмкін. Алайда директор бұл нұсқаны растайтын тәуелсіз сараптама қорытындысын ұсынбады.

Директор туыстарының ақша талап еткенін мәлімдеді

Светлана Нестерованың сөзінше, оқиғадан кейін полиция бөлімшесіне барып, түсініктеме берген. Сондай-ақ қолдарындағы фотосуреттерді, хат-хабарларды және басқа да материалдарды құқық қорғау органдарына ұсынған. Кейін полиция екі тарапқа мәселені өзара келісім арқылы шешуді ұсынған.

"Кейін мәселені өзара келісіммен шешіп көру туралы ұсыныс болды. Бірақ туыстары өте үлкен көлемде ақша талап етті. Әңгіме әкесінің емделу шығындарын өтеу туралы емес, моральдық зиян үшін өтемақы төлеу туралы болды. Біз өзімізді кінәлі санамайтындықтан, ақша төлеуден бас тарттық. Егер олар сотқа жүгінгісі келсе, сотта кінәміздің жоқ екенін дәлелдеуге дайынбыз", – деді пансионат директоры.

Директордың айтуынша, отбасы полицияға арызданғаннан кейін іс аудандық полиция басқармасына жолданған. Ол құқық қорғау органдарына қолдарындағы барлық материалды ұсынғанын және қажет болған жағдайда сотта өз ұстанымын қорғауға дайын екенін жеткізді.

Ал Инна Лисина директордың ақша талап ету туралы мәлімдемесін жоққа шығарды. Оның сөзінше, ол пансионаттан өтемақы сұрамаған, тек мекеменің жабылуын талап еткен.

Осы жағдайға қатысты Алматы қаласының полиция департаментіне де сауал жолдадық. Алайда материал жарияланғанға дейін ведомство тарапынан жауап түскен жоқ.

Еске сала кетейік, Алматыда 72 жасында ұлының қарызын өтеу үшін түнде такси жүргізіп жүрген әжейдің оқиғасы көпшіліктің жүрегін ауыртты. Зейнеткердің ет жеуге де ақшасы жетпейтінін айтып, мұңын шаққан видеосы әлеуметтік желіде кеңінен тарады.

Жамбыл облысы Қордай ауданындағы мектептерде оқушылардан ақша бопсалап, бағынбағандарды жазалайтын бейресми жүйе болған. Бұл құрылымның өз иерархиясы мен тәртібі қалыптасып, оқушыларға қысым көрсету, қорқыту және күш қолдану әрекеттері жасалған. Прокуратура оқушылар арасындағы ақша бопсалау мен үш жасөспірімнің қаза болуы өзара байланысты екенін айтты. Қылмыстық іс сотқа жолданды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Оқушылар арасындағы “жүйе” қалай жұмыс істеген?

Жамбыл облысы прокуратурасының мәліметінше, қылмыстық іс Қордай ауданына қарасты Қаракемер ауылындағы мектептерде болған оқиғаларға байланысты тергелген. Бұл ауылда үш кәмелетке толмаған бала қайтыс болған.

Тергеу барысында жергілікті мектеп оқушылары арасында “Жүйе” деп аталатын бейресми құрылым болғаны анықталған. Оның өз иерархиясы, бағыну тәртібі мен жазалау ережелері қалыптасқан.

Құқық қорғау органдары оқушылар арасындағы ақша бопсалау деректерін және олардың жасөспірімдердің өлімімен ықтимал байланысын зерттеген.

Тергеу қорытындысы бойынша екі күдіктіге Қылмыстық кодекстің 194-бабы 2-бөлігінің 1, 2 және 3-тармақтары (бопсалау), 105-бабының 3-бөлігі (өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу) бойынша айып тағылған. Екеуі де қамауға алынған.

Тағы бес адамға айып тағылды

Прокуратура мәліметінше, бейресми “Жүйенің” әрекетіне қатысы бар деген тағы бес адамның іс-әрекеті Қылмыстық кодекстің 194-бабы (Қорқытып алу) бойынша сараланған. Оларға қатысты өзге де бұлтартпау шаралары таңдалған.

Құқық қорғау органдары аталған бейресми құрылымның қызметіне тосқауыл қойған.

Бұдан бөлек, прокуратура құзырлы мемлекеттік органдардың әрекетіне де құқықтық баға берген. Құқық бұзушылықтарға себеп болған жағдайлар мен кемшіліктерді жою туралы ұсыныстар енгізілген. Қазір олар қаралып жатыр.

Материал биыл 23 қазанда Жамбыл облысының кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған сотына жіберілді. Енді сот айыпталушылардың кінәсі бар-жоғын қарайды. Сот олардың кінәсін дәлелдейтін шешім шығармайынша, ешкімді кінәлі деп атауға болмайды. Тергеуге қатысты басқа ақпарат әзірге жарияланбайды.

Динара Закиева мектептерден қандай жағдайларды анықтады?

Президенттің тапсырмасымен Жамбыл облысындағы мектептерді арнайы топ тексерген. Мамандар балаларды қорқыту, ұрып-соғу, ақша бопсалау және буллинг жағдайларының алдын алу жұмыстарына назар аударған.

Тексеру нәтижесінде Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Закиева өңір мектептерінде оқушыларға қысым көрсету жағдайлары көп екенін мәлімдеді.

Оның айтуынша, Шу ауданындағы мектептердің бірінде 9-сынып оқушылары жоғары сынып оқушыларының ақша бопсалап, ұрып-соғатынына шағымданған. Кей жағдайларда электршокер мен кастет те қолданылған.

Оқушылардың сөзінше, мұндай оқиғалар бірнеше сыныпта кездеседі. Қыз балалар жыныстық зорлық-зомбылыққа тап болудан қорқатынын да айтқан.

Қордай ауданындағы мектептерде де осындай мәселелер анықталған. Бесінші, жетінші және тоғызыншы сынып оқушылары жоғары сынып оқушыларының қысым көрсетіп, ақша талап ететінін айтқан. Мұндай әрекеттерді балалар бейресми “Жүйе” деп атаған.

Омбудсмен Тараз қаласындағы №47 мектепте де оқушыларға осындай жағдайлар болғанын жеткізді. Бұл мектепте қыркүйек айында бір оқушы қайтыс болған. Тексеру кезінде оның сыныптастары бұған дейін мектепте ақша бопсалау мен буллинг болғанын айтқан. Алайда мектеп әкімшілігі бұл шағымдарға тиісті назар аудармаған.

Динара Закиеваның сөзінше, Тараздағы басқа мектептердің оқушылары да ақша талап ету, ұрып-соғу және мұғалімдердің қысым көрсетуіне шағымданған. Кей балалар өзін үнемі қорқынышта сезінетінін айтқан.

Балалардың өзіне қол жұмсау жағдайлары көбейген

Динара Закиева өңірдегі балалар арасындағы қайғылы оқиғаларға қатысты статистиканы да жариялады.

Оның мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында Жамбыл облысында балалардың өзіне қол жұмсауының 14 жағдайы тіркелген. Соның жетеуінде балалардың өмірін сақтап қалуға мүмкіндік болған.

Ол балалардың кейбірінде бұған дейін өзіне қол жұмсау қаупі байқалғанын, бірақ оларға қажет көмек көрсетілмегенін айтты.

Сонымен қатар омбудсмен жоғары сынып оқушыларының күш қолдануынан кейін тағы бір баланың өзіне қол жұмсамақ болғанын жеткізді.

Динара Закиева өңірдегі балаларға қатысты мәселелер дер кезінде анықталмай, кейде мектептер мен жауапты мекемелер тарапынан ескерусіз қалатынына алаңдаушылық білдірді.

Жамбыл облысында бұған дейін де осындай жағдайлар болған

Еске салайық, 2026 жылы 15 сәуірде Қордай ауданының Қаракемер ауылында екі жасөспірім қайтыс болған еді. Сол кезде полиция қылмыстық іс қозғап, тергеу бастаған.

Бұдан бөлек, 2026 жылы сәуірде Жамбыл облысында мектеп оқушысын өзіне қол жұмсауға дейін жеткізу дерегі бойынша тағы бір іс қаралған. Сот негізгі айыпталушыны сегіз жылға, ал тағы екі адамды бес жылға бас бостандығынан айырған. Бұл іс бойынша да жоғары сынып оқушыларының басқа балаларға қысым көрсеткені анықталған.

Ал қараша айында өңірдегі балаларға қатысты резонансты оқиғалардан кейін бірқатар басшы жауапқа тартылған. Төрт ауданның әкімі мен облыстық білім басқармасының басшысына қатаң сөгіс жарияланған.

Айта кетейік, бұған дейін Жамбыл облысында жасөспірімдер арасындағы жанжалдан кейін 9-сынып оқушысы жансақтау бөліміне түскені туралы жазған едік. 

Жетісу облысында төрт ұл баланы дүниеге әкелген әйел сән-салтанатпен перзентханадан шығарылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Акушерлік, гинекология және перинатология ғылыми орталығында қуанышты әрі сирек кездесетін оқиға болды. Жетісу облысының 31 жастағы тұрғыны төрт ұл баланы дүниеге әкелді. Осылайша, ерлі-зайыпты жеті баланың ата-анасы атанды. 

Дәрігерлер әйелді 24 қыркүйек күні жүктіліктің 30 аптасы 6 күнінде кесарь тілігі арқылы босандырды. Сәбилерге Арлан, Арсылан, Әлихан және Әмірхан деген есімдер берілді.

Төртемге жүкті болу – өте сирек кездесетін жағдай әрі дәрігерлер үшін үлкен жауапкершілік пен кәсіби шеберлікті талап ететін күрделі үдеріс. Болашақ ана жүктіліктің 23-аптасынан бастап орталық мамандарының бақылауында болды.

Мерзімінен бұрын босану қаупінің жоғары болуына байланысты дәрігерлер ана мен сәбилердің жағдайын тұрақты бақылап, ықтимал асқынулардың алдын алу шараларын дер кезінде жүргізіп, қажетті медициналық көмек көрсетті.

Ведомство мұндай қуанышты оқиғалар перинаталдық көмекті дамытудың және әрбір отбасы үшін жоғары технологиялық медициналық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз етудің маңызын тағы бір мәрте көрсететінін атап өтті.

Бұған дейін екі рет егіз босанған шымкенттік ана үшем дүниеге әкеліп, он баланың анасы атанған еді.  Үшемнің дүниеге келуімен олардың анасы Ажар Ташқараеваның отбасындағы бала саны онға жетті. Үшем Шымкенттегі перинаталдық орталықта дүниеге келген. Әлсия, Сафия және Аймұхаммед 17 қыркүйекте жүктілік мерзімінен ерте туған. Сол кезде олардың салмағы 1 740, 1 482 және 1 730 грамм болғандықтан, дәрігерлер балаларды бірден нәрестелер реанимациясына жатқызған.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz)

АҚШ президенті Дональд Трамп Nvidia компаниясының басшысы Дженсен Хуангтың қытайлық барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін әйелмен қарым-қатынасына қатысты жаңа мәліметтерді жариялады. Президенттің айтуынша, бұл мәселемен АҚШ-тың Федералдық тергеу бюросы (ФТБ) айналысып жатыр. Осы уақытта технологиялық алпауыттың акциялары күрт арзандап, компанияның нарықтық құны бір күнде шамамен 190 миллиард долларға қысқарды. Ал инвесторлар Nvidia мен оның басшысына қарсы сотқа жүгінді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Дау неден басталды?

29 қазанда The New York Times басылымы АҚШ барлау қызметінің қытайлық кәсіпкер Элис Хуангқа қатысты күдігін жариялады. Америкалық арнайы қызмет өкілдерінің мәліметінше, әйел Қытай билігіне ақпарат беріп отырған болуы мүмкін. Оны бақылау барысында Nvidia компаниясының негізін қалаушы әрі бас директоры Дженсен Хуангпен жақын қарым-қатынаста болғаны анықталған.

Элис Хуанг бұған дейін Сингапурда тіркелген Megaspeed компаниясын басқарған. Бұл компания Nvidia процессорларымен жабдықталған серверлерді сатып алып, оларды түрлі тапсырыс берушілерге, соның ішінде қытайлық клиенттерге жалға береді.

Bloomberg мәліметінше, Megaspeed қызметін пайдаланған компаниялардың қатарында қытайлық Alibaba технологиялық алпауыты да болған. Ал The New York Times дерегіне сүйенсек, Megaspeed екі жылға жетпейтін уақыт ішінде Nvidia технологияларымен жабдықталған кемінде 4,8 миллиард доллардың құрылғысын сатып алған.

Журналистер Дженсен Хуанг пен Элис Хуангтың бұған дейін бірнеше рет көпшілік алдында бірге жүргенін анықтаған.

Channel News Asia басылымы екеуі 2024 жылғы маусымда Тайбэйде өткен кешкі асқа қатысқанын хабарлады. Ал AFP агенттігінің 2025 жылғы мамырда түсірілген бейнежазбасында Хуангтың әйелді құшақтағаны, оның кәсіпкерді сүйгені және кейін екеуінің мейрамханадан бірге кеткені көрінеді.

Алайда Дженсен Хуанг 30 қазанда Bloomberg агенттігіне берген сұхбатында Элиспен байланысын кәдімгі іскерлік қарым-қатынас деп түсіндірген.

Бұл оқиғаға америкалық арнайы қызметтің назар аударуына екеуінің жеке қарым-қатынасы ғана емес, Элис Хуанг басқарған компанияның қызметі де себеп болған.

Қазір АҚШ билігі Megaspeed компаниясы Қытайға жасанды интеллект чиптерін жеткізуге қойылған шектеулерді айналып өтуге көмектесті ме деген мәселені тексеріп жатыр.

Айта кетейік, Вашингтон 2022 жылдан бері Қытайға озық жасанды интеллект процессорларын экспорттауға шектеу енгізіп келеді. АҚШ билігі мұндай технологиялар Қытайдың әскери саласында пайдаланылуы мүмкін деп қауіптенеді.

6 қарашада Financial Times басылымы барлау қызметінің құжатына сүйеніп, Элис Хуангты Қытайдың арнайы қызметі өз мүддесіне жұмыс істеуге тартқан болуы мүмкін екенін хабарлады. 

Дженсен Хуанг әйеліне опасыздық жасағанын мойындады

Даулы ақпарат тарағаннан кейін Nvidia басшысы компания қызметкерлеріне арнайы үндеу жолдады.

8 қарашада жарияланған мәлімдемесінде Дженсен Хуанг жұбайына адал болмағанын ашық мойындап, жасаған әрекеті үшін отбасынан кешірім сұрады.

“Мен әйеліме опасыздық жасадым. Бұл әрекетім жұбайым мен балаларымның көңіліне қаяу түсірді. Мұны ештеңемен ақтай алмаймын. Мен қатты өкінемін”, – деді ол.

Алайда кәсіпкер некеден тыс қарым-қатынаста болған әйелдің кім екенін нақтыламаған.

Дженсен Хуанг 1985 жылдан бері Лори Хуангпен некеде. Ерлі-зайыпты студент кезінде танысқан. Олардың Мэдисон және Спенсер есімді екі баласы бар. Екеуі де Nvidia компаниясында жұмыс істейді.

Хуангтың опасыздығын мойындауы тыңшылыққа қатысты күдіктерді одан әрі күшейтті. Өйткені Nvidia жасанды интеллект саласындағы ең маңызды технологияларды әзірлейтін компаниялардың бірі саналады.

Осыған байланысты америкалық билік пен сарапшылар компанияның құпия ақпараты бөтен адамдардың қолына түсуі мүмкін бе деген мәселеге назар аударды.

Олар ажырасса, Nvidia басшысы 75 миллиард доллардан астам қаржысынан айырылуы мүмкін

Дженсен Хуангтың әйеліне опасыздық жасағанын мойындауы оның 40 жылдан астам уақыт отасқан жұбайы Лори Хуангпен ажырасуы мүмкін деген болжамдарды күшейтті. Forbes мәліметінше, кәсіпкердің байлығы 155,2 миллиард долларға бағаланып отыр. Егер ерлі-зайыптылар ажырасса, Лори Хуанг бұл байлықтың жартысына, яғни 75 миллиард доллардан астам қаржыға үміткер болуы мүмкін.

Себебі АҚШ-тың Калифорния штатында некеде жиналған ортақ мүлік ажырасқан жағдайда, әдетте, тең бөлінеді. Оның үстіне Nvidia акцияларының басым бөлігі ерлі-зайыпты бірлесіп басқаратын сенімгерлік қорларда сақталған. Дегенмен нақты сома олардың арасында неке келісімінің бар-жоғына және мүліктің құқықтық мәртебесіне байланысты болмақ.

Хуанг бұған дейін жұбайынан кешірім сұрап, отбасының сеніміне қайта ие болуға үміттенетінін айтқан. Ал Лори Хуанг күйеуінің опасыздығына қатысты әзірге пікір білдірген жоқ. Ерлі-зайыптылардың ажырасуға ниетті екені туралы да ресми ақпарат жоқ.

“Оның тыңшы екенін білмедім”: Трамп Хуангпен сөйлескенін айтты

9 қарашада АҚШ президенті Дональд Трамп журналистерге Nvidia басшысы Дженсен Хуангпен телефон арқылы сөйлескенін мәлімдеді. Әңгіме барысында ол кәсіпкерден Қытай барлау қызметімен байланысы бар деген күдікке іліккен әйел туралы сұраған.

Трамптың сөзінше, Хуанг әйелдің арнайы қызметке жұмыс істеуі мүмкін екенін мүлде білмегенін айтқан.

“Мен одан “Сен оның тыңшы екенін білдің бе?” деп сұрадым. Ол “Оның тыңшы екенін мүлде білмедім” деп жауап берді. Мен оған толық сенемін”, – деді АҚШ президенті.

Трамп бұл жағдайға өзі де таңғалғанын жасырмады. Сонымен қатар Дженсен Хуангты жақсы танитынын және оның АҚШ экономикасына елеулі үлес қосқан кәсіпкер екенін атап өтті.

Президенттің айтуынша, даулы мәселеге қатысты тексеруді Федералдық тергеу бюросы жүргізіп жатыр.

“Бұл мәселені ФТБ қарап жатқанын білемін. Бірақ меніңше, оның жағдайы жақсы болады. Мен Дженсенді жақсы танимын. Ол – өте лайықты адам. Ол тамаша америкалық компания құрды”, – деді Трамп.

Алайда президент тергеудің нақты қашан басталғанын және оның аясында қандай жайттар тексеріліп жатқанын ашып айтпады.

BBC мәліметінше, журналистер Федералдық тергеу бюросынан түсініктеме сұрағанымен, ведомство бұл мәселеге қатысты пікір білдіруден бас тартқан.

Әзірге ФТБ-ның Дженсен Хуангтың өзіне қатысты қылмыстық іс қозғағаны туралы ресми ақпарат жоқ. Сондықтан бұл тексерудің қандай құқықтық салдары болатыны да белгісіз.

Трамп сондай-ақ Қытай төрағасы Си Цзиньпинмен келесі кездесуінде осы мәселе көтерілуі мүмкін екенін жоққа шығармады. Оның пікірінше, Қытай басшысы Nvidia төңірегіндегі жағдай туралы сұрауы ықтимал.

Конгресс Nvidia басшысын жауап беруге шақырды

Nvidia айналасындағы дау АҚШ Конгресінің де назарын аударды.

Өкілдер палатасындағы үш комитеттің басшылары Дженсен Хуангтан 18 қарашада жабық брифинг өткізуді талап еткен. Олар компания басшысының Қытай барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін әйелмен қарым-қатынасы АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қаншалықты қатер төндіргенін анықтағысы келеді.

Конгрессмендердің хатына Өкілдер палатасының Сыртқы істер комитетінің төрағасы Брайан Маст, Қытай жөніндегі арнайы комитеттің жетекшісі Джон Муленар және Барлау комитетінің төрағасы Рик Кроуфорд қол қойған.

Олардың басты алаңдаушылығы – Қытайдың Nvidia арқылы АҚШ-тың озық технологиялары мен құпия ақпаратына қол жеткізу ықтималдығы.

“Соңғы мәліметтер Қытайдың АҚШ-тың маңызды технологиялары мен құпия ақпаратына қол жеткізу мүмкіндігіне қатысты ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан елеулі алаңдаушылық туғызады. Америка қауіпсіздігіне қаншалықты қатер төнгенін Конгресс анықтауы аса маңызды”, – делінген заң шығарушылардың хатында.

Конгресс өкілдері Nvidia компаниясының шетелдік барлау қызметтерінің ықтимал әрекеттерінен қалай қорғанатынын да білгісі келеді.

Атап айтқанда, компания басшылығының шетелдік серіктестермен байланысы қалай бақыланатыны, қандай ақпарат құпия саналатыны және мұндай мәліметтердің сыртқа тарауына жол бермеу үшін қандай шаралар қолданылатыны талқыланбақ.

Nvidia өкілдері бұған дейін Хуангтың жыл сайын мыңдаған тапсырыс беруші компанияның басшыларымен кездесетінін мәлімдеген.

Компания мұны Азиядағы клиенттерге күнделікті іскерлік қызметке қатысты ақпарат беріледі деп түсіндірген. Ал коммерциялық құпиялар мен АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қатысты мәліметтер оларға қолжетімді емес.

Дегенмен Конгресс мүшелері жағдайды егжей-тегжейлі тексеру қажет деп есептейді.

9 қарашада Өкілдер палатасындағы демократтардың жетекшісі Хаким Джеффрис те бұл мәселеге қатысты қосымша ақпарат талап етті. Ол Конгресс мүшелеріне Nvidia төңірегіндегі жағдай жөнінде арнайы құпия брифинг өткізу қажет екенін айтты. Джеффрис Қытайға америкалық жасанды интеллект чиптерін сатуға қатысты шектеулерді күшейтуді де қолдайтынын жеткізді.

Nvidia бір күнде 190 миллиард доллар жоғалтты

Хуангтың жеке өміріне қатысты даудың салдары қор нарығында да байқалды.

9 қарашада Nvidia акцияларының бағасы АҚШ-тағы сауда қорытындысы бойынша 4,3% төмендеді. Reuters мәліметінше, соның салдарынан компанияның нарықтық құны шамамен 190 миллиард долларға қысқарған.

Ал сол күні Еуропа биржаларында Nvidia акциялары бұдан да қатты арзандаған. Франкфурттағы сауда барысында олардың бағасы 6%-дан астам төмендеді.

Сауда сессияларының әр кезеңінде есептелген шығын көлемі әртүрлі болғандықтан, кейбір басылымдар компанияның нарықтық құны шамамен 250 миллиард долларға дейін азайғанын хабарлады.

Дегенмен осы құлдырауға қарамастан, Nvidia әлемдегі ең қымбат технологиялық компаниялардың бірі болып қалып отыр. Оның нарықтық құны шамамен 4,3 триллион доллар деңгейінде бағаланды.

Сарапшылар акциялардың арзандауын компания басшысының болашағына қатысты белгісіздікпен байланыстырады. Өйткені Дженсен Хуанг Nvidia-ны құрылған күнінен бері басқарып келеді және оның жасанды интеллект нарығындағы жетекші орынға шығуына тікелей ықпал еткен.

Нарықтағы алаңдаушылықтың басты себебі де осы. Егер тергеу нәтижесінде Хуанг қызметінен кетуге мәжбүр болса, компанияны кім басқаратыны әзірге белгісіз.

Инвесторлар Nvidia мен Хуангты сотқа берді

Жанжал қор нарығындағы шығынмен ғана шектелген жоқ.

9 қарашада АҚШ-тың Калифорния штатындағы Сан-Хосе қаласының федералдық сотына Nvidia компаниясы мен оның басшысы Дженсен Хуангқа қарсы талап арыз түсті.

Reuters мәліметінше, инвесторлар компания басшылығын акционерлер үшін маңызды ақпаратты жасырды деп айыптап отыр.

Талап қоюшылардың пікірінше, Хуангтың Қытай барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін әйелмен қарым-қатынасы Nvidia-ның беделіне, коммерциялық мүддесіне және ұлттық қауіпсіздік талаптарын сақтауына әсер етуі ықтимал болған. Сондықтан мұндай мәліметтер компанияға қаржы салған инвесторларға алдын ала хабарлануы керек еді деп есептейді олар.

Сотқа жүгінген акционерлердің қатарында Марк Кистенмахер бар. Олар келтірілген шығынды өтеуді талап етіп отыр. Алайда өтемақының нақты мөлшері әзірге көрсетілмеген. Талап арыз АҚШ қор нарығындағы 9 қарашадағы сауда аяқталғаннан кейін небәрі бес минут өткенде берілген.

Айта кетейік, бұл – инвесторлардың ұжымдық талап арыз ретінде қарауды сұрап отырған ісі. Сот компанияның заң бұзғанын әлі анықтаған жоқ.

Илон Маск Nvidia басшысын қолдады

Даулы оқиғаға әлемге танымал кәсіпкерлер мен инвесторлар да пікір білдірді.

Tesla мен SpaceX компанияларының басшысы Илон Маск Дженсен Хуангты қолдағандардың қатарынан көрінді. Ол Sequoia Capital инвестициялық компаниясының серіктесі Шон Магуайрдың пікіріне қосылды. Магуайр Хуангтың әрекетін ақылға сыймайтын қателік деп бағалағанымен, оның америкалық жасанды интеллект индустриясы үшін аса маңызды тұлға екенін атап өткен.

Кейбір сарапшылардың пікірінше, Nvidia басшысына қатысты дау компанияның технологиялық артықшылығын бірден жоймайды. Crossmark Global Investments компаниясының нарық сарапшысы Виктория Фернандес Nvidia-ның жасанды интеллект саласындағы орны ерекше екенін айтты.

“Nvidia жасанды интеллект индустриясының дәл ортасында тұр. Онсыз бұл жүйенің өзге бөліктерінің жұмысы бұзылуы мүмкін”, – деді сарапшы BBC-ге берген сұхбатында.

Ол инвесторлар компаниядан жаппай кетуге асықпайды деп болжап отыр. Себебі Nvidia процессорлары әлемдегі ірі технологиялық компаниялардың жасанды интеллект жүйелерін дамытуы үшін қажет. Алайда сарапшы Nvidia-ның болашақтағы басшылығына қатысты алаңдаушылық бар екенін де жасырмады.

Дженсен Хуангты қызметінен босатуы мүмкін бе?

Дженсен Хуангтың қызметтен кету ықтималдығы инвесторлар мен сарапшылар талқылап жатқан басты мәселелердің біріне айналды.

63 жастағы кәсіпкер Nvidia компаниясын 1993 жылы Крис Малаховски және Кёртис Приеммен бірге құрған. Бастапқыда компания компьютер ойындарына арналған графикалық процессорлар шығарды. Кейін бұл технологиялардың күрделі есептеулер мен жасанды интеллект жүйелерін дамытуға жарайтыны белгілі болды.

Хуанг осы бағытқа ерте бет бұрып, Nvidia-ны әлемдік технология нарығының көшбасшыларының біріне айналдырды. Бірақ кәсіпкердің компаниядағы ықпалы зор болғанымен, оны қызметінен босату туралы шешімді жалғыз өзі тоқтата алмайды.

BBC мәліметінше, Хуангқа Nvidia акцияларының шамамен 3,5%-ы ғана тиесілі. Бұл оның компанияның жалғыз қожайыны емес екенін білдіреді. Nvidia директорлар кеңесі тиісті негіз болған жағдайда бас директорды қызметінен босату туралы шешім қабылдай алады.

Мәселен, Meta компаниясының негізін қалаушы Марк Цукерберг компанияны басқаруға едәуір ықпал ететін дауыс беру құқығына ие. Ал Nvidia-да Хуангқа директорлар кеңесінің шешіміне біржақты тосқауыл қоюға мүмкіндік беретін мұндай құрылым жоқ. Дегенмен сарапшылар оның жақын арада қызметінен босатылатынына сенімді емес.

Crossmark Global Investments өкілі Виктория Фернандестің пікірінше, директорлар кеңесі ұлттық қауіпсіздікке немесе компанияның зияткерлік меншігіне елеулі зиян келтірілгенін дәлелдейтін деректер табылмаса, Хуангты орнынан алуға асықпайды. Алайда қазіргі жағдай Nvidia-ны болашақ басшылық мәселесіне мұқият қарауға мәжбүр етуі мүмкін. Сарапшы компания Хуангтың орнын басуға қабілетті маманды алдын ала дайындай бастайды деп есептейді.

Ал Pepperstone компаниясының зерттеу бөлімінің жетекшісі Крис Уэстон Хуангтың қызметтен кетуі Nvidia үшін ауыр соққы болатынын айтты.

“Егер инвесторлар оның шынымен кететініне сенсе, акциялар әлдеқайда қатты құлдырар еді. Бұл компания үшін нағыз апат болар еді”, – деді ол.

Сонымен қатар Future Fund инвестициялық қорының басқарушысы Гэри Блэк тергеудің салдарына қатысты сақтық таныту қажет деп есептейді. Оның пікірінше, Хуангтың орнына келетін нақты басшының болмауы инвесторларды алаңдатуы мүмкін.

Жанжал АҚШ пен Қытай арасындағы технологиялық бәсекеге әсер ете ме?

Дженсен Хуангқа қатысты дау АҚШ пен Қытай арасындағы күрделі технологиялық қатынастар кезінде өршіп отыр.

Вашингтон бірнеше жылдан бері Қытайға жоғары өнімді чиптерді экспорттауды шектеп келеді. АҚШ билігі мұндай процессорлар Қытайдың әскери және барлау саласындағы мүмкіндіктерін күшейтуі мүмкін деп қауіптенеді.

Ал Nvidia үшін Қытай – ірі нарықтардың бірі.

Дженсен Хуанг бұған дейін Қытайға чип сатуға қойылған қатаң шектеулерге бірнеше рет қарсы пікір білдірген. Ол америкалық компаниялардың Қытай нарығынан толық шеттетілуі жергілікті өндірушілердің дамуын жеделдетуі мүмкін деп есептейді. Хуанг шектеулерді жеңілдету мәселесін Трамп әкімшілігімен де талқылап жүрген.

Сондықтан америкалық заң шығарушылар оның қытайлық кәсіпкермен қарым-қатынасына тек жеке өміріндегі оқиға ретінде қарамай отыр. Оларды Хуангтың Қытайға технология жеткізуге қатысты шешімдеріне сырттан ықпал ету әрекеті болды ма деген мәселе қызықтырады. Бұл тұрғыда Nvidia компаниясымен байланысы бар Megaspeed кәсіпорны да назарға іліккен.

Бұған дейін америкалық билік Сингапурда орналасқан компания Қытайға чип жеткізуге қойылған шектеулерді айналып өтуге көмектескен болуы мүмкін деген күдік білдірген. Алайда Элис Хуангтың Қытай барлау қызметінің тапсырмасын орындағаны және Nvidia-ның құпия мәліметтері сыртқа тарағаны әзірге дәлелденген жоқ.

Қытай сыртқы істер министрлігі өзіне тағылған тыңшылық туралы айыптауларды жоққа шығарып отыр.

Nvidia-ны алда не күтіп тұр?

Қазір Nvidia директорлар кеңесі тәуелсіз тергеу жүргізіп жатыр. Тексеруге сырттан шақырылған заңгерлер де қатысуда.

Компания басшылығы әзірге коммерциялық құпиялардың сыртқа тарағанына немесе АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келгеніне негіз жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар директорлар кеңесі Дженсен Хуангқа сенім білдіріп, оның компанияны басқаруды жалғастыратынын хабарлады. Дегенмен алдағы күндері Nvidia үшін бірнеше маңызды мәселе шешілуі мүмкін.

• 17 қарашада компания тоқсандық қаржылық есебін жариялауға тиіс. Инвесторлар осы есеп арқылы компанияның табысы мен алдағы жоспарларына баға береді.
• Ал 18 қарашаға АҚШ Конгресінің өкілдері Дженсен Хуангтың қатысуымен жабық брифинг өткізуді сұраған.

Онда кәсіпкерден шетелдік барлау қызметтерінің ықтимал әрекеттері, компанияның ақпараттық қауіпсіздігі және Қытайға технология жеткізу мәселесі жөнінде түсініктеме талап етіледі.

ФТБ тексеруінің нәтижесі де әзірге белгісіз.

Осылайша, алғашында Nvidia басшысының жеке өміріне қатысты ақпараттан басталған дау енді АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігі, әлемдік қаржы нарығы және жасанды интеллект индустриясының болашағына қатысты мәселеге айналды. Ал Дженсен Хуангтың қызметін сақтап қалуы тергеу нәтижесіне және директорлар кеңесінің шешіміне байланысты болмақ.

Айта кетейік, Nvidia – жасанды интеллектіні дамытуға қажетті чиптер шығаратын әлемдегі ең ірі компаниялардың бірі. Нарықтық құны 4,5 триллион долларға жеткен компанияны Дженсен Хуанг 30 жылдан астам уақыт басқарып келеді.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz)

Еске салайық, бұған дейін Nvidia компаниясының басшысы Дженсен Хуанг Қытай барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін Элис Хуанг есімді кәсіпкер әйелмен көңілдес болғаны туралы ақпарат тарағаны хабарланған еді. The New York Times басылымының мәліметінше, АҚШ арнайы қызметтері әйелді бір жылдан астам уақыт бақылап, оның Қытай билігіне ақпарат жеткізген болуы мүмкін деген күдікке келген. Кейін Дженсен Хуанг әйеліне опасыздық жасағанын мойындап, отбасынан кешірім сұрады. Осы жағдайдан кейін Nvidia директорлар кеңесі тәуелсіз тергеу бастады. Алайда компания әзірге құпия деректердің сыртқа тарағанын растайтын дәлел жоқ екенін мәлімдеді.

Британдық Cornwall Wildlife Trust қайырымдылық ұйымы Корнуолл графтығындағы Лу аралының басқарушысы қызметіне маман іздеп жатыр. Жаңа қызметкер қорық аумағындағы табиғатты қорғауға, қызметкерлер мен еріктілердің жұмысын үйлестіруге және келушілерді қабылдауды ұйымдастыруға жауапты болады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ұйым бұл қызметке бір ғана үміткерді емес, жұмысты бөлісіп атқарғысы келетін екі адамды да қабылдауға дайын. Мысалы, ерлі-зайыптылар немесе достар бірге өтініш бере алады. Мұндай жағдайда жұмыс уақыты, міндеттері мен жалақысы жеке келісіледі.

Арал басқарушысының жылдық жалақысы 32 569-дан 39 923 фунт стерлинг (19 615 000-24 054 000 теңгеге дейін) аралығында. Қызметкерге аралдан баспана беріледі. Онда оның жұбайы немесе бірге тұратын серігі де тұра алады. Сонымен қатар икемді жұмыс кестесі, жылына 25-30 күн ақылы демалыс, психологиялық қолдау бағдарламасы және зейнетақы жоспары қарастырылған.

Үміткерлер түйіндемесін, ілеспе хатын және жұмысқа қабылдаудың бастапқы талаптары көрсетілген толтырылған сауалнаманы recruitment@cornwallwildlifetrust.org.uk электрондық поштасына жіберуі керек. Құжаттар 2026 жылғы 15 қарашаға дейін түнгі сағат 00:00-ге дейін қабылданады. Құжаттар толық болмаса, өтініш қаралмайды.

Сұхбаттың алғашқы кезеңі 30 қараша басталатын аптаға жоспарланған. Ал аралдың өзінде өтетін сұхбат желтоқсан айының басында ұйымдастырылады. Алайда мерзімдер өзгеруі мүмкін. Ұйым лайықты үміткер тапқан жағдайда вакансияны белгіленген уақыттан бұрын жабу құқығын өзіне қалдырады.

Бұған дейін Антарктидада пингвин санайтын қызметкерлер іздеген еді. Ұлыбританиядағы ұйым Антарктидадағы зерттеу станциясына қызметкерлер іздеп жатыр. Олар пингвиндерді бақылап, ұялары мен балапандарын санайды. Оған қоса туристерді қарсы алып, пошта бөлімшесінде жұмыс істейді. Жалақы айына 2 500 еуроға дейін (шамамен 1,27 миллион теңге) жетеді.

Астананың 37 жастағы тұрғыны пәтер жалға беремін деген желеумен 13 адамды алдап, олардан 2,1 миллион теңге алған. Әйел Қазақстанның бірнеше қаласында жалған хабарландыру жариялап, өзін үй иесі ретінде таныстырған. Бір қызығы, ол бұған дейін де осындай қылмыс жасағаны үшін сотталған. Сот әйелді тағы да кінәлі деп танып, жеті жылға соттады. Алайда кәмелетке толмаған баласы болғандықтан, жазаны орындау мерзімі үш жылға шегерілді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Алаяқ адамдарды қалай алдаған?

Прокуратура мәліметінше, 37 жастағы әйел бұрын да осыған ұқсас қылмыстар жасағаны үшін сотталған. Кейін оған жазасын өтеу мерзімін кейінге қалдыру туралы шешім шығарылған.

Соған қарамастан, елорда тұрғыны алаяқтық әрекетін жалғастырған. Ол Қазақстанның әртүрлі қалаларында пәтер жалға беру туралы жалған хабарландыруларды танымал жарнама платформасына орналастырған.

Әйел өзін баспананың иесі ретінде таныстырып, пәтер іздеген адамдардан депозит немесе алдын ала төлем аударуды сұраған. Ақшаны алған соң оны жеке қажеттілігіне жұмсап, клиенттерді алдап кеткен.

Оның әрекетінен аз уақыт ішінде 13 адам зардап шеккен. Жәбірленушілерге жалпы 2,1 миллион теңге шығын келген. 

Әйелге қандай жаза тағайындалды?

Сот әйелді екі немесе одан да көп адамға қатысты бірнеше рет алаяқтық жасағаны үшін кінәлі деп таныды. Оған Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 190-бабы 3-бөлігінің 3 және 4-тармақтары (Алаяқтық) бойынша жеті жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Алайда сотталушының кәмелетке толмаған баласы бар екенін ескеріп, жазаны орындау мерзімін үш жылға кейінге қалдырды.

Сонымен қатар жәбірленушілердің материалдық шығынды өндіру туралы азаматтық талаптары толық көлемде қанағаттандырылды.

Пәтер жалға алғанда нені ескеру керек?

Прокуратура тұрғын үйді жалға алу кезінде азаматтарды сақ болуға шақырды. Алаяқтардың арбауына түспеу үшін бірнеше қарапайым ережені ескерген жөн:

• пәтердің меншік құқығын растайтын құжаттарды тексеру;
• жалға берушінің жеке басын анықтау;
• тұрғын үйді жалдау туралы келісімшарт жасау;
• құжаттар тексеріліп, келісімшарт рәсімделмейінше алдын ала төлем немесе кепілақы аудармау.

Прокуратура өкілдері азаматтарға қаржы аудармас бұрын барлық құжатты мұқият тексеруге кеңес береді. Себебі баспана жалдаудағы асығыстық пен салғырттық алаяқтардың құрбаны болуға әкелуі мүмкін.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстандық ер адам сатып алушыларға жалдамалы пәтерді көрсетіп, 186 миллион теңге жинағаны туралы жазған едік. Бұл жағдай Өскеменде болған. Күдікті тұрғын үйді мемлекеттік бағдарлама арқылы арзан бағамен алып беремін деп, 25 адамды алдаған. 

2019 жылдан бері тұрғын үй кезегінде тұрған әйелдің баспана алуға мүмкіндігі туғанымен, табысы белгіленген шектен асып кеткені үшін өтініші мақұлданбаған. Ол айына 250 мың теңге табыспен екі баланы асырау, пәтерақы мен несие төлеу оңай емес екенін айтып, жүйенің талабына наразылық білдірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

“Айына 250 мың теңгеге қалай күн көруім керек”

Жеті жылдан бері тұрғын үй кезегінде тұрған әйелдің айтуынша, 9 қарашада оған 1414 нөмірінен кезегі келгені және арендалық баспана алу үшін табысын растауы керегі туралы SMS келген. Алайда барлық талаптан өткенімен, табысы белгіленген мөлшерден асып кеткені үшін баспана беруден бас тартқан.

Ол банк белгілеген табыс шегіне наразылық білдіріп, тұрғындардың нақты жағдайы мен күнделікті шығындары ескерілуі керек екенін айтты.

Жанетта да арендалық баспана алу үшін өтініш беріп, табысы белгіленген мөлшерден асып кеткені туралы бас тарту алған. Әйел екі баламен күн көру оңай емес екенін айтып, пәтерақыны төлеу, балаларын азық-түлікпен, киім-кешекпен қамтамасыз ету, мектеп пен спортқа қатысты шығындарды өтеу керек екенін жеткізген.

Оның айтуынша, мұның бәрі ескерілмей, тек отбасының табысына қарап шешім шығарылады.

“Мені тұрғын үй кезегіне де қоймайды, бірден бас тартады!”

Ал Ғалияның Мұхамбетованың айтуынша, ол да 2010 жылдан бері баспана кезегіне тұруға тырысып келеді. Алайда осы уақытқа дейін бірнеше рет бас тарту алған. Әйелдің сөзінше, құжаттарының барлығы болғанымен, баспана мәселесі әлі шешілмеген. 

"Сонда Отбасы банк несиеге белшесінен батып жүрген адамдарға да арендалық баспана беруден бас тарта ма?! Банктің саясатын түсінбеймін. Халық президентке және әкімге хат жазуға мәжбүр бола ма? Мұндай жағдайға тап болған әйелдер аз емес қой! Ал бос тұрған арендалық баспаналарды кімдерге беріп жатырсыздар? Өз таныстарыңызға ма, әлде бұрын Отбасы банкте "көмекшілер" арқылы мәселені шешкендерге ме?! Мен де 2010 жылдан бері кезекке тұруға тырысып келемін, бірақ үнемі бас тарту аламын. Құжаттарымның бәрі бар, осы жылдар бойы жинаған скриншоттарым да сақтаулы. Осы уақытқа дейін пәтер жалдауға қыруар ақша жұмсадым. Болашақта баспаналы боламыз деп күтіп жүргендер көп", – дейді Ғалия Мұхамбетова.

Сондай-ақ Ғалия Мұхамбетова банк басшылығына да үндеу жасап, мәселені шешу үшін жоғары тұрған органдарға жүгінуге мәжбүр екенін жеткізген.

Отбасы банк өкілдері тұрғындардың шағымына жауап беріп, арендалық баспана алу үшін белгіленген табыс шектерін түсіндірді.

Тексеру кезінде отбасының соңғы алты айдағы орташа айлық табысы есепке алынады дейді банк өкілдері.

"Бағдарламаға қатысу үшін табыс мөлшеріне мынадай шектеулер белгіленген:

• Бір адам үшін – айлық табысы 279 мың теңгеден аспауға тиіс.
• Екі адамнан тұратын отбасы үшін – әр адамға шаққандағы табыс 178 мың теңгеден, яғни отбасының жалпы табысы 356 мың теңгеден аспауға тиіс.
• Үш және одан да көп адамнан тұратын отбасы үшін – әр адамға шаққандағы табыс 101 мың теңгеден аспауға тиіс.

Сонымен қатар отбасының табысы ай сайын бірдей бола бермейтінін түсінеміз. Бір айда табыс жоғары болса, келесі айда төмен болуы мүмкін", – деп пікір білдірді банк.

Еске салайық, Астанада 40 жылдан астам уақыт құжаты жоқ пәтерде тұрған тұрғынға әкімдік жалдамалы баспана беруге міндеттелді. Бұған дейін комиссия оның пәтерге меншік құқығын растайтын құжаттары болмағандықтан, жаңа тұрғын үй беруден бас тартқан. Алайда сот тұрғынның 1982 жылдан бері осы мекенжайда тіркеуде тұрғанын ескеріп, оның талабын қанағаттандырды. Сот шешімі заңды күшіне енді.

"ҚазАвтоЖол" ҰК" АҚ басқарма төрағасы Дархан Иманашев ақылы жолдардан қанша қаражат түсетінін және жиналған ақша қайда жұмсалатынын айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Дархан Иманашевтың айтуынша, 2025 жылы жүргізушілер ақылы жолдармен жүргені үшін шамамен 87 миллиард теңге төлеген. Ал 2026 жылдың басынан бері бұл көрсеткіш 95 миллиард теңгеге жеткен.

Бұған дейін жиналған қаражаттың шамамен 35%-ы ақылы жолдарды күтіп ұстауға жұмсалатын. Енді осы қаржы есебінен республикалық маңызы бар тегін жолдарды да күтіп ұстауға рұқсат берілген.

Бұл бұрын тегін жолдарды күтіп ұстауға бюджеттен бөлінетін шамамен 70 миллиард теңгені үнемдеуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар биыл "ҚазАвтоЖол" алғаш рет ақылы жолдардың орташа жөндеу жұмыстарына шамамен 30 миллиард теңге бөлген.

Басқарма өкілінің сөзінше, енді қаражаттың 90-95%-ы автожолдарды күтіп ұстауға жұмсалады. Ал республикалық маңызы бар барлық жолды күтіп ұстауға шамамен 107 миллиард теңге қажет.

Еске салайық, Қазақстанда 2027-2029 жылдары ақылы жолдармен жүру тарифтері кезең-кезеңімен көтерілуі мүмкін екенін жазған едік. 

Көлік министрлігі 2027-2029 жылдарға арналған ақылы автомобиль жолдарымен жүру тарифтерін кезең-кезеңімен өзектендіру жоспарын бекітті. Құжатқа сәйкес, тарифтер жыл сайын көлік құралдарының санаты мен класына қарай сараланып өзгертіледі.

Атап айтқанда, жеңіл көліктер мен салмағы 10 тоннаға дейінгі жүк көліктерін қамтитын 2-5-кластағы көлік құралдары үшін тарифтерді 30%-ға дейін арттыру көзделген. Ал салмағы 10 тоннадан асатын жүк көліктерін қамтитын 6-7-кластағы көліктер үшін жол ақысы 50%-ға дейін көтерілуі мүмкін.

eGov Mobile қосымшасында жәрдемақы алушылардың әлеуметтік жағдайын бағалайтын жаңа калькулятор іске қосылды. Сервис отбасының табысы, мүлкі, несие міндеттемелері мен өзге де көрсеткіштерін ескеріп, әл-ауқатына алдын ала баға береді. Дегенмен оның қорытындысы жәрдемақыдан айыруға немесе төлемді тоқтатуға әсер етпейді. Калькулятор мемлекеттік дерекқорлардағы мәліметтерді автоматты түрде жинап, азаматтарға отбасының әлеуметтік жағдайын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Әл-ауқатты бағалау калькуляторы не үшін қажет?

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, eGov Mobile қосымшасындағы "Әл-ауқатты бағалау калькуляторы" жәрдемақы алушыларға отбасының тұрмыс деңгейін алдын ала анықтауға көмектеседі. Сонымен қатар сервис есептеу кезінде қандай деректер ескерілетінін көрсетеді.

Калькулятор тек жәрдемақы алушыларға қолжетімді. Оны қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде пайдалануға болады. Есептеуді бірнеше рет жүргізуге де рұқсат етілген. Мәселен, азамат енгізген мәліметтерін қайта тексеріп, қажет болса, есептеуді жаңадан жасай алады.

Калькулятор қандай мәліметтерді автоматты түрде жинайды?

eGov Mobile қосымшасына кіргенн соң азамат туралы кейбір ақпарат мемлекеттік дерекқорлардан автоматты түрде жүктеледі. Олардың қатарында:

• пайдаланушының жынысы мен жасы;
• атына тіркелген жеңіл және коммерциялық көлік құралдары;
• ауыл шаруашылығы техникасы;
• жылжымайтын мүлік;
• жер учаскелері;
• кәсіпкерлік қызметке қатысуы туралы мәліметтер бар.

Демек азамат бұл ақпаратты қайтадан қолмен енгізуге міндетті емес. Тек жүйе көрсеткен деректердің дұрыстығы мен өзектілігін тексеруі қажет.

Қандай ақпаратты азаматтың өзі енгізуі керек?

Отбасының әлеуметтік жағдайын толық бағалау үшін кей мәліметтерді пайдаланушы өзі толтырады.

Атап айтқанда, калькуляторда:

• азаматпен бірге тұратын отбасы мүшелерінің саны мен құрамы;
• олардың жұмыспен қамтылу жағдайы;
• мүгедектігінің немесе созылмалы ауруларының болуы;
• несие міндеттемелері;
• отбасы мүшелеріне тиесілі мүлік туралы ақпарат көрсетілуі керек.

Тұрғын үй, автокөлік және жер учаскелері отбасының әр мүшесі бойынша жеке енгізіледі. Ал отбасының сыйақылар мен қосымша төлемдерді қоса алғандағы орташа айлық табысы бір жалпы сома ретінде көрсетіледі.

Қате мәлімет енгізілсе, не болады?

Калькулятордың қорытындысы азамат енгізген ақпараттың толықтығы мен дұрыстығына тікелей байланысты. Мысалы, отбасы мүшелерінің бірі есепке алынбаса немесе оның табысы мен мүлкі көрсетілмесе, жүйе шығарған нәтиже отбасының нақты жағдайына сәйкес келмеуі мүмкін. Сондықтан есептеуді бастамас бұрын отбасы құрамын, табыс көлемін және мүлік туралы мәліметтерді мұқият тексерген жөн.

Кей жағдайда мемлекеттік дерекқорда бұрыннан өзектілігін жоғалтқан ақпарат сақталуы мүмкін. Мәселен, азамат әлдеқашан сатып жіберген көлік әлі де өз атына тіркелгендей болып көрінуі ықтимал.

Мұндай жағдайда пайдаланушы калькулятордың ішіндегі мәліметтерді алдын ала есептеу үшін түзете алады. Алайда бұл өзгерістер мемлекеттік дерекқордағы ресми ақпаратты өзгертпейді.

Егер ресми деректерде қате болса, оны түзету үшін eGov.kz порталы немесе eGov Mobile қосымшасы арқылы тиісті мемлекеттік органға жүгіну қажет. Сонымен қатар азамат тұрғылықты жері бойынша Халықты әлеуметтік қорғау саласындағы реттеу және бақылау комитетінің аумақтық департаментіне өтініш бере алады.

Әлеуметтік желідегі калькуляторларға сенуге бола ма?

Министрлік азаматтарға әлеуметтік желілерде таралып жүрген әл-ауқатты бағалау калькуляторларын пайдаланбауға кеңес береді. Себебі олардың ресми қызметтерге қатысы жоқ және нәтижелері шынайы болмауы мүмкін.

Отбасының әлеуметтік жағдайын дұрыс бағалау үшін тек eGov Mobile қосымшасындағы ресми “Әл-ауқатты бағалау калькуляторын” пайдалану қажет.

Калькулятордың нәтижесі жәрдемақыға әсер ете ме?

Бұл – азаматтар үшін ең маңызды сұрақтардың бірі. Есептеу аяқталған соң пайдаланушы алдын ала нәтижемен танысып, оған келісетінін немесе келіспейтінін көрсете алады. Бұдан бөлек, сервис жұмысына бес балдық шкала бойынша баға беріп, өз пікірін еркін форматта қалдыру мүмкіндігі бар. Бұл ұсыныстар калькуляторды жетілдіру кезінде ескеріледі.

Дегенмен калькулятордың нәтижесі жәрдемақы тағайындау туралы ресми шешім болып саналмайды. Ол тек ақпараттық-анықтамалық мақсатта әзірленген.

Демек жүйе шығарған қорытынды азаматтың жәрдемақы алуға құқығы бар-жоғын анықтамайды, төлем мөлшерін өзгертпейді және оны тоқтатуға негіз болмайды.

Сол сияқты пайдаланушының есептеу нәтижесімен келісуі немесе келіспеуі, сервиске баға беруі не пікір қалдыруы да әлеуметтік төлемдерге әсер етпейді. Калькуляторды пайдалану жәрдемақыдан өз еркімен бас тарту туралы өтініш ретінде қарастырылмайды.

Қысқасы, eGov Mobile қосымшасындағы әл-ауқатты бағалау калькуляторы отбасының табысы мен мүлкі туралы мәліметтерді ескеріп, оның әлеуметтік жағдайына алдын ала баға беруге арналған. Ол азаматтарға өз қаржылық жағдайын саралап, мемлекеттік дерекқордағы ақпаратты тексеруге көмектеседі. Ал жәрдемақы тағайындау мен төлемді тоқтату мәселесі қолданыстағы заңнамаға сәйкес бөлек қаралады.

Еске салсақ, 18 қазанда Қазақстанда отбасының әл-ауқатын бағалайтын калькулятор іске қосылған еді. Қазақстанда 2027 жылдан бастап әлеуметтік көмекті тағайындау тәртібін өзгерту жоспарланып отыр. Енді жәрдемақының бір бөлігін беру кезінде отбасының табысы, баспанасы, көлігі және басқа да мүлкі ескеріледі.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев отбасының әл-ауқатын бағалайтын калькулятордың таныстыруына қатысты. Ол жүйенің қалай жұмыс істейтінін өз отбасының мысалында көрсетіп, нәтижесінде калькулятор оны В санатына жатқызды. 

Қытайда үш жыл ішінде болашақ жарын таба алмаған қолданушыларға 2000 юань (135 мың теңге) төлеуге уәде беретін танысу қосымшасы пайда болды. Жасанды интеллектке негізделген жаңа платформаның басты мақсаты – адамдарға жай ғана танысуға емес, отбасын құруға көмектесу. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі South China Morning Post-қа сілтеме жасап хабарлайды.

Liangpei AI деп аталатын қосымша биыл шілдеде іске қосылған. Оның әзірлеушілері үш жыл бойы платформаны пайдаланып, өзіне лайық жар таба алмағандарға 2000 юань (135 мың теңге) төлеуге уәде беріп отыр.

Қосымша аз уақыт ішінде көпшіліктің қызығушылығын тудырған. Қазірдің өзінде оған 35 мыңнан астам адам тіркелген.

Жобаның негізін қалаушы Цзэн Синьсюнь бұған дейін ChatGPT мен Claude-қа бәсекелес саналатын қытайлық Kimi жасанды интеллект жүйесін әзірлеуге қатысқан.

Бір уақытта бірнеше адаммен сөйлесуге болмайды

Liangpei AI басқа танысу қосымшаларынан ерекше талабымен ерекшеленеді. Мұнда қолданушыларға бір мезгілде бірнеше адаммен романтикалық қарым-қатынас орнатуға рұқсат етілмейді.

Яғни қосымша арқылы бір адаммен танысып, сөйлесе бастаған қолданушы басқа үміткермен қарым-қатынас құрғысы келсе, алдымен алдыңғы байланысын тоқтатуы керек. Әзірлеушілер мұндай шектеу адамдардың танысуға салмақты қарап, болашақ жарын таңдауға жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді деп есептейді.

Үйленген адамдарды тіркемейді

Платформаға тіркелу үшін қолданушы өзінің шын аты-жөнін көрсетіп, фотосын жүктеуге міндетті. Бұдан кейін оның отбасылық жағдайы ресми дерекқорлар арқылы тексеріледі.

Осылайша қосымша адамның некеде бар-жоғын анықтап, отбасылы азаматтардың тіркелуіне жол бермейді. Мәселен, алғашқы айдың өзінде тексеріс нәтижесінде 150-ге жуық адамның тіркелуіне рұқсат берілмеген.

Жаңа қызмет Қытайда әлеуметтік желі қолданушыларының назарын аударып, қызу талқыланып жатыр. Әсіресе үш жыл ішінде жұп таба алмағандарға ақша төлеу туралы уәде көпшіліктің қызығушылығын тудырған.

Ақтөбе қаласының іргесіндегі Есет батыр ауданында 5 қараша күні кешкі уақытта 26 жастағы әйелдің мәйіті табылды. Осымен бір айда Ақтөбеде үшінші әйел кісі қолынан қаза тапты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі “Мой город” порталына сілтеме жасап хабарлайды. 

Белгілі болғандай, 31 жастағы күдікті – марқұм әйелдің бұрынғы күйеуі. Алдын ала мәлімет бойынша, қылмыс бұрынғы ерлі-зайыптылар арасындағы тұрмыстық жанжал салдарынан болған. Әйел тұншығып, көз жұмған.

Айта кетейік, 12 қазаннан бері Ақтөбеде жас әйелдердің өліміне қатысты бұл – үшінші оқиға.

Бұған дейін Ақтөбедегі Неке сарайында 26 жастағы қызды өлтіріп кеткені туралы жазған едік. Куәгерлердің айтуынша, ғимарат маңында жүрген адамдар іштен шыққан айқай-шуды естіген. Оқиға санаулы минут ішінде болған. Полиция келген кезде қыз еденде қансырап жатқан. Дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады.

Екінші жағдай да Ақтөбеде тіркелді. Алдын ала мәлімет бойынша, қылмыс бұрынғы ерлі-зайыптылар арасында тұрмыстық жанжал салдарынан болған. Полиция оқиғаның барлық мән-жайын анықтауға бағытталған қажетті тергеу әрекеттері жүргізіліп жатқанын мәлімдеді. Ведомство өкілдері бұған дейін полицияға аталған тұлғалардың арасында тұрмыстық жанжалдар болғаны туралы ешбір арыз-шағым мен хабарламалар түспегенін атап өтті. 

Алматыда 72 жасында ұлының қарызын өтеу үшін түнде такси жүргізіп жүрген әжейдің оқиғасы көпшіліктің жүрегін ауыртты. Зейнеткердің ет жеуге де ақшасы жетпейтінін айтып, мұңын шаққан видеосы әлеуметтік желіде кеңінен тарады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әжейдің тағдыры туралы оның көлігіне мінген жолаушылардың бірі Instagram парақшасында жазды.

Ер адамның айтуынша, түнгі сапар кезінде жүргізушімен әңгімелесіп, оның 72 жаста екенін білген. Айым есімді кейуана қаржылық қиындыққа тап болып, егде жасына қарамастан такси жүргізуге мәжбүр болыпты.

Жолаушының сөзінше, зейнеткердің ұлы анасына несие мен қарыздарын қалдырып кеткен. Соның салдарынан әжей тапқан табысының басым бөлігін берешегін өтеуге жұмсап, өзіне азық-түлік алуға да ақшасы жетпей жүрген көрінеді.

“Жаңа ғана таксиге міндім. Жүрегім ауырып кетті. Әжей 72 жаста екен. Амалсыздан түнде такси жүргізіп жүр. Баласы несиелері мен қарыздарын анасына қалдырған. Тіпті тамаққа әрең ақша жеткізеді”, – деп жазды видео авторы.

Видео авторы әжей ешкімнен көмек сұрамағанын, өміріне де шағымданбағанын атап өтті. 

Желі қолданушыларына әсіресе зейнеткердің сүйікті тағамдарын сатып алуға да шамасы келмейтінін айтқан сөзі қатты әсер еткен. Әжейдің сөзінше, тапқан ақшасының бәрі қарыз өтеуге кететіндіктен, көптен бері ет, мәнті мен тұшпараны аңсап жүр. Кейуана тіпті дүкенде сатылатын дайын тағамдарды да сатып ала алмайтынын жеткізген.

“Ет асып жегім келеді. Бешбармақ жегім келеді, мәнті, тұшпара жегім келеді. Тіпті дүкендегі дайын тұшпараны да сатып ала алмаймын. Ақшамның бәрі қарызға кетеді. Қазір бәрі қымбат қой. Қарыздарымнан құтылсам, содан кейін тамақ ішермін”, – дейді кейуана.

Айым әжейдің арманы – қарыздарынан біржола құтылып, тапқан табысын өз қажетіне жұмсау. Ол күндердің күнінде амалсыздан емес, өз қалауымен ғана жұмысқа шығатын уақыттың келеріне үміттенеді.

Жолаушы зейнеткердің әңгімесінен кейін қатты толқығанын айтып, оның тағдырын көпшілікке жеткізу туралы шешім қабылдапты.

Публикация от Амир | мобилограф алматы (@just.amlr)

Қазақстандықтар әжейге көмектесуге ниет білдірді

Видеоның астына жүздеген желі қолданушысы пікір жазып, зейнеткерге жанашырлық танытты. Көпшілік әжейдің байланыс нөмірін сұрап, азық-түлік жеткізіп беруге немесе қаржылай көмектесуге дайын екенін білдірген.

“Әжейдің байланыс нөмірі бар ма? Ең болмаса тұшпара, мәнті сияқты тағамдар апарып берейік”, – деп жазды желі қолданушыларының бірі.

Кейбір қолданушылар бұл оқиға өз аналары мен әжелерін еске түсіргенін айтып, егде жастағы адамның осындай қиындыққа тап болғанына қынжылды.

“Барлық анаға денсаулық пен бақыт тілеймін”, “Алла тағала әжейге күш-қуат, сабыр беріп, қиындықтан шығуына жәрдем етсін”, – деп тілек білдірді көпшілік.

Ал енді бірі әжейдің ұлына қатысты айтылған жайтқа наразылық білдірді. Олар қарт анасының осындай жаста жұмыс істеуіне жол берген баласының әрекетін сынға алды.

Дегенмен кейбір желі қолданушылары жағдайдың мән-жайын толық білмей тұрып, асығыс қорытынды жасамауға шақырды. Өйткені қарыздардың қандай жағдайда пайда болғаны, кімнің атына рәсімделгені және ұлының бұл жағдайға қаншалық қатысы бары әзірге нақты белгісіз.

Желіде әжейге көмектесу үшін оның банк деректерін жариялау мәселесі де талқыланды. Бірқатар қолданушы мұндай жағдайда ақпараттың шынайылығына көз жеткізу керегін ескертсе, көпшілік зейнеткерге қол ұшын созуға дайын екенін жазды.

Кейін видео авторы әжейге қаржылай көмектескісі келетіндер үшін оның банк деректерін жариялап, жанашырлық танытқан қазақстандықтарға алғыс айтты.

Еске салайық, бұған дейін Алматыда автобус жүргізушісі жағымсыз иісі үшін егде жастағы әйелді көліктен түсіріп тастағаны хабарланған еді. Оқиға қаладағы №118 бағыттағы автобуста болған. Оқиға куәгерінің айтуынша, автобустың ішінде кенеттен жағымсыз иіс шыға бастаған. Автобус жүргізушісі жолаушылардың шағымдары мен өтінішін ескере отырып, әжейді аялдамалардың бірінде түсіріп кетуге мәжбүр болған. Желі қолданушыларының бір бөлігі жүргізушінің әрекетін дұрыс деп бағаласа, енді бірі қарияның жасын ескеріп, түсініктік таныту қажет еді деген пікірде.

Әбу-Дабиде Ресей, АҚШ және Украина өкілдерінің қатысуымен үшжақты келіссөз басталды. Кездесуде қауіпсіздік кепілдіктері талқыланбақ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі ТАСС басылымына сілтеме жасап хабарлайды. 

Келіссөз қалай басталды?

Келіссөз Мәскеу уақытымен шамамен сағат 11:15-те басталды. Жиын баспасөз өкілдері үшін жабық форматта өтіп жатыр. Ресей мен Украина делегациялары бір-біріне қарама-қарсы, П тәрізді үстелдің екі жағында отыр. Келіссөз өтетін залда Ресей, АҚШ, Украина және Біріккен Араб Әмірліктерінің тулары қойылған.

Бірікке Араб әмірліктері астанасындағы консультациялар екі күнге жоспарланған.

Делегация құрамында кімдер бар?

Ресейдің келіссөз тобы бес делегация мүшесі мен алты сарапшыдан құралған. Ресей делегациясын президент көмекшісі Владимир Мединский басқарып отыр.

Оның құрамына: 

• Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің жедел ақпарат және халықаралық байланыстар қызметінің басшысы Алексей Комков;
• Сыртқы істер министрінің орынбасарлары Михаил Галузин мен Сергей Рябков;
• Ресей Қарулы күштері Бас штабы Бас басқармасының бастығы Игорь Костюков кірген.

Келіссөз тобына сарапшы ретінде: 

• Бас штабтың Бас жедел басқармасы бастығының орынбасары Юрий Жигарловский; 
• Бас штабтың ақпарат басқармасы бастығының бірінші орынбасары Александр Зорин; 
• Федералдық қауіпсіздік қызметіне қарсы барлау операциялары департаментінің басшысы Дмитрий Минаев;
• Ресей президенті әкімшілігінің гуманитарлық саладағы мемлекеттік саясат басқармасы басшысының орынбасары Елена Подобреевская;
• Сыртқы істер министрлігінің ТМД елдері жөніндегі екінші департаментінің директоры Алексей Полищук; 
• Қаруды таратпау мен бақылау мәселелері жөніндегі департамент директоры Олег Постников қосылған.

Украина делегациясын Сыртқы барлау қызметінің басшысы Рустем Умеров басқарады.

RBC-Украина агенттігінің мәліметінше, Украина делегациясының құрамында: 

• Владимир Зеленский кеңсесінің басшысы Кирилл Буданов; 
• оның бірінші орынбасары Сергей Кислица;
• “Халық қызметшісі” билік партиясы парламенттік фракциясының жетекшісі Давид Арахамия; 
• Бас барлау басқармасы басшысының орынбасары Вадим Скибицкий бар.

АҚШ президентінің арнайы өкілі Стив Уиткофф, америкалық келіссөз жүргізуші Джаред Кушнер, НАТО-ның Еуропадағы күштерінің бас қолбасшысы Алексус Гринкевич және Біріккен Араб әмірліктері сыртқы істер министрі Абдалла бен Заид Әл Нахаян келіссөз басталған кезде үстел басында отырған.

ТАСС тілшісінің хабарлауынша, кездесуге Еуропа елдерінің өкілдері қатыспаған.

Тараптар не дейді?

Ресей делегациясының басшысы Владимир Мединский үшжақты келіссөз басталғанда Біріккен Араб әмірлігіне қонақжайлығы үшін, ал АҚШ-қа бейбітшілік орнатуға бағытталған күш-жігері үшін алғыс айтты. Ол Әбу-Дабидегі келіссөздер мен Ресей делегациясының жаңартылған құрамы бейбітшілікке қарай ілгерілеуге мүмкіндік береді деген үміт білдірді.

Украина делегациясының басшысы Рустем Умеров келіссөз тобына барлық мәселені талқылауға өкілеттік берілгенін айтты.

АҚШ президентінің арнайы өкілі Джаред Кушнер кездесудің алдында келіссөздер нәтижелі болады деп үміттенетінін жеткізді.

Оның айтуынша, тараптардың эмоциясы өте жоғары. Соған қарамастан, ол кездесуге келген қатысушылардың батылдығы мен көшбасшылық қасиеттерін жоғары бағалады.

Келіссөзде қандай мәселелер талқыланады?

Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песковтың айтуынша, Әбу-Дабидегі келіссөздердің негізгі тақырыбы – қауіпсіздік кепілдіктері.

Дереккөздің айтуынша, келіссөзде Украинадағы соғысты тоқтату мәселесі де талқыланады. Алайда бүкіл құрлықтағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін ортақ жүйе құру мәселесі басты назарда. 

Келіссөзге дайындық қалай өтті?

6 қарашада Ресей президенті Владимир Путин Қауіпсіздік кеңесінің отырысын өткізді. Жиынға Ресей делегациясының мүшелері де шақырылған. Отырысқа президент көмекшісі Владимир Мединский мен Ресей Қарулы күштері Бас штабының Бас басқармасының бастығы Игорь Костюков қатысты.

Сонымен қатар сыртқы істер министрінің орынбасарлары Михаил Галузин мен Сергей Рябков, Бас штабтың Бас жедел басқармасы бастығының орынбасары Юрий Жигарловский де қатысқан.

Еуропа елдері келіссөзге қалай қатысады?

Politico басылымының мәліметінше, Украинаға қолдау көрсетіп отырған Еуропаның төрт елінің өкілдері Әбу-Дабиде болады. Алайда олар Ресей, АҚШ және Украина делегацияларымен бір үстелге отырып келіссөз жүргізбейді. Кездесу барысында келіссөздер өтетін залдан тыс жерде болады.

Германия атынан канцлердің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Гюнтер Зауттер барады. Ол Германияның мүддесін білдіріп, Еуропа елдерінің Украина мәселесіне қатысты ұстанымын үйлестіруге қатысады.

Ұлыбритания атынан премьер-министрдің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Джонатан Пауэлл баруы мүмкін. Politico оның АҚШ президентінің арнайы өкілі Стив Уиткоффпен байланысы жақсы екенін айтқан.

Италия атынан премьер-министр Джорджа Мелонидің кеңесшісі Фабрицио Саджо, ал Франция атынан президенттің дипломатиялық кеңесшісі Эмманюэль Бонн қатысуы ықтимал.

Бұған дейін Euronews НАТО атынан ұйымның бас хатшысы Марк Рюттенің кеңсесін басқаратын әрі стратегиялық мәселелер жөнінде кеңес беретін Джофри ван Левен баратынын хабарлаған.

Еуропалық комиссия да Әбу-Дабиге Еуроодақ атынан екі өкіл баратынын растаған. Олар – Еуропалық комиссия төрағасы Урсула фон дер Ляйеннің кеңсесін басқаратын Бьорн Зайберт пен Еуропалық кеңестің өкілі.

Алайда Ресей тарапы Еуропа өкілдерінің келіссөз үстеліне отыруына қарсы. Ресей президентінің баспасөз хатшысы Дмитрий Песковтың айтуынша, кездесу әуел бастан үшжақты форматта, яғни Ресей, АҚШ және Украина арасында өткізуге келісілген. Сондықтан Еуропа елдерінің өкілдері негізгі келіссөздерге тікелей қатыспайды.

Айта кетейік, бұған дейін АҚШ президентінің арнайы өкілі Стив Уиткофф АҚШ, Украина және Ресей арасындағы үшжақты келіссөздер 10-11 қарашада Біріккен Араб Әмірліктерінің астанасы Әбу-Дабиде өтетінін мәлімдегені туралы жазған едік. 

Еске салсақ бұған дейін Дональд Трамп Владимир Зеленскийдің президенттік қызметінен кететін уақыты келгенін мәлімдеді. Оның айтуынша, Украина басшысы соғысты аяқтау туралы келісімге бірнеше рет келе алатын еді, бірақ бұл мүмкіндікті пайдаланбаған. Сонымен қатар Трамп Киевтен Ресейдің мұнай өңдеу зауыттарына соққы беруді тоқтатуды талап етті. Ол мұндай шабуылдарды жанармай бағасының өсуімен байланыстырды.

11 қазандағы мәлімдемесінде АҚШ президенті Ресей мен Украина энергетикалық нысандарға шабуыл жасамау туралы уағдаласты деп хабарлады. Оның сөзінше, екі тарап та бір-бірінің энергетикалық нысандарына соққы беруді дереу тоқтатуы керек.

Алайда Зеленский бұл келісімнің нақты шарттарынан әзірге хабарсыз екенін айтты. Ол Ресей де шабуылдарын тоқтатқан жағдайда энергетикалық бітімді қолдауға дайын екенін жеткізді. Ал Мәскеу тарапынан толыққанды келісімге келгенін растайтын мәлімдеме әзірге жасалған жоқ.

Шымкентте мемлекет басшысының Жолдауында белгіленген міндеттерді түсіндіру және тұрғындардың ұсыныс-пікірлерін тыңдау мақсатында бірқатар кездесу өтті. Жиындарға республикалық деңгейдегі мемлекеттік органдардың өкілдері, қоғам қайраткерлері, медицина қызметкерлері, жастар мен этнос өкілдері қатысты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Алғашқы жұмыс тобының құрамындағы Ұлттық құрылтайдың І шақырылым депутаты Б.М. Нарымбетов, ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы С.Т. Дәулеталин және Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің төрағасы Бауыржан Джусипов Өзбек драма театрында Сайрам тұрғын алабының халқымен кездесті.

Басқосуда елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы, халықтың әл-ауқатын арттыру және азаматтардың тұрмыс сапасын жақсарту мәселелері сөз болды. Б.М. Нарымбетов Жолдаудағы міндеттерді жүзеге асыруда мемлекеттік органдармен қатар қоғамның белсенділігі мен әр азаматтың жауапкершілігі маңызды екенін атап өтті.

Одан кейін делегация өкілдері қалалық перинаталдық орталықтың медицина қызметкерлерімен жүздесті. Кездесуде ана мен бала денсаулығын қорғау, медициналық көмектің сапасы мен қолжетімділігін арттыру, денсаулық сақтау нысандарының материалдық-техникалық әлеуетін нығайту мәселелері сөз болды. Бауыржан Джусипов саладағы негізгі міндет халыққа сапалы әрі қолжетімді медициналық көмек көрсету екенін жеткізді.

Екінші жұмыс тобының өкілдері – ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бірінші вице-министрі Е.Ж. Тұяқбаев, Шымкент қаласы Қоғамдық кеңесінің төрағасы Б.Р. Парманов, Қазақстан Халық кеңесінің мүшесі Ә.Р. Иманқұлов және ҚР Ұлттық экономика министрлігі Арнайы бағдарламалар комитетінің төрағасы Б.М. Сыздықов "Қоғамдық келісім" ғимаратында этнос өкілдерімен кездесті. Жиында қоғамдық бірлік, этносаралық татулық пен азаматтық келісімді нығайту мәселелері ортаға салынды.

Сондай-ақ М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінде студенттермен кездесу өтті. Онда білім мен ғылымды дамыту, еңбек нарығына қажетті мамандар даярлау, жастардың кәсіби әлеуетін арттыру және олардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуы жөнінде пікір алмасты.

Кездесулер барысында қатысушылар Жолдауда көтерілген бастамаларға қатысты ойларын ортаға салып, ұсыныстарын жеткізді. Мұндай ашық диалогтар мемлекеттік саясаттың басым бағыттарын түсіндіруге және өңір тұрғындарының пікірін ескеруге мүмкіндік береді.

Танымал актер Қуандық Қыстақбаев тележүргізуші Ләйлә Сұлтанқызына берген сұхбатында әкесі 78 жасқа келгенде дүниеге келгенін айтып, ата-анасының өмірі мен балалық шағы туралы естеліктерін бөлісті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Актердің сөзінше, ол әкесінің екінші әйелінен туған. Әкесінің алғашқы некесінен де бірнеше баласы болғанымен, олардың көбі кішкентай кезінде шетінеп кеткен.

“Әкем 78 жасқа келгенде дүниеге келдім. Таңдайымды көтеріп қояйын, рас айтамын. Екінші әйелінен туғанмын. Бірінші әйелі де он шақты құрсақ көтерген. Ол кезде медицина нашар, балалары шетінеп, қайтыс бола берген. Бір қызы 5-6 жасқа келгенде үлкен шешеміз қайтыс болып кетеді”, –  деді актер.

Қуандық Қыстақбаевтың айтуынша, әкесі бірінші жары өмірден өткеннен кейін бір жылдан соң қайта шаңырақ көтерген. Ол кезде актердің анасы небәрі 16 жаста болған.

“Бір жылдан кейін менің шешемді 16 жасында алады. Анам да 10-12 құрсақ көтерген. 1972, 1974 жылғы ағаларым бар. Бәрі “тоқалдың баласы шығарсың” деп айтады. Әкем 88 жасында, мен 10-да болғанда қайтыс болды. Әкем мен шешемнің жас айырмашылығы Әкім Тарази мен Роза Мұқанова апамыз сияқты 34 жас”, – деп еске алды өнер иесі.

Айта кетейік, Қуандық Қыстақбаев 1977 жылы 1 тамызда Алматы облысының Ұйғыр ауданында дүниеге келген. 1998 жылы Т. Жүргенов атындағы театр және кино институтын тәмамдаған. Шығармашылық жолын Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық драма театрында бастаған.

Актер көрерменге "Келін", "Жат", "Томирис" фильмдеріндегі рөлдерімен және "Қасым" туындысында Қасым Қайсеновтің бейнесін сомдауымен танымал. 2015 жылы оған "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" атағы берілген.

Еске салайық, бұған дейін белгілі продюсер Ерболат Беделхан бұрынғы заманда тоқал алу қалыпты нәрсе саналғанын алға тартып, өзі де тоқалдан тараған ұрпақ екенін ашып айтқаны хабарланған еді. 

Президент Қазақстанда мемлекеттік тілді үйренуге ниетті азаматтардың қатары артып келе жатқанын айтты. Осыған байланысты қазақ тілін меңгергісі келетіндерге қолайлы жағдай жасау керегін мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ол үшін Тоқаев оқытудың заманауи тәсілдерін әзірлеуді, соның ішінде қазақ тілін тез әрі оңай үйренуге көмектесетін цифрлық сервистерді дамытуды ұсынды.

Бұл жұмысқа тіл мамандары мен IT саласының өкілдерін тарту қажет екенін айтты.

Бұған дейін Қазақ тілін дамыту қорында 824 миллион теңге жиналғаны туралы жазған едік. Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы Рауан Кенжеханұлы Президентке "Қазақ тілі" қоғамы үш бағытта жұмыс істеп жатқанын айтты. Олар – қазақ тілін оқыту тәсілдерін жетілдіру, қазақша контентті көбейту және жаңа технологиялар арқылы тілдің қолданыс аясын кеңейту.

Мемекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қазақстандықтарды қазақ тілін өзге тілдерге қарсы қоймауға шақырды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Президент ел бірлігін бекемдейтін ең маңызды фактор – мемлекеттік тіл екенін тағы бір мәрте еске салды.

Мемлекет басшысы кез келген тілге қарсы шығу – Жаратқанның адамға берген нығметіне қарсы шығумен бірдей екенін атап өтті.

Ол отандастарды бір-біріне құрмет көрсетіп, өзара сыйластықпен қарап, ынтымақты нығайтуға шақырды.

Бұған дейін Қазақ тілін дамыту қорында 824 миллион теңге жиналғаны туралы жазған едік. Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы Рауан Кенжеханұлы Президентке "Қазақ тілі" қоғамы үш бағытта жұмыс істеп жатқанын айтты. Олар – қазақ тілін оқыту тәсілдерін жетілдіру, қазақша контентті көбейту және жаңа технологиялар арқылы тілдің қолданыс аясын кеңейту.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қазақ тілін дамытуда шектен тыс жасанды сөзжасамға жол бермеу керегін айтты. Президент кейбір шет тілінен енген сөздердің қазақша баламасы сәтті аударылмағанын айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Сонымен қатар тілге жаңа атаулар енгізгенде олардың өміршеңдігі мен қолданысқа қолайлылығын ескеру керегін жеткізді.

Президент мұндай өзгерістерді оң бағалағанымен, кейбір жасанды аудармалардың керек екеніне күмән келтірді.

Сонымен қатар Тоқаев соңғы уақытта діни тақырыпта араб сөздерін жиі қолдану үрдісіне назар аударды. 

Сонымен қатар мемлекет басшысы жұмыс тобының қызметін үйлестіруді Президент әкімшілігіне жүктеді.

Айта кетейік, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық “Қазақ тілі” қоғамының Х құрылтайында сөз сөйлген еді. Жиында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі мен қолданыс аясын кеңейту мәселесіне тоқталды.

Мексиканың Монтеррей қаласында әлемге танымал қазақстандық әнші Димаш Құдайбергенге арналған мурал пайда болды. Жергілікті жанкүйерлер өнер иесіне осылайша ерекше сый жасады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Dimash News-қа сілтеме жасап хабарлайды.

Димаштың алып бейнесі Монтеррей қаласының орталығындағы ғимараттардың бірінің қабырғасына салынған. Бұл бастаманы Dimash&DearsRegiasMty жанкүйерлер клубы Мексикадағы Dears por Dimash қауымдастығының қолдауымен жүзеге асырған. Ал суретті Antonio Art Mural есімімен танымал суретші Антонио салған.

Жанкүйерлердің айтуынша, бұл туынды – сүйікті әншісіне деген ықыластың ғана емес, Мексика мен Қазақстан арасындағы мәдени байланыстың да белгісі.

“Бұл жай ғана сурет емес. Бұл – мексикалық жанкүйерлердің Димашқа деген шынайы сүйіспеншілігі мен құрметінің көрінісі. Біз осы туынды арқылы Димаш пен оның туған жері Қазақстанға деген ерекше ықыласымызды білдіргіміз келді”, – дейді жанкүйерлер қауымдастығының өкілдері.

Айта кетейік, Димаш Құдайберген әлемдік турнесі аясында Мексикаға барды. Мерида қаласының әуежайында оны жүздеген жанкүйері күтіп алып, ұлттық әуендерімен қарсы алды.

Өнер иесі ерекше қошемет көрсеткен көпшілікке алғысын білдірді.

“Сәлем, Мексика! Сәлем, Мерида! Осындай ыстық ықыласпен қарсы алғандарыңызға рақмет! Концерттерге ерекше шабытпен дайындалып жатырмыз. Жақында кездесеміз. Біз сіздерді қатты жақсы көреміз!” – деп жазды әнші.

Димаштың Мексикадағы концерттері 11 қарашада Меридада, 14 қарашада Монтеррейде, 17 қарашада Гвадалахарада, ал 19 және 20 қарашада Мехикода өтеді.

Публикация от Dimash Qudaibergen (@kudaibergenov.dimash)

Еске салайық, бұған дейін Димаш Құдайберген Испания астанасы Мадридте өткен жеке концертінен кейін жанкүйерлерімен кездескен сәтін көрсеткені хабарланған еді. Ал әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған тыңдармандар өнерпазға деген ыстық ықыласын білдіріп, әсерлі пікірлерін жаудырды.

Қазақстан Best Countries 2026 халықаралық рейтингінде "Мүмкіндіктер" санаты бойынша 44-орынға тұрақтады. Бұл бағытта елдің әлеуметтік қорғау, білім беру және денсаулық сақтау салаларындағы көрсеткіштері жоғары бағаланады. Ал жалпы рейтингте Қазақстан 53-орынға жайғасты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Рейтингті америкалық U.S. News & World Report басылымы Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебімен бірлесіп әзірледі. Зерттеуге 100 мемлекет енгізіліп, олар сегіз бағыт пен 100 көрсеткіш бойынша бағаланған.

Биыл зерттеушілер рейтингті қалыптастыру тәсілін айтарлықтай өзгерткен. Бұған дейін елдердің халықаралық деңгейдегі беделі мен қоғамның көзқарасына негізделген сауалнамалар жүргізілсе, биыл негізгі өлшем ретінде халықаралық ұйымдардың статистикалық деректері алынған.

Қазақстанның әлеуметтік қорғау және білім беру саласындағы көрсеткіштері

Қазақстан "Мүмкіндіктер" санатында ең жоғары нәтиже көрсетті. Бұл санатта кәсіпкерлікке қолайлы жағдай, жұмыспен қамту, білім беру, әлеуметтік қорғау, салық салу және қаржы ресурстарына қолжетімділік ескеріледі. Қазақстан 53,9 балл жинап, 44-орынға орналасты.

Атап айтқанда, әлеуметтік қорғау саласы 100 балдың 94,1 балымен бағаланған. Жеке табыс салығы бойынша көрсеткіш – 80,2 балл, ал халықтың білім деңгейі – 71,8 балл.

Мұнда бір жайтты ескеру керек: 94,1 балл Қазақстан халқының 94,1%-ы әлеуметтік көмек алады деген сөз емес. Бұл – рейтинг авторларының өз әдістемесі бойынша берген бағасы. Сондай-ақ рейтингте қазақстандықтардың орташа оқу ұзақтығы 12,5 жыл деп көрсетілген.

Денсаулық сақтау мен инфрақұрылым бойынша Қазақстан нешінші орында?

Денсаулық сақтау саласында Қазақстан 64,2 балл жинап, 50-орынға тұрақтаған. Бұл санатта медициналық көмектің қолжетімділігі, халықтың өмір сүру ұзақтығы, дәрігерлер саны, вакцинация және ауруханалардың жағдайы ескерілген.

Рейтинг дерегіне сәйкес, Қазақстанда әр мың адамға шаққанда 3,8 дәрігерден келеді. Ал күтілетін өмір сүру ұзақтығы – 74,4 жыл.

Инфрақұрылым бойынша Қазақстан 64 балмен 54-орынға жайғасқан. Бұл бағытта электр энергиясының қолжетімділігі, жолдардың сапасы, интернет жылдамдығы, сумен жабдықтау және санитарлық жағдай бағаланған.

Мәліметке сәйкес, Қазақстан халқының 97,9%-ы базалық санитарлық жағдаймен қамтылған. Ал кең жолақты интернеттің орташа жылдамдығы – секундына 88,1 мегабит.

Қазақстан жалпы рейтингте Өзбекстаннан озып кетті

Best Countries 2026 жалпы рейтингінде Қазақстан 53,8 балл жинап, 53-орынға ие болды. Ал Өзбекстан 46,8 балмен 76-орынға тұрақтаған. Осылайша, Қазақстан көрші елден 23 саты жоғары тұр.

Жалпы рейтингте елдердің экономикасы, денсаулық сақтау жүйесі, мемлекеттік басқару сапасы, инфрақұрылымы және халықтың тұрмыс деңгейі сияқты көптеген көрсеткіш ескерілген.

Биыл рейтингті бағалау тәсілі қалай өзгерді?

Best Countries рейтингі 2016 жылдан бері жарияланып келеді. Алайда биыл ұйымдастырушылар мемлекеттерді бағалау әдістемесін өзгерткен.

Зерттеу кезінде Дүниежүзілік банк, БҰҰ құрылымдары және Халықаралық еңбек ұйымын қоса алғанда, 30-дан астам халықаралық ұйымның деректері пайдаланылған.

Барлық көрсеткіш сегіз бағытқа бөлінген. Әр бағыттың рейтингке қосатын үлесі халықаралық сарапшылардың қатысуымен анықталған.

Әдістеме өзгергендіктен, биылғы нәтижелерді өткен жылдардағы көрсеткіштермен тікелей салыстыру дұрыс емес.

Еске салайық, Қазақстан әлемдегі ең ірі экономикалар рейтингінде 47-орынға жайғасқан еді. Халықаралық валюта қорының бағалауынша, елдің ішкі жалпы өнімі жыл қорытындысында 398 миллиард долларға жуықтайды. Бір жылда Қазақстан Португалия мен Финляндиядан озып шықты.

Бір жыл бұрын Халықаралық валюта қоры Қазақстанның жалпы ішкі өнімін шамамен 320 миллиард доллар деп бағалаған. Ол кезде ел әлемдегі ең ірі 50 экономиканың соңғы орындарының бірінде тұрған.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық “Қазақ тілі” қоғамының Х құрылтайында сөз сөйледі. Жиында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі мен қолданыс аясын кеңейту мәселесіне тоқталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Президент қазақ тіліне құрметпен қарауды әр азаматтың борышы деп санайтынын жеткізді.

Оған қоса мемлекет басшысы елдің экономикасы мен технологиясы дамыса, мемлекеттік тілдің де абыройы артатынын айтты. 

Мемлекет басшысы білім беру саласында қазақ тілінің қолданыс аясы кеңейіп келе жатқанын да айтты. 

Қазақ тіліндегі кітаптар мен фильмдер көбейген

Президент қазақ тілінің креативті индустрия саласында да кеңінен қолданыла бастағанын айтты. Оның сөзінше, қазақ тіліндегі кітап, ән және фильмдердің нарықтағы үлесі артып келеді.

“Мысалы, былтыр баспадан шыққан 6 мыңнан астам кітаптың 70%-ы қазақ тілінде басылды. Ал биыл Қазақстанда түсірілген 71 фильмнің 63-і ана тілімізде жарыққа шықты. Айтылған деректердің бәрі жұртымыздың арасында қазақ тіліне үлкен сұраныс тудырды. Бұл – өте қуанышты жайт, жақсы үрдіс. Осындай жұмысты күшейте беруіміз керек”, – деді президент.

Тоқаевтың пікірінше, мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту үшін оны білім беру, мәдениет, технология және шығармашылық салаларында дамыту маңызды.

Айта кетейік, бұған дейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық “Қазақ тілі” қоғамының төрағасы Рауан Кенжеханұлын қабылдаған еді. Қоғам басшысы қазақ тілін дамытуға арналған қорда 824 миллион теңге жиналғанын жеткізді.

Қазақстанның халық әртісі Мақпал Жүнісова марқұм жары, белгілі мемлекет және қоғам қайраткері Заманбек Нұрқаділовке қатты ұқсайтын азаматты кездестіргенін айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әнші онымен бірге түскен суретін әлеуметтік желіде жариялады. Өнер иесі суреттегі азаматтың есімі Аман екенін айтып, оны көрген сәтте марқұм жарының елу жасындағы бейнесі көз алдына келгенін жеткізді.

“Зәкеңе ұқсайтын Аман бауырыммен кездесіп қалдым. Зәкеңнің 50 жасы көзіме елестеп кетті”, – деп жазды әнші.

Мақпал Жүнісованың жазбасына желі қолданушылары да пікір білдіріп, суреттегі азаматтың Заманбек Нұрқаділовке ұқсайтынын атап өтті. Кейбірі тіпті екеуінің туыстық байланысы бар-жоғын сұраған.

“Зәкеңнен аумайды! Қаны бар емес пе екен?”, “Дәл өзі сияқты, қатты ұқсайды екен”, “Заманбек ағамыздың жас кезін көргендей болдық”, – деп жазды желі қолданушылары.

Ал енді бірі әншіге жылы лебізін арнап, қызының қызығын көріп, аман-есен жүруіне тілектестік білдірді.

Айта кетейік, Заманбек Нұрқаділов 2005 жылы қарашада өмірден өтті. Ол Алматы қаласының әкімі және Қазақстанның төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік органдарының басшысы қызметтерін атқарған.

Публикация от Мақпал Жүнісова (@zhunusova.makpal)

Еске салайық, бұған дейін Мақпал Жүнісова 55 миллион теңге жұмсаған жөндеу жұмысына наразы болып, "Жесір әйел деп басынғаны ма?" деп ашынғаны хабарланған еді.  Әнші жариялаған видеодан үйдің кей бөліктеріндегі сылақ пен қаптаманың бүлініп, құрылыс жұмыстарының іздері сыр бере бастағанын көруге болады. Өнер иесі құрылыс бригадасының жетекшісін танитынын, алайда мәселені сот арқылы шешуге уақыт жұмсағысы келмейтінін айтты. Сондықтан болған жағдайды көпшілікке көрсетуді жөн көрген.

KEGOC басқарма төрағасы Нәби Айтжанов компанияның өндірістік қызметкерлері орта есеппен 615 мың теңге жалақы алатынын айтты. Ол бұл деректі Үкімет отырысынан кейін өткен баспасөз мәслихатында келтірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жалақы мәселесі Ақтаудағы электр желісіндегі апат талқыланғаннан кейін көтерілді. Журналистер электр монтерлерінің еңбекақысы қанша екенін және соңғы рет қашан көтерілгенін сұрады.

"Техникалық қызметкерлердің жалақысы жыл сайын көтеріледі. Еңбекақы Ұлттық экономика министрлігінің даму жоспарларына сәйкес өседі. Жыл сайынғы өсім шамамен 10 %-ды құрайды", – деді Нәби Айтжанов.

Айтжанов бұл соманың KEGOC-тағы өндірістік қызметкерлердің орташа жалақысы екенін айтты. Электр монтерлерінің жалақысы бөлек көрсетілмеді.

Сол баспасөз мәслихатында Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов ұлттық және өңірлік электр желілеріне кім жауап беретінін түсіндірді. Оның айтуынша, кернеуі 220–500 киловольт болатын желілер Энергетика министрлігінің құзырында, ал өңірлік электрмен жабдықтау мәселелеріне жергілікті атқарушы органдар жауап береді. Ал KEGOC – ұлттық электр желісінің операторы екені айтылды.

Еске салсақ, Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы зерттеуіне сәйкес, Қазақстанда инженер-энергетиктердің орташа айлық жалақысы 615 мың теңге болған. Ал өнеркәсіп, құрылыс, көлік және сабақтас салалардағы жұмысшылардың орташа айлық жалақысы 2025 жылмен салыстырғанда 13,1 пайызға өскен.

Батыс Қазақстан облысында АИТВ диагнозы қойылған 10 адамға іздеу салынды. Олардың қайда екені әзірге белгісіз, сондықтан іздестіру жұмыстарына полиция қызметкерлері де тартылған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ведомство мәліметінше, биыл тоғыз айда облыста АИТВ инфекциясын жұқтырудың 44 жаңа жағдайы тіркелген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда аз. 2025 жылы осы уақытта 55 жағдай анықталған.

Қазір өңірде 755 адам диспансерлік есепте тұр. Биыл АИТВ жұқтырған үш адам қайтыс болған. Былтыр бұл көрсеткіш төрт адам болған.

Сонымен қатар қазір дәрігерлердің бақылауында АИТВ жұқтырған 11 жүкті әйел бар. Олардың алтауы босанған. Ал өткен жылы есепте осындай диагнозы бар 13 әйел тұрған. Оның тоғызы сәби сүйген.

Бұдан бөлек, биыл өңірде бес жастағы баладан да АИТВ анықталған. Эпидемиологиялық тексеру нәтижесінде инфекцияның балаға анасынан берілгені белгілі болған.

Денсаулық сақтау басқармасы мәліметінше, облыста медициналық көмек көрсету, қан құю немесе стоматологиялық емшаралар кезінде АИТВ жұқтыру жағдайлары тіркелмеген.

Айта кетейік, бұған дейін Павлодар облысында 10 және 11 жастағы екі өгей қызына жыныстық зорлық-зомбылық жасап, АИТВ жұқтырған ер адамға сот үкімі шыққан еді. Ол өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 

Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға қате немесе артық аударылған ақшаны қайтару тәртібін түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Артық төленген қаражатты қайтаруға болады. Алайда ол үшін алдыңғы кезеңдер бойынша берешек болмауы керек.

Алдымен азамат электрондық цифрлық қолтаңба арқылы eGov порталына кіріп, МӘМС жарналарының тарихын тексеруі қажет. Барлық төлем сомасы мен аударылған кезең дұрыс көрсетілгеніне және өткен айлардан қарыз жоқ екеніне көз жеткізген соң, ақшаны қайтаруға өтініш бере алады.

Өтініш толтырған кезде қайтару себебін, банк деректемелерін, төлем сомасы мен кезеңін мұқият тексеру маңызды. Қайтару себебін таңдауда күмән туындаса, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының сайтындағы әдістемелік нұсқаулықпен танысуға болады.

Қор өкілдері өтініш тек бекітілген үлгі бойынша және түпнұсқа түрінде қабылданатынын ескертті. Егер ақша басқа адамның атынан аударылса, құжаттар топтамасына сол адамның жазбаша келісімінің түпнұсқасын қоса беру қажет.

Ал бұған дейін берілген өтініш бойынша бас тарту жауабы келсе, азамат кемшіліктерді түзеткеннен кейін ғана қайта өтініш бере алады. Бұл жағдайда құжаттардың толық топтамасын және өтініштің түпнұсқасын қайта дайындау қажет.

Бұған дейін 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінде тіркелмеген қазақстандықтар да емханаларда бірқатар бастапқы медициналық тексеруден тегін өте алатыны туралы жазған едік. Егер тексеру кезінде әлеуметтік мәні бар ауру анықталса, оны диагностикалау мен емдеу шығынын мемлекет өтейді.

Төтенше жағдайлар министрлігі аулаларда өрт сөндіру көлігіне арнайы орын белгілеп, кіреберіс жолдарды ашық ұстауды ұсынды. Министр Мұрат Мұхановтың айтуынша, тиісті ұсыныстар "Азаматтық қорғау туралы" заңға өзгеріс енгізу үшін берілген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкімет отырысынан кейін өткен баспасөз мәслихатында журналист Астананың тар көшелері мен аулаларында өрт сөндіру көлігі оқиға орнына жете алмай қалатын жағдайларды көтерді. Министр мұндай кедергі әсіресе түнде жиі кездесетінін айтты. Оның сөзінше, өрт сөндіру бөлімдерінде жолды бөгеген көлікті жылжытуға арналған эвакуаторлар мен арнайы арбалар бар.

"Жыл сайын жылыту маусымы басталғанда үйлерді аралап, тұрғындарға өрт қауіпсіздігі ережелерін түсіндіреміз. Сол кезде көлік иелерімен де сөйлесеміз. Түнде жедел жәрдем көлігіне де жол ашық болуы керек", – деді Мұрат Мұханов.

Журналист жолды бөгеген жүргізушілерге айыппұл салына ма деп сұрады. Мұханов мұндай жағдайда жауапкершілік қарастырылғанын және министрлік полициямен бірлесіп әрекет ететінін айтты. Ол айыппұлдың нақты мөлшерін атамады.

Еске салайық, 12 сәуірге қараған түні Астанада Түркістан көшесіндегі 21 қабатты тұрғын үйдің 15-қабатындағы пәтерде өрт шыққан. Оқиға орнында үш баланың мәйіті табылды. Өрт сөндірушілер бір әйелді құтқарып, ол күйікпен ауруханаға жеткізілді. Жоғарғы қабаттардан 20 адам эвакуацияланып, тағы 40-қа жуық адам өз бетінше ғимараттан шыққан. Қылмыстық іс қозғалды.

Биыл Азия ойындарында мәреге бірінші болып жетіп, кейін жарыс нәтижесі жойылған қазақстандық жеңіл атлет Ясмина Тоқсанбаеваға бір бөлмелі пәтер берілді. Спортшыға баспананы Қазақстан жеңіл атлетика федерациясы мен демеушілер сыйлаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Пәтер кілті Азия ойындары мен Азия пара ойындарына қатысқан спортшыларды марапаттау рәсімінде табысталды. Ал өзге спортшылар мен жаттықтырушыларға ақшалай сертификаттар берілді.

Федерация өкілдері жарыстан шеттетілгеніне қарамастан, Ясмина Тоқсанбаеваны Азия ойындарының нағыз чемпионы деп санайтынын жеткізді. Ұйымдастырушылардың айтуынша, пәтер спортшының алдағы Олимпиада ойындарына дайындығына қолдау болмақ.

Азиада-2026 жарысынан неге шеттетілді?

27 қыркүйекте Жапонияда өткен Азия ойындарында Ясмина Тоқсанбаева спорттық жүрістен мәреге бірінші болып жетті. Ол 42 шақырымнан астам қашықтықты 3 сағат 22 минут 20 секундта жүріп өтті. Нәтижесінде ең жақын қарсыласынан төрт минутқа жуық озып кетті.

Алайда қазақстандық спортшыға алтын медаль бұйырмады. Жарыстан кейін төрешілер оның аяқкиімін тексеріп, кроссовка үлгісі World Athletics ұйымы бекіткен рұқсат етілген аяқкиімдер тізіміне кірмейтінін анықтаған. Соның нәтижесінде спортшының көрсеткіші жойылды.

Қазақстан тарапы төрешілердің бұл шешімімен келіспеді. Федерация өкілдері Ясмина Тоқсанбаеваның аяқкиімі жарыс басталмай тұрып тексеріліп, қолдануға рұқсат берілгенін мәлімдеді. Оған қоса федерация спортшыға бірінші орын үшін берілетін ақшалай сыйақыны төлеуге уәде етті. Қазақстан тарапы шешімді Спорттық арбитраж сотында (CAS) қайта қаратуға ниетті.

Айта кетейік, 9 қараша күні Ясмина Тоқсанбаева президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жарлығымен “Ерен еңбегі үшін” мемлекеттік медалімен марапатталды.

Қазақстанда климаттың өзгеруіне байланысты жылыту маусымының мерзімі қайта қаралуы мүмкін. Бұл туралы энергетика министрі Ерлан Ақкенженов үкіметтегі брифингте мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Министрдің айтуынша, қазір жылу беру орталықтары сырттағы ауа температурасына қарай жұмыс істейді. Алайда кейде үйлерге қажетті мөлшерден артық жылу беріліп жатады.

"Кейде біз, былайша айтқанда, ауаны жылытып жатамыз. Пәтерлер ыстық болғандықтан, тұрғындар терезелерін ашады. Сөйтіп, үйді емес, сырттағы ауаны жылытып отырамыз. Жылу электр орталықтарының жұмысы ауа райына, ең алдымен температураға тікелей байланысты. Сырттағы температураға қарай жылу беріледі. Егер күн жылынса, біз мұны міндетті түрде ескереміз", – деді Ерлан Ақкенженов.

Министр бұған Астанадағы қазіргі ауа райын мысалға келтірді. Оның сөзінше, қарашаның ортасы жақындаса да, елордада әдеттегідей қалың қар әлі түспеген.

"Қазір қарашаның ортасына таяп қалдық. Астанада алғашқы қар ұшқындарын көрдік, бірақ әдетте осы уақытта жататын қар жамылғысы әлі жоқ. Ауа температурасы минус 5 градусқа дейін төмендеді. Ал біз бұл уақытта минус 10-15 градус болады деп күткен едік. Қазір климат пен жауын-шашын мөлшерінің қалай өзгеріп жатқанын көріп отырмыз", – деді министр.

Ерлан Ақкенженовтің айтуынша, ауа райының өзгеруі ауыл шаруашылығына да әсер еткен. Биыл күзде жауын-шашын аз болғандықтан, жиналған астықты кептіруге бұрынғыдай көп дизель отыны қажет болмаған.

Осыған байланысты биыл астық кептіруге өткен жылмен салыстырғанда әлдеқайда аз дизель отыны бөлінген. Министр климаттағы өзгерістер алдағы уақытта жылыту маусымының мерзімін белгілеу кезінде де ескерілуі мүмкін екенін жеткізді.

Еске салсақ, бұған дейін Ақтаудағы №20 және №23 мектептерде жылу мәселесі туындаған еді. Ата-аналардың айтуынша, жылыту маусымы басталса да, сыныптар суық болып, оқушылар сабақта сырт киімдерін шешпей отыруға мәжбүр болған. Қалалық Білім басқармасы бұған мектептерге сыртқы жылу желілері арқылы жылудың жеткілікті мөлшерде берілмеуі себеп екенін түсіндірді. Мәселені шешу үшін жауапты ұйымдармен бірлескен жұмыстар жүргізіліп жатқаны хабарланды.

2026 жылдың алғашқы тоғыз айында қазақстандықтар тұтынушылар құқығын қорғау мәселесі бойынша 72 мыңнан астам рет мемлекеттік органдарға жүгінген. Көбіне дүкендегі саудаға, интернеттен сатып алуға және тұрмыстық қызметтерге шағымданған. Мемлекеттік органдардың көмегімен азаматтардың мүліктік құқықтары 2,17 миллиард теңгеден астам сомаға қалпына келтірілген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қалпына келтірілген сомаға тек қайтарылған ақша емес, тауарды айырбастау немесе ауыстыру сияқты өтем түрлері де кіреді.

Шағымдардың басым бөлігі дүкендерге қатысты болған: 31 186 өтініш немесе жалпы санның 42,9%-ы. Интернет-дүкендер мен электронды саудаға байланысты 12 264 адам шағымданған. Бұл — өтініштердің 16,9%-ы. Ал тұрмыстық қызметтерге қатысты 7 065 шағым түскен. Осы үш бағыт барлық өтініштің шамамен 70%-ын құрайды.

Өтініштердің 23 мыңға жуығында тұтынушылардың талабы орындалған. Тағы 26 мың адамға заңгерлік көмек көрсетіліп, кеңес берілген. Алматы, Астана және Шымкентте қалпына келтірілген мүліктік құқықтардың сомасы жоғары болған.

Мемлекеттік органдар 107 ірі істі қараған. Соның нәтижесінде 365 адамның құқығы қорғалып, жалпы сомасы шамамен 1,03 миллиард теңгенің мәселесі шешілген. Тоғыз айда бизнеске қатысты 1 347 жоспардан тыс тексеру жүргізіліп, 1 836 әкімшілік іс қозғалған. Салынған айыппұлдардың жалпы сомасы 54,3 миллион теңгеге жеткен.

Тұтынушы құқығын қалай қорғауға болады?

Алдымен сатушыға немесе қызмет көрсетушіге жазбаша талап жіберу керек. Онда мәселені түсіндіріп, не талап ететініңізді — ақшаны қайтару, тауарды ауыстыру немесе кемшілікті жөндеуді көрсету қажет. Сатушы талабымен келіспесе, өтінішті алған күннен бастап 10 күнтізбелік күн ішінде дәлелді жазбаша жауап беруге міндетті. 

Мәселе шешілмесе немесе сатушы жауап бермесе, Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетіне не оның аумақтық департаментіне шағымдануға болады. Өтінішті e-Otinish жүйесі арқылы беруге болады. Шағымға сатып алуды растайтын түбіртек, келісімшарт, сатушымен жазысқан хаттар мен жіберілген талаптың көшірмесін тіркеген жөн.

Айта кетейік, бұған дейін біз алтын мен әшекей бұйымдарды қалай ажыратуға болатыны туралы жазған едік.

Қазақстанда бензин мен дизель отынының бағасы күрт өссе, мемлекет шара қолданады. Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов 2027 жылдың соңына қарай АИ-92 бензині 300 теңгеден, ал дизель отыны 400 теңгеден асуы мүмкін деген болжамға қатысты сұраққа осылай жауап берді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Алайда министр 2027 жылға арналған баға болжамын айтпады. Оның сөзінше, жанармай бағасы ішкі сұраныс пен ұсынысқа байланысты қалыптасады. Ол АИ-92 бензинінің литрі 253–271 теңгеден, ал дизель отыны 356–367 теңгеден сатылып жатқанын айтты.

"Баға күрт өссе, мемлекет оны тежеу үшін қажетті шараларды қабылдайды. Бұған қажетті құралдарымыз бар. Ең алдымен, елдегі бензин мен дизель отынының қоры жеткілікті, әрқайсысы 400 мың тоннадан асады", – деді ол.

Ақкенженовтың айтуынша, мұнай өңдеу зауыттары қалыпты жұмыс істеп тұр, жанармай қалаларға кестеге сай жеткізіліп жатыр.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтар жанармай бағасының 260 теңгеден асқанына алаңдаушылық білдірген еді. Экономист Айбар Олжай бензиннің қымбаттауын мемлекет тарапынан бағаға қойылған шектеулердің алынуымен байланыстырды. Оның болжамынша, алдағы уақытта жанармай бағасы 300 теңгеге дейін көтерілуі мүмкін. Ал қаржылық кеңесші Арман Байғанов бағаның өсуіне инфляция, акциз мөлшерінің өзгеруі және мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту шығындары әсер ететінін айтты.

Қазақстандықтар 2026 жылдан бастап үйін жалға беріп, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған арнаулы салық режимін қолдана алады. Бұл жағдайда жеке табыс салығы салынбайды, бірақ табыстың 4%-ын міндетті әлеуметтік төлемдерге аудару керек. Режимді жалдамалы жұмысы бар азаматтар да қолдана алады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Бұл режимді кез келген адам пайдалана алмайды. Оған Қазақстан азаматтары мен қандастар ғана қатыса алады. Олар жеке кәсіпкер ретінде тіркелмеуі, жалдамалы жұмысшы ұстамауы және үкімет бекіткен тізімдегі қызметпен айналысуы керек. Тұрғын үйді жалға беру сол тізімге кіреді. Айлық табыс 300 айлық есептік көрсеткіштен, яғни 2026 жылы 1 миллион 297 мың 500 теңгеден аспауы тиіс. 

Түскен табыстың 4%-ы төрт түрлі әлеуметтік төлемге бөлінеді: әлеуметтік аударымға, міндетті зейнетақы жарнасына, жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасына және медициналық сақтандыруға — әрқайсысына 1%-дан. Жеке табыс салығының мөлшерлемесі 0%. 

Режимді қолдану үшін арнайы мобильді қосымша арқылы кірісті тіркеп, чек беру қажет. Төлемдер автоматты түрде есептеледі, ал салық есептілігін тапсыру міндеттелмейді. 

Үйін жалға беретін азаматтардың бәріне бұл режим бірдей қолайлы болмауы мүмкін. Мысалы, бірнеше пәтерді жалға беретін немесе жұмысшы жалдайтын адамдарға оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимін қарастыруға болады.

Айта кетейік, Қазақстанда баспана бағасы тағы өсті. Оның ішіне жалға берілетін пәтерлер де кіреді.

Энергетика министрі Ерлан Ақкенженов ай сайын коммуналдық қызметтерге 75 мың теңгеге дейін төлейтінін айтты. Сондай-ақ ол өзінің қанша жалақы алатынын да жасырмады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкіметтегі брифингте журналистер министрден коммуналдық қызметтерге ай сайын қанша ақша жұмсайтынын сұрады.

"Мен ай сайын шамамен 73-75 мың теңге төлеймін. "Хайвилл" тұрғын үй кешенінде тұрамын. Бұл сомаға интернет ақысы кірмейді. Сондай-ақ көлік тұрағының ақысы да бөлек төленеді. Мен бір көлік орнын жалға аламын. Ал мемлекет төлейтін жалақым шамамен 1,2 миллион теңге", – деді Ерлан Ақкенженов.

Журналистер министрден коммуналдық қызмет тарифтерінің қымбаттауынан түскен қаражат қайда жұмсалатынын және бағаның өсуі қашан тоқтайтынын да сұрады.

Министрдің айтуынша, тарифтердің көтерілуінен түскен қаражат ең алдымен энергетикалық жабдықтарды жөндеуге, олардың сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге және қызметкерлердің жалақысын арттыруға бағытталады. Сондай-ақ жылу электр орталықтарының жағдайын жақсартуға жұмсалады.

"Биыл жоспарланған 9 энергоблоктың сегізінде жөндеу жұмыстары аяқталды. Ал 55 қазандықтың 49-ы жөнделді. Қалған нысандарда жұмыс жалғасып жатыр. Өткен жылдан бері электр станцияларына 348 миллиард теңге бөлінді. Бұл қаражат жабдықтардың сенімділігін арттыруға және апат санын азайтуға жұмсалып жатыр", – деді министр.

Осылайша, министрдің мәліметінше, тарифтердің өсуінен түсетін қаражат энергетика нысандарын жаңартуға және олардың жұмысын тұрақтандыруға бағытталып отыр. Алайда Ерлан Ақкенженов коммуналдық қызмет бағасының қымбаттауы нақты қашан тоқтайтынын айтпады.

Еске салсақ, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаев отбасының әл-ауқатын бағалайтын калькуляторды өз отбасының мысалында тексерген еді. Ол ай сайын 1,2 миллион теңге жалақы алатынын, ал жұмыс істейтін екі баласының табысы 600 мың және 400 мың теңге екенін айтты. Сондай-ақ министрдің Астанада 100 және 60 шаршы метрлік екі пәтері мен 2013 жылғы Toyota Camry көлігі бар екені белгілі болды. Калькулятор нәтижесінде оның отбасы В санатына жатқызылды.

Түркияның батысындағы Измир портты қаласына жақын орналасқан металлургия зауытында жарылыс болып, кемінде 17 адам көз жұмды. Тағы 12 адам жарақат алды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі ВВС арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Билік өкілдерінің мәліметінше, қаза тапқандар мен зардап шеккендердің барлығы – Алиага қаласындағы елдегі ірі болат өндірушілердің бірі "Хабаш Демир Челик" зауытының жұмысшылары. Оқиға орнынан түсірілген видеода кәсіпорын ішінен өрт шығып, аспанға қою түтін көтерілгені көрінеді.

Жергілікті губернатордың айтуынша, жарылыс түскі уақытта болған. Жаңа қазандықты тасымалдап бара жатқан кран құлап, оның үстіндегі материалдар төменде орналасқан пешке түскен. Соның салдарынан жарылыс болған.

Ал зауытты басқаратын компанияның мәлімдеуінше, апат кәсіпорындағы электр доғалы пештердің біріне жоспарлы техникалық қызмет көрсету кезінде болған.

Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған бастапқыда 16 адамның қаза тапқанын хабарлаған. Алайда Денсаулық сақтау министрі Кемал Мемишоғлу кейін ауыр жарақат алғандардың бірі ауруханада көз жұмғанын айтып, қаза тапқандар саны 17-ге жеткенін мәлімдеді.

Оқиға куәгерлерінің сөзінше, жарылыс кезінде жер қатты сілкінген. Тіпті, бір адам алғашында жер сілкінісі болды деп ойлаған.

Айта кетейік, Түркияда өндіріс орындарындағы жазатайым оқиғалар әлі де өзекті мәселе болып отыр. Бұл туралы "Түркияның еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау қызметі" тәуелсіз қоғамдық ұйымы мәлімдеді.

Бұған дейін Атырауда Sulpak дүкенінің қазандығында жарылыс болып, жақын маңдағы тұрғын үйдің терезелерін ұшырып, екі көлікті зақымдаған еді. Салдарынан бір адам зардап шегіп, ауруханаға жеткізілді. 

Атырау облысының төтенше жағдайлар департаменті Sulpak дүкенінің қазандығында газ-ауа қоспасы жарылғанын хабарлады.  Ведомство мәліметінше, қазандық үш қабатты ғимаратқа жапсарлас орналасқан. Одан небәрі 12 метр жерде тұрған көпқабатты тұрғын үйдің терезелері жарылыс салдарынан ұшып кеткен.

Үкімет отырысында премьер-министр Олжас Бектенов Қазақстанда 40-50 жылдан бері пайдаланылып келе жатқан 350 мыңға жуық тұрмыстық газ баллоны шұғыл ауыстыруды қажет ететінін жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Үкімет басшысының айтуынша, өткен жылыту маусымында елімізде газ баллондарының жарылуына байланысты 7 оқиға тіркелген. Оған қауіпсіздік талаптарының сақталмауы себеп болған.

"Қазір елімізде 40-50 жылдан бері пайдаланылып келе жатқан 350 мыңға жуық қауіпті тұрмыстық газ баллоны бар. Оларды шұғыл ауыстыру қажет. Бұған дейін Өнеркәсіп министрлігіне газ баллондарын шығару мәселесін шешу тапсырылған болатын. Қазір Көкшетау қаласында осындай зауыт іске қосылды. Алда Атырау мен Алматы қалаларында да өндіріс орындарын ашу жоспарланып отыр", – деді Олжас Бектенов.

Премьер-министр енді ескі газ баллондарын жеке тұрғын үйлерде ғана емес, қоғамдық тамақтану орындарында да ауыстыру жұмысын ұйымдастыру қажет екенін айтты. Сондай-ақ елімізде жарамсыз газ баллондарын айналымнан алу және жою тәртібі әлі күнге дейін реттелмегеніне назар аударды.

Осыған байланысты Энергетика министрлігіне басқа мемлекеттік органдармен бірлесіп, бір ай ішінде газ баллондарын жаңарту, айналымнан алу және олардың қолданылуын бақылаудың нақты тетігін әзірлеу тапсырылды. Ал әкімдіктер бұл жұмыстың өңірлерде орындалуын қадағалауы тиіс.

Өрттің көбеюіне ескі пештер мен тазаланбаған мұржалар себеп

Үкімет отырысында Бектенов жылыту маусымындағы өрт қауіпсіздігі мәселесіне де тоқталды. Оның айтуынша, суық түскен сайын өрт қаупі артады. Бұған тұрғындардың қарапайым қауіпсіздік ережелерін сақтамауы да әсер етеді.

"Жыл сайын жылу беру кезеңінде өрт қаупі арта түседі. Тұрғындар пеш жағып, түрлі жылыту құралдарын пайдаланады. Алайда көп жағдайда өрт қауіпсіздігінің қарапайым талаптарын сақтауға жеткілікті көңіл бөлінбейді. Профилактика жасалғанымен, қауіпсіздік мәселелеріне қатысты тұрғындардың жеке жауапкершілік деңгейі артпай отыр", – деді премьер-министр.

Оның сөзінше, өткен жылы жеке тұрғын үйлердегі өрт саны 12 %-ға азайған. Алайда бұл қауіптің сейілгенін білдірмейді. Себебі жылыту маусымы енді басталды, ал қатты суық әлі алда.

"Өткен жылдардың тәжірибесі көрсеткендей, өрттердің басым бөлігі жөндеу көрмеген пештерден, дер кезінде тазартылмаған мұржалардан және тозығы жеткен электр сымдарынан туындайды. Кей жағдайда электр желілері мен газбен жабдықтау көздеріне рұқсатсыз қосылу да төтенше жағдайларға әкеп соғады. Әсіресе, халықтың әлеуметтік жағынан осал топтарының баспаналарына ерекше назар аудару қажет", – деді Олжас Бектенов.

Премьер-министр Төтенше жағдайлар министрлігіне өрттің алдын алу жұмыстарын күшейтуді тапсырды. Әсіресе, әлеуметтік осал топтарға жататын тұрғындардың үйлеріне қауіпті жағдай туралы ескертетін датчиктерді тегін орнату жұмысын жандандыру қажет екенін атап өтті.

Сонымен қатар тұрғындарға жылыту маусымында пештерін тексеріп, мұржаларын уақытылы тазалау және электр сымдарының жарамдылығына назар аудару қажеттігі ескертілді.

Еске салсақ, 21 қазанда Алматының Алатау ауданындағы жеке тұрғын үйде жарылыс болып, арты өртке ұласқан еді. Жалын 180 шаршы метр аумақты шарпып, үйдің шатыры опырылып түскен. Оқиға салдарынан төрт адам ауруханаға жеткізіліп, олардың екеуінің жағдайы аса ауыр деп бағаланды. Полиция үй иесіне қатысты тергеу бастады.

Бүгінде алтын әшекейдің түпнұсқа екенін сыртқы түріне қарап анықтау оңай емес. Заманауи технологиялардың көмегімен жасалған арзан әшекейлердің түсі мен жылтыры нағыз алтыннан айнымайды. Тіпті бұйымда "585" немесе "750" деген таңбаның болуы да оның алтын екеніне толық кепілдік бермейді. Ал әлеуметтік желіде кең тараған магнит, йод немесе сірке суы арқылы тексеру тәсілдері әшекейді бүлдіруі мүмкін. Алтын сатып алғанда неге мән беру керек? Оның жалған екенін қалай анықтауға болады? Stan.kz ақпарат агенттігі осы және өзге де маңызды сұрақтарға жауап алу үшін геммолог, зергер-дизайнер, Goldberry зергерлік салоны мен шеберханасының негізін қалаушы Светлана Чусовитинамен сұхбаттасты.

Алтын мен арзан әшекейді сыртқы түріне қарап ажыратуға бола ма?

Маманның айтуынша, алтынның шынайылығын тек түсіне, жылтырына немесе салмағына қарап анықтау дұрыс емес. Себебі бүгінде басқа металдарға алтын жалату технологиясы айтарлықтай дамыған. Соның нәтижесінде қарапайым әшекейдің өзі қымбат алтын бұйымнан айнымай қалуы мүмкін.

“Мен алтынның түпнұсқа екенін тек сыртқы түріне қарап анықтауға кеңес бермеймін. Қазір әшекейлердің сыртына жағылатын жабындардың сапасы өте жоғары. Кейде тіпті маманның өзі бұйымға жай қарап, оның алтын екенін сенімді түрде айта алмайды. Сондықтан алдымен әшекейдің қайдан сатып алынғанына, сынама таңбасының бар-жоғына, заттаңбасында не жазылғанына және сатушы қандай құжаттар ұсынатынына назар аудару керек”, – дейді Светлана Чусовитина.

Сарапшы алтынның құрамын анықтаудың бірнеше кәсіби тәсілі бар екенін түсіндірді. Олардың қатарында:

•  арнайы сынама тас пен химиялық реактивтер арқылы тексеру;
• рентген-флуоресценттік талдау;
• зертханалық сараптама бар.

Дегенмен кейбір құрылғылар бұйымның тек сыртқы қабатын тексеретіндіктен, қалың алтын жабынның астында қандай металл жатқанын анықтау қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бірнеше әдісті қатар қолдану қажет.

“Мұнда тек құрылғының сапасы емес, тексеруді жүргізетін маманның біліктілігі де маңызды. Егер әшекейдің шынайылығына күмәніңіз болса, сынама палатасына немесе мамандандырылған зертханаға жүгінген дұрыс. Онда металдың құрамын анықтап, тиісті қорытынды алуға болады”, – деп түсіндірді зергер.

585 пен 750 сынамалы алтынның айырмашылығы қандай?

Қазақстанда кең тараған алтын әшекейлердің қатарында 585 және 750 сынамалы бұйымдар бар. Олардың негізгі айырмашылығы – құрамындағы таза алтынның мөлшері.

Мәселен, 585 сынамалы бұйымның 58,5%-ы таза алтыннан, ал 750 сынамалы бұйымның 75%-ы алтыннан тұрады. Қалған бөлігіне алтынның түсі мен беріктігіне әсер ететін өзге металдар қосылады.

“Күнделікті тағуға арналған әшекейлерде көбіне 585 сынамалы алтын қолданылады. Мұндай қорытпалар әдетте күнделікті пайдалануға төзімді келеді. Ал 750 сынамалы алтынның құрамында бағалы металл көбірек болғандықтан, ол көбіне иілгіш келеді. Бірақ бұйымның беріктігі тек сынамасына байланысты емес. Оған қосылған металдардың құрамы, жасалу технологиясы мен әшекейдің құрылымы да әсер етеді”, – дейді маман.

Светлана Чусовитинаның сөзінше, салмағы бірдей екі бұйымды салыстырғанда, 750 сынамалы алтынның құрамындағы бағалы металл құны әдетте жоғары болады. Алайда бұл оның міндетті түрде сапалырақ екенін білдірмейді.

Зергер әшекей таңдағанда тастардың қаншалықты берік бекітілгеніне, бөлшектерінің қалыңдығына және күнделікті тағуға ыңғайлылығына да мән беруге шақырды.

Алтындағы “585” таңбасы оның түпнұсқа екенін дәлелдей ме?

Көпшілік алтын сатып алғанда ең алдымен оның сынамасына қарайды. Алайда маман бұйымдағы “585” немесе “750” деген сандарға ғана сенуге болмайтынын ескертті.

“Бұл сандар алтынның түпнұсқа екеніне толық кепілдік бермейді. Өйткені мұндай белгілерді қолдан жасау техникалық тұрғыдан қиын емес. Жай жазылған сандар мен ресми сынама таңбасын ажырата білу керек. Сонымен қатар бұйымды жасаған өндірушіні көрсететін арнайы таңба да болады”, – дейді сарапшы.

Маман Қазақстандағы ресми сынама таңбасында барыстың басы бейнеленетінін түсіндірді. Дегенмен қарапайым сатып алушы оның шынайы екенін өздігінен анықтай алмауы мүмкін.

Сондықтан алтын сатып алғанда сынама таңбасымен қатар өндіруші туралы мәліметті, заттаңбаны және сатушы ұсынған құжаттарды бірге тексерген жөн.

Алтын жалатылған әшекейді қалай тануға болады?

Алтын жалатылған бұйым мен нағыз алтын әшекейдің басты айырмашылығы – олардың құрамында. Алтын жалатылған әшекейдің тек сыртқы қабаты бағалы металмен қапталады. Ал алтын бұйымның негізгі бөлігі алтын қорытпасынан жасалады.

Уақыт өте келе алтын жалатылған әшекейдің сыртқы қабаты қажалып, астындағы металдың түсі көріне бастауы мүмкін. Бұл әсіресе бұйымның шеттерінде, ілгектерінде және теріге жиі тиетін тұстарында байқалады.

“Жаңа алтын жалатылған әшекейді сыртқы түріне қарап ажырату өте қиын. Бірақ уақыт өте келе оның жабыны тозуы мүмкін. Дегенмен бұйымның сыртында қосымша жабын болуы оның міндетті түрде арзан әшекей екенін білдірмейді. Мәселен, ақ алтынның түсі мен жылтырын арттыру үшін оның сыртына родий жалатылады”, – дейді Светлана Чусовитина.

Сондай-ақ маман кейбір алтын әшекейлердің іші қуыс болып жасалатынын айтты. Бұл да олардың жалған немесе алтын жалатылған бұйым екенін білдірмейді.

Алтынды магнит, йод немесе сірке суы арқылы тексеруге бола ма?

Әлеуметтік желілерде алтынның түпнұсқалығын үй жағдайында анықтауға арналған түрлі кеңестер тараған. Бірі әшекейді магнитке жақындатуды ұсынса, енді бірі суға салып, йод немесе сірке суын тамызып көруге кеңес береді.

Алайда зергер мұндай әдістерге сенбеуге шақырды.

“Алтын кәдімгі магнитке тартылмайды. Бірақ жалған әшекей жасауға қолданылатын көптеген металдар да магнитке тартылмайды. Ал нағыз алтын шынжырдың ілгегінде болат серіппе болса, ол магнитке әсер етуі мүмкін. Сондықтан бұл тәсілмен нақты қорытынды жасауға болмайды”, – дейді маман.

Оның айтуынша, бұйымның суға батып кетуі де оның алтын екенін дәлелдемейді. Себебі өзге металдар да суға батады.

Ал сірке суы алтынның сынамасын анықтай алмайды. Йод әшекейдің бетінде дақ қалдыруы мүмкін. Химиялық заттар бұйымға орнатылған тастар мен сәндік жабындарды да бүлдіруі ықтимал.

“Әлеуметтік желідегі мұндай тәсілдер кәсіби тексерудің орнын баса алмайды. Керісінше, адамды жаңылыстырып, қымбат әшекейіне зиян келтіруі мүмкін”, – деп ескертті сарапшы.

Алтын неге қарайып кетеді?

Кейде ұзақ уақыт тағылған алтын сақина немесе сырға бастапқы жылтырын жоғалтып, күңгірттене бастайды. Көпшілік мұны бұйымның сапасыздығымен байланыстырады.

Алайда Светлана Чусовитина алтынның түсінің өзгеруі оның жалған екенін білдірмейтінін айтады.

“Біз химиялық тұрғыдан таза алтын емес, басқа металдар қосылған қорытпадан жасалған әшекей тағамыз. Оның құрамындағы металдар қоршаған ортамен әрекеттесуі мүмкін. Бұған қоса әшекейдің бетіне косметика, сабын және басқа да кір жиналады. Соның салдарынан бұйым күңгірттеніп, бұрынғы жылтырын жоғалтады”, – дейді зергер.

Маман ақ алтынның сыртындағы родий жабыны да уақыт өте келе тозатынын түсіндірді. Мұндай жағдайда оның астындағы қорытпаның табиғи реңкі байқала бастайды.

Дегенмен әшекейдің түсі күрт өзгерсе, бетінде айқын дақтар пайда болса немесе сыртқы қабаты қабыршақтанып түссе, зергерге көрсеткен дұрыс.

Алтынға ұқсас қандай металдар бар?

Қазір зергерлік бұйымдар нарығында алтынға ұқсайтын әшекей көп. Олардың арасында жезден, қоладан, мыс қорытпаларынан, күмістен және болаттан жасалған бұйымдар кездеседі.

Маман мұндай әшекейлердің кейбірі сыртқы түрі жағынан алтыннан мүлде ерекшеленбеуі мүмкін екенін айтты.

“Бұйымның сипаттамасында gold plated, gold filled, PVD немесе “алтын жалатылған” деген жазулар кездесуі мүмкін. Бірақ бұл әшекейдің түгелдей алтын қорытпасынан жасалғанын білдірмейді. Сондықтан оның негізі қандай металдан жасалғанын және сыртында қандай жабын бар екенін нақтылау керек”, – дейді сарапшы.

Оның айтуынша, алтын жалатылған күміс немесе өзге металдан жасалған әшекей сатып алудың еш әбестігі жоқ. Мәселе сатушы бұйымның нақты құрамын жасырғанда немесе оны нағыз алтын деп ұсынғанда туындайды.

Алтын сатып алғанда қандай құжаттарды тексеру керек?

Светлана Чусовитина алтын сатып алатын қазақстандықтарға бұйымның

• сынама таңбасын;
• өндіруші белгісін;
• заттаңбасындағы мәліметтерді мұқият тексеруге кеңес берді.

Заттаңбада металдың түрі, сынамасы, салмағы, орнатылған тастары және өндірушісі туралы ақпарат болуы керек.

“Міндетті түрде чек пен заттаңбаны сақтаңыз. Бұйымды қай жеке кәсіпкер немесе компания сатып отырғанын білген маңызды. Егер күмәніңіз болса, сатушыдан сараптама жүргізілгенін растайтын құжаттарды сұраңыз. Бірақ “сертификат” деген сөзге ғана сенуге болмайды. Оны кім бергенін, нақты қай бұйымға қатысты екенін және нені растайтынын анықтау қажет”, – дейді маман.

Зергердің сөзінше, сатып алушылар жиі жіберетін қателіктің бірі – үлкен жеңілдікке, әшекейдің сыртқы келбетіне немесе сатушының сөзіне ғана сену.

Сондай-ақ алтынның бір грамының бағасына қарап қана таңдау жасау да дұрыс емес. Өйткені салмағы бірдей екі бұйымның жасалу технологиясы, тастары, беріктігі мен сапасы әртүрлі болуы мүмкін.

“Менің кеңесім – барлық сұрағыңызға түсінікті жауап беретін, таңбаларды көрсететін, бұйымның ерекшеліктерін ашық түсіндіретін және қажетті құжаттарды ұсынатын жерден сатып алыңыз. Әшекейдің тек металына емес, ілгегіне, бөлшектерінің жалғанған тұстарына және тастарының қалай бекітілгеніне де назар аударыңыз”, – деді ол.

Сарапшының айтуынша, сатып алушы зергерлік технологиялардың бәрін білуге міндетті емес. Алайда ол қандай бұйымға және не үшін ақша төлеп отырғаны туралы толық әрі шынайы ақпарат алуға құқылы.

Қаржылық мониторинг агенттігінің Абай облысы бойынша департаменті прокуратурамен бірлесіп Жарма ауданында алтынды заңсыз өндірген бір топ адамды ұстады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тергеу мәліметінше, күдіктілер Жаңғызтөбе кентінен 10 шақырым жерде тиісті рұқсатсыз алтын өндірген. Олар құрамында алтыны бар кенді ашық әдіспен қазып алып, арнайы жабдықтармен өңдеген.

Тексеру кезінде аумақта тереңдігі 15 метр болатын карьер анықталды. Заңсыз қазылған тау жыныстарының көлемі 12 мың текше метрден асқан. Бұдан бөлек, 4 мың шаршы метрден астам жердің құнарлы топырақ қабаты бүлінген.

Жедел іздестіру шаралары барысында заңсыз өндіріске қатысы бар тоғыз адам анықталды.

Оқиға орнынан кенді шаюға және ұсақтауға арналған жабдықтар, құрамында алтыны бар материал салынған жеті қап, екі металл іздегіш, екі тиегіш пен бір экскаватор тәркіленді.

Қазір тергеу амалдары жалғасып жатыр.

Бұған дейін 1,5 миллиард теңгенің алтыны Қазақстаннан шетелге шығарылмақ болғаны туралы жазған едік. Ведомствоның мәліметінше, құрамында алтыны бар кенді шетелге шығару үшін кедендік құжаттарда тауар "мыс кені мен концентраттары" деп көрсетілген. Осылайша,  шикізаттың нақты құрамы жасырылған. Екі күдіктіге қатысты қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалды. Соттың санкциясымен серіктестіктің ақша қаражатына тыйым салынды.

Қазақстандағы банктер хакерлік шабуыл, жүйеге заңсыз кіру немесе елеулі техникалық ақау туралы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне 24 сағат ішінде хабарлауға міндеттеледі. Қорғаныс жүйесінен шабуылдаушылар пайдалана алатын осалдық табылса да, банк реттеушіге бір тәулік ішінде ескертуі керек. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Банктер жүйенің бұзылуы, DDoS-шабуыл, серверлерге вирус жұғуы және жүйеге заңсыз кіру жағдайларын хабарлайды. Қорғаныстың әлсіздігінен ақша заңсыз аударылса немесе клиенттің жеке басын тексеретін бағдарлама істен шықса да, агенттікке ақпарат беру қажет. Ал басқа ақаулар салдарынан банк жүйесі бір сағаттан ұзақ жұмыс істемесе, ол туралы да реттеушіге хабарланады.

Банктер мәліметті агенттіктің арнайы жүйесі арқылы жібереді. Жүйе істемей қалса, банк алдымен агенттікке телефон соғып, кейін жағдайдың егжей-тегжейін хатпен жолдайды. Қаржы ұйымдары ақаулар мен қорғанысқа төнген ықтимал қауіптер туралы ақпаратты нақты уақыт режимінде жинап, автоматты түрде жіберуі керек.

Жаңа талаптар Қазақстанда жұмыс істейтін отандық және шетелдік банктерге, сондай-ақ жекелеген банк операцияларын жүргізетін ұйымдарға қатысты. Ұлттық банкке қарасты ұйымдар ақпаратты агенттік жүйесіне қосылған Ұлттық банктің жүйелері арқылы бере алады. Қаулы алғашқы ресми жарияланған күннен кейін 10 күнтізбелік күн өткен соң күшіне енеді.

Қазақстандық рейтинг агенттігіне де деректерді қорғау бойынша бөлек талаптар енгізілді. Агенттік жүйеге кіру әрекеттерін тәулік бойы бақылап, маңызды деректердің көшірмесін күн сайын сақтап, жұмыс жүйелеріне кіргенде қосымша тексеру қолдануы керек. Кибершабуыл, деректің таралуы немесе жоғалуы сияқты елеулі жағдай болса, реттеушіге оны анықтағаннан кейін 24 сағат ішінде хабарлауға міндетті.

Қорғалатын деректерді Қазақстаннан тыс жерде сақтауға тыйым салынады. Агенттік деректерді басқа компанияларға берсе, ол компаниялар қорғанысқа қатысты мәселені анықтағаннан кейін екі сағат ішінде хабарлауы керек.

Бұған дейін агенттік 2027 жылдан бастап банктердің хакерлік шабуылға дайындығы жыл сайын тексерілетінін хабарлаған. 2026 жылғы қазанда үш банк қатысқан алғашқы жаттығуда вирустың маңызды жүйені бұғаттаған жағдайы қарастырылды. Үш банк те алдын ала сақталған көшірмеден жүйені 35–45 минут ішінде қалпына келтірген. Банктердің атауы жарияланбады.

Жаңа талаптар реттеушіге шабуылдар мен жүйе ақаулары туралы жылдам ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл банктердің мәселені тезірек шешіп, клиенттердің ақшасы мен жеке деректерін қорғауына көмектеседі.

Айта кетейік, бұған дейін бас прокуратура телефон алаяқтарынан сақ болуға шақырды: банк пен мемлекеттік орган қызметкерлері телефон арқылы SMS-кодты, карта деректерін немесе құпиясөзді сұрамайды. Егер қоңырау шалған адам осындай мәлімет талап етсе, оған ештеңе айтпай, тұтқаны қойыңыз. Ақпаратты нақтылау үшін банкке немесе мемлекеттік органға ресми нөмірі арқылы өзіңіз хабарласыңыз.

Франциядағы супермаркеттердің тоңазытқыштары мен мұздатқыштарына кибершабуыл жасалды. Елдің сыртқы істер министрі Жан-Ноэль Барро бұл шабуылға Иранның Ислам революциясы сақшылар корпусын (ИРСК) айыптап отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі BBC басылымына сілтеме  жасап хабарлайды. 

Министрдің сөзінше, бұл Франция аумағындағы ұлттық қауіпсіздікке төнген алғашқы ауқымды кибершабуыл.

Оның айтуынша, шабуылға қатысы бар барлық тұлғаға Еуропалық одақ деңгейінде санкция салынады.

Сонымен қатар Франция Сыртқы істер министрлігі Париждегі Иран елшісін шақырып, болған оқиғаға байланысты қатаң наразылық білдірген. Барро мұндай әрекеттің қайталануына жол бермеу үшін “қажет әрі жағдайға сай өзге де шараларды” қабылдайтынын айтты.

Иран тарапы әзірге Франция министрінің мәлімдемесіне пікір білдірген жоқ.

Істің мән-жайы

Кибершабуыл 11–12 қазанда болған. Хакерлер супермаркеттердегі тоңазытқыштардың температурасын басқаратын жүйеге кіріп, оны өз бетінше өзгерткен. Салдарынан тоңазытқыштардағы температура көтеріліп, 50 градусқа дейін жеткен. Салдарынан азық-түлік өнімдері бұзылып, компанияларға миллиондаған еуро шығын келген.

Шабуыл Coopérative U сауда желісінің 100-ден астам супермаркетіне, Intermarché желісі мен оған тиесілі Netto брендінің 180 дүкеніне әсер еткен.

Бұдан бөлек, Carrefour, Monoprix және E.Leclerc сияқты ірі сауда желілері де зардап шеккен. Даттық Danfoss компаниясы әзірлеген бағдарламалық жасақтама хакерлер назарына іліккен. Бұл жүйе сауда желілеріне тоңазытқыш жабдықтарын қашықтан басқаруға мүмкіндік береді.

2 қарашада Еуропаның тағы тоғыз елінде осындай кибершабуылдар тіркелген. Олардың қатарында Финляндия, Эстония, Швеция, Бельгия, Нидерланд, Люксембург, Ирландия, Италия және Португалия бар. Бұл жолы 100-ден астам дүкен зардап шеккен.

9 қараша күні Париж прокуроры Лор Бекко супермаркеттерге жасалған кибершабуылға қатысты тергеу басталғанын мәлімдеді. Ппрокуратура Иранның Ислам революциясы сақшылар корпусымен байланысы бар “Шахид Кавех” хакерлік тобы мен оның екі басшысына қатысты тергеу бастаған.

Алайда Франция билігі Иранның бұл шабуылдарға қатысы бар деген қорытындыға қандай дәлел негіз болғанын айтпады. Кибершабуылдарды ұйымдастырушыларды анықтау оңай емес. Өйткені хакерлер өзінің қай жерде отырғанын және қайдан әрекет етіп жатқанын жасыру үшін түрлі әдіс қолданады.

Айта кетейік, бұған дейін OpenAI компаниясының жасанды интеллекті бақылаудан шығып, кибершабуыл жасағаны туралы жазған едік. 

АҚШ-тың мемлекеттік қаржы ұйымдары Қазақстандағы Cove Kaz Capital компаниясының вольфрам жобасына 1,6 миллиард доллар бөлуге дайын емес. Қаржы ұйымдарын жобаның болашағы мен геосаяси тәуекелдер алаңдатады. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Bloomberg хабарлауынша, қаржыландыру екі бөліктен тұруы мүмкін еді: АҚШ Экспорттық-импорттық банкі (EXIM Bank) 900 миллион доллар, ал АҚШ-тың Халықаралық даму қаржы корпорациясы (DFC) 700 миллион доллар бөлуі керек болған. 2025 жылы екі ұйым да жобаға қызығушылық білдіретін хат берген. Бірақ мұндай хаттар қаржы бөлінетініне кепілдік бермейді.

DFC өкілі Bloomberg-ке корпорация қазір бұл келісімді қарастырып жатпағанын айтқан. Жоба қаржыландыруды бағалаудың төрт кезеңінің біріншісінде тұр. EXIM Bank-тің қызығушылық хатының мерзімі тамызда аяқталған, ал компания оны ұзартуды сұраған. Банк бұл жағдайға қатысты пікір білдіруден бас тартты.

Cove Kaz Capital өкілдері АҚШ шенеуніктері жобаны әлі де қолдайтынын айтады. Компанияның директорлар кеңесінің төрағасы Пини Альтхаустың сөзінше, Cove Kaz Capital 2027 жылы техникалық-экономикалық негіздемені аяқтаған соң қаржыландыруға ресми өтінім беруді жоспарлап отыр. Оның айтуынша, оған дейін компанияға қарыз қаражаты қажет емес.

Жоба Трамптың отбасымен қалай байланысты?

Қаржыландыру мәселесі әзірге шешілмесе де, Cove Kaz Capital компаниясы АҚШ қор биржасына шығуға дайындалып жатыр. 2 қарашада компания АҚШ-та Kaz Resources атауымен листинг өткізуді жоспарлап отырғанын хабарлады. Сондай-ақ Трамптар отбасымен байланысты American Ventures компаниясы жобаға 32 миллион доллар инвестициялауға міндеттеме алғанын мәлімдеді.

Компания келісім аясында бизнестің құнын 1,97 миллиард долларға бағалап отыр. Бұл — алдыңғы бағалаудан 76%-ға жоғары. Kaz Resources 2031 жылдан бастап АҚШ-қа вольфрамды ұзақ мерзімге жеткізуді көздейді.

Бұған дейін The Wall Street Journal басылымы АҚШ президентінің ұлдары Дональд Трамп кіші мен Эрик Трамп компанияның 1%-дан аз жанама үлесіне ие болуы мүмкін екенін жазған. Ағайындылардың өкілі олардың бизнесті басқаруға қатыспайтынын мәлімдеді. Компания да Трамптардың Қазақстандағы жобаға қатысты келіссөздерге араласпағанын айтады.

Қазақстандағы жоба туралы не белгілі?

Kaz Resources компаниясының Қазақстандағы негізгі активі — Қарағанды облысындағы “Северный Катпар” кен орны. Cove Kaz Capital 2026 жылғы мамырда кен орнын игеріп жатқан компанияның 70% үлесін сатып алу жөніндегі келісімді аяқтады. Қалған 30% үлес “Самұрық-Қазына” қорының “Тау-Кен Самұрық” компаниясына тиесілі. Келісім құны 114,8 миллион доллар болған.

Kaz Resources бұған дейін Nasdaq биржасына гонконгтік Skyline Builders компаниясымен бірігу арқылы шығуды жоспарлаған. Кейін бұл тәсілден бас тартып, 2027 жылы АҚШ-та акцияларын тікелей орналастыруға ниетті екенін хабарлады.

Компанияның бағалауынша, жоба толық қуатына шыққанда әлемдегі вольфрам өндірісінің 15%-ына дейін қамтамасыз ете алады. Қазір кен орнының техникалық-экономикалық зерттеуі жүргізіліп жатыр. Компания кен өндіруді 2030 жылы бастауды жоспарлап отыр.

Айта кетейік, ұлттық банк шетелдіктердің қысқа мерзімді бағалы қағаздарды сатып алуын шектемек.

2021 жылы 19 наурызда Алматыда 19 жастағы Аяжан Еділова із-түзсіз жоғалып кетті. Төртінші курс оқып жүрген бойжеткен сол күні жұмыстан шыққан. Десе де сол күйі үйіне оралмаған. Үш күннен соң оның қаза тапқаны белгілі болды. Қылмысқа күдікті ретінде Түркістан облысының 1993 жылы туған тұрғыны ұсталды. Кейін сот оны зорлау және адам өлтіру баптары бойынша кінәлі деп танып, 25 жылға соттады. Stan.kz Алматыны дүр сілкіндірген қайғылы оқиғаның хронологиясына шолу жасады.

Аяжан кім еді?

Аяжан Еділова 19 жаста болған. Ол Алматыдағы "Сымбат" сән академиясының киім дизайны факультетінде төртінші курста оқыған. Сол жылы оқуын аяқтап, дипломдық жұмысын қорғауға дайындалып жүрген.

Аяжанның өмірі сән мен шығармашылыққа байланысты болды. Ол киім үлгілерін әзірлеп, өзінің авторлық топтамаларын жасаған. Сонымен қатар интернет-дүкен арқылы жеке брендін дамытуға тырысқан. Оқудан бөлек жұмыс істеп, сән салонында қосымша табыс тапқан.

Академия оқытушыларының айтуынша, Аяжан үздік студенттердің бірі болған. Ол сабақтан қалмай, жоғары үлгерім көрсеткен, жоғары стипендия алған. Қызыл дипломға үміткер болған.

“Сымбат” сән академиясының директоры Гүлнара Оразымбетованың айтуынша, талантты студенттің халықаралық байқауларға қатысуға мүмкіндігі болған. Алайда пандемияға байланысты сол кезеңде көптеген сән көрсетілімі тоқтатылған.

Аяжанның арманы – болашақта өз сән брендін қалыптастырып, дизайнер ретінде танылу еді. Ол бұл мақсатына қарай сенімді қадам жасап келе жатқан. Алайда бойжеткеннің барлық жоспары 2021 жылдың наурызында болған қатыгез қылмыстың салдарынан орындалмай қалды.

16 наурыз: Аяжан күдіктімен қалай танысты?

Полицияның кейін жариялаған мәліметінше, Аяжан күдіктімен 2021 жылы 16 наурызда әлеуметтік желідегі танысу платформасы арқылы танысқан.

Олар бірнеше күн хат алмасқан. Үш күннен кейін, 19 наурызда, кездесуге келіскен.

Құқық қорғау органдарының нұсқасы бойынша, бойжеткен сол күні күдіктінің Алматының Алатау ауданындағы Нұркент шағынауданында орналасқан пәтеріне барған. Алайда Аяжанның туыстары оның бұл кездесуге қандай мақсатпен барғанына қатысты полицияның бастапқы нұсқасына күмән келтірген.

Жақындарының айтуынша, Аяжан киім дизайнымен айналысқандықтан, ер адам оны жұмыс бабымен шақырған болуы мүмкін. Олар жарнама, бартер немесе киім тігу үшін өлшем алу туралы ұсыныс болуы ықтимал деп болжаған.

Жәбірленуші тараптың адвокаты Қадыржан Ғалымжанұлы да Аяжанның күдіктінің үйіне жұмысқа байланысты барған болуы мүмкін деген болжамын айтқан. Бірақ бұл нұсқа сотта анықталған қылмыс себебі ретінде көрсетілмеген.

Ал полиция жариялаған бейнебақылау жазбасында Аяжанның тұрғын үйге кіріп бара жатқаны көрінеді. Тергеу дерегіне сәйкес, ол күдіктінің пәтеріне өз еркімен кірген.

19 наурыз: Басын қайнатып, барлық тісін жұлып алған ба?

2021 жылы 19 наурызда Аяжан әдеттегідей жұмысқа барған. Кешкі сағат 20:48-де ол Қонаев көшесі, 43-мекенжайдағы жұмыс орнынан шыққан. Бейнебақылау камералары бойжеткенді осы жерден соңғы рет түсіріп алған. Кейін ол күдіктімен кездесуге барған. Тұрғын үйдің ауласындағы камералар Аяжанның Нұркент шағынауданындағы үйге кіргенін тіркеген.

Тергеу мәліметтеріне сүйенсек, қылмыс сол күні түнде жасалған. Алматы прокуратурасының арнайы прокуроры Қанат Күнғожиновтың 2021 жылы наурыздағы мәлімдемесінде күдіктінің алдын ала жауабына сәйкес, олардың арасында жанжал туындап, соның салдарынан ер адам бойжеткенді өлтіргені айтылған.

Полиция дерегінде Аяжанның 19 наурыздан 20 наурызға қараған түні, шамамен сағат 00:00–01:00 аралығында өлтірілгені көрсетілген. Осыдан кейін күдікті қылмыс ізін жасыруға кіріскен.

“Денесін бөлшектеп, басын қайнатқан”

Аяжанның өліміне қатысты тергеу барысында қоғамды есеңгіреткен деректер белгілі болды.

Полиция мәліметінше, күдікті марқұмның денесін бөлшектеп, оның кейбір бөліктерін пәтерден шығарып, қаланың басқа аудандарына жеткізген. Кейін оларды қоқыс контейнерлеріне жасырған.

Алматы полициясы департаменті басшысының орынбасары Рүстем Абдрахмановтың айтуынша, ер адам мұны қылмыс ізін жасыру үшін жасаған. Құқық қорғау органдары мәйіт қалдықтарын тауып, сот-медициналық сараптама тағайындаған. Алайда марқұмның туыстары жариялаған мәліметтер бұдан да ауыр болды.

Аяжанның туысқан ағасы Алмат Мүліковтің айтуынша, олар мәйіттің табылған бөліктерін көрген. Оның сөзінше, бойжеткеннің тістері мен тырнақтары түгелдей жұлынып алынған. Ал басы қайнатылып, нәтижесінде жұмсақ тіндері қалмай, тек бас сүйегі қалған.

Марқұмның ағасы бұл көрініс өзін және отбасын қатты күйзелткенін айтқан.

Бұл қылмыс қоғамда үлкен наразылық тудырды. 19 жастағы бойжеткенді өлтіріп қана қоймай, оның денесін қорлау әрекеттері туралы мәліметтер елді есеңгіретті.

20 наурыз: Туыстары полицияға жүгінді ме?

Аяжан үйіне оралмаған соң, алдымен оның жігіті алаңдап, туыстарына хабар берген. Жақындары бойжеткенді іздей бастаған. Марқұмның ағасы Алмат Мүліковтің айтуынша, 20 наурызда Аяжанның әпкесі Медеу аудандық полиция басқармасына барып, жоғалған адам туралы арыз жазуға тырысқан. Алайда полиция қызметкерлері сол күні көптеген әріптесінің митингке байланысты күшейтілген кезекшілікке тартылғанын айтып, арызды бірден қабылдамаған.

Бұл – марқұмның туыстарының мәлімдемесі. Ал полицияның ресми нұсқасында Аяжанның жоғалғаны туралы хабарлама 20 наурызда сағат 16:06-да 102 пультіне түскені көрсетілген.

Алматы полициясы департаментінің мәліметінше, хабарлама Медеу аудандық полиция басқармасында тіркеліп, сол күні сотқа дейінгі тергеу басталған. 21 наурызда арнайы тергеу тобы құрылып, іздестіру жұмыстары жалғасқан.

Полицияның іздестіру жұмыстары жүріп жатқанда, Аяжанның туыстары мен еріктілері өз бетінше іздеу жүргізді.

“Немолчи” қорының мәліметінше, 21 наурызда еріктілер Аяжанды тасымалдаған inDrive такси жүргізушісін тапқан. Жүргізуші бойжеткенді Нұркент шағынауданына жеткізгенін, ал көлікті Руслан есімді адамның шақырғанын айтқан. Бұл ақпарат туыстары арқылы полицияға берілген. Кейін бойжеткеннің телефонына қатысты базалық станция деректері де тексерілгені хабарланды.

Ал полицияның ресми мәліметі бойынша, жедел іздестіру шаралары нәтижесінде 21 наурызда сағат 22:00 шамасында күдікті тұратын пәтердің мекенжайы анықталған. Осы уақытта туыстары да сол жаққа барған. Үйдің маңында полиция қызметкерлері мен жедел жәрдем көліктерін көрген. Бірнеше минуттан кейін олар кіреберістен үсті-басы қанға боялған ер адамның шығарылып, жедел жәрдем көлігіне жеткізілгеніне куә болған. Кейін бұл адамның күдікті екені белгілі болды.

Полиция пәтерге кіргенде күдікті өзіне қол жұмсамақ болған

2021 жылы 21 наурызда полиция қызметкерлері Нұркент шағынауданындағы күдікті тұрған пәтерге барған. Ресми мәлімет бойынша, ер адам есікті ұзақ уақыт ашпаған. Сондықтан тәртіп сақшылары пәтерге күшпен кіруге мәжбүр болған.

Полиция қызметкерлерін көрген күдікті өзіне қол жұмсамақ болып, мойын тұсын пышақпен жаралаған. Жедел жәрдем шақырылып, ол ауруханаға жеткізілген. Дәрігерлер ер адамның өмірін сақтап қалған. Кейін палатаға полиция күзеті қойылып, медициналық көмек көрсетілген соң ол қамауға алынған.

Пәтерді тінту кезінде Аяжанның бөлшектелген денесі мен қылмысқа қатысты заттар табылған. Күдікті кейін тергеу органдарына қылмыстың ізін жасыру үшін денені бөлшектегенін айтқан. Оның кейбір бөліктерін Алатау ауданынан тыс жерлерге апарып, қоқыс контейнерлеріне жасырғаны анықталған.

22 наурызда БАҚ беттерінде Аяжанның өлтірілгені туралы ақпарат тарады. Осылайша, бірнеше күн бойы бойжеткеннен хабар күткен отбасы оның қаза тапқанын білді.

Күдікті кім болған? 

Аяжанның өліміне күдікті ретінде Түркістан облысының 1993 жылы туған тұрғыны ұсталды. Оның аты-жөні – Рахманберді Төребеков. Қылмыс жасалған кезде ол 28 жаста болған.

Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәліметтерге сәйкес, Төребеков Түркістан облысы Шардара ауданына қарасты Жаушықұм ауылында өскен. 2010 жылы мектепті “Алтын белгімен” бітірген. Ата-анасы мұғалім болған. Отбасында үш бала өскен.

Кейін ол Шымкенттегі Оңтүстік Қазақстан медицина академиясына оқуға түскен. Академия деканы Қанат Дәуренбековтің айтуынша, Төребеков фармацевтика мамандығы бойынша білім алғанымен, екінші курстан кейін академиялық қарызы мен сабаққа қатыспауына байланысты оқудан шығарылған.

Оқу орнының өкілдері оны студент кезінде сабырлы, айналасындағылармен жанжалға түспейтін адам ретінде сипаттаған.

Төребеков Алматыда ағасына тиесілі пәтерде тұрған. Ағасы отбасымен шетелге жұмыс істеуге кеткен соң ол осы үйге орналасқан. Көршілерінің айтуынша, ер адам шамамен жарты жылдай тұрған, жалғыз өмір сүрген, көпшілікпен араласпаған. 

Қылмыстан кейін көршілер журналистерге оның сырт көзге тыныш, сыпайы адам болып көрінгенін айтқан.

Көршілер сол түні не естіген?

Қылмыс жасалған тұрғындары сол түні ерекше жағдайды байқамағанын айтқан.

Олардың бірі 22 наурызда тергеушілер үй тұрғындарынан сұрау алғанын жеткізген. Әйелдің айтуынша, ол түн ортасында балғамен бірдеңе соққандай тарсыл естіген. Бірақ мұны жөндеу жұмыстары деп ойлаған.

Жақын маңдағы супермаркет қызметкерлері де күдіктіні бұрыннан білетінін айтқан. Олардың сөзінше, ер адам дүкенге жиі келіп, азық-түлік сатып алып жүрген. Қылмыс болған күні немесе одан бір күн бұрын да дүкенге кіргені есінде қалған.

Кейін дүкен мен тұрғын үйдің бейнебақылау жазбаларын полиция тәркілеген. Сол кадрлар арқылы Аяжанның 19 наурыз күні кешке күдікті тұрған үйге кіргені анықталған.

Адвокат тергеу барысы туралы не деді?

Аяжан Еділова ісі тек адам өлтіру дерегі бойынша ғана зерттелмеген. Жәбірленуші тараптың адвокаты Қадыржан Ғалымжанұлының 2021 жылы 22 маусымдағы мәліметінше, тергеу тобы қылмыстың барлық ықтимал мән-жайын тексерген.

Адвокаттың сөзінше, сол уақытқа дейін іс бойынша 25–30 сараптама тағайындалған. Олардың шамамен жартысының қорытындысы дайын болған. Ал қалған нәтижелер әлі күтіліп жатқан. Ол сарапшыларға қойылған сұрақтардың күрделі екенін, сондықтан кейбір зерттеулердің ұзаққа созылғанын түсіндірген.

Қадыржан Ғалымжанұлы ДНҚ сараптамасы мен аудиожазбаларды зерттеуге қатысты да пікір білдірді. Оның айтуынша, ДНҚ сараптамасының өзіндік тәртібі бар, сондықтан қорытынды бірден шықпайды. Ал WhatsApp желісіндегі соңғы аудиожазбаны зерттеу кезінде оның түпнұсқасы болмауы қиындық туғызған. Адвокат тергеу құпиясына байланысты нақты қай сараптаманың қорытындысы дайын болғанын айта алмайтынын жеткізген. 

Тергеу тек адам өлтіру дерегімен шектелмеген

Адвокаттың айтуынша, тергеу тобы қылмыстың барлық ықтимал мән-жайын тексерген. Атап айтқанда, Аяжанның зорланған-зорланбағаны, адам ағзаларын сату әрекеті болған-болмағаны, күдіктінің қандай да бір деструктивті діни ұйымдарға қатысы бар-жоғы және оның бұған дейінгі өмірі мен ортасы зерттелген.

Сонымен бірге күдіктінің туыстарынан, достарынан, сыныптастары мен бірге оқыған адамдарынан жауап алу жоспарланған. Мұның мақсаты – оның мінез-құлқы, өмір салты, қызығушылықтары мен бұрынғы әрекеттері туралы мәлімет жинау болған.

Қадыржан Ғалымжанұлы тергеу жұмысына Алматы қаласының сегіз ауданынан прокурорлар тартылып, арнайы тергеу тобы құрылғанын да айтқан. Оның мәліметінше, бұл іске 15 прокурор жұмылдырылған. Адвокат тергеу жұмысының ауқымды жүріп жатқанын атап өткен. 

Адвокат қауесеттерге не деді?

Сол кезде әлеуметтік желіде Аяжан күдіктінің үйіне ақшаға тәнін сату үшін барған деген қауесет тараған. Қадыржан Ғалымжанұлы мұндай пікірлерді негізсіз деп бағалап, марқұмның абыройына нұқсан келтіретін ақпарат таратпауға шақырған.

Адвокаттың жеке болжамынша, Аяжан күдіктінің үйіне киім өлшемін алу үшін барған болуы мүмкін. Оның айтуынша, бойжеткен сол күні негізгі жұмысынан шыққаннан кейін танысымен бартер туралы сөйлескен. Сонымен қатар жігітке кешкі сағат 22:00 шамасында жұмыс орнының маңында кездесетінін жазған.

Іс сотқа жетіп, күдікті қандай жаза алды?

Аяжан Еділоваға қатысты қылмыстық іс жеті айға жуық тергелді. 2021 жылы 21 қазанда іс Алматы қаласының қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотына жолданды.

Сот отырысы 9 қарашада басталып, жабық режимде өтті. Бұған іс материалдарында зорлық-зомбылыққа қатысты деректердің болуы себеп болған. Айыпталушы алқабилер сотының қатысуынан бас тартқан. 2021 жылы 31 желтоқсанда сот үкім шығарды.

Сот Рахманберді Төребековті Қылмыстық кодекстің екі бабы бойынша кінәлі деп таныды:

• 120-бап – “Зорлау”. Осы қылмыс үшін 11 жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды;
• 99-бап – “Адам өлтіру”. Осы қылмыс үшін 19 жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды.

Қылмыстар жиынтығы бойынша сот оған түпкілікті 25 жыл бас бостандығынан айыру жазасын белгіледі. Сонымен қатар жәбірленуші тараптың моральдық зиянды өтеу туралы талабы ішінара қанағаттандырылып, сотталушыдан марқұмның жақындарының пайдасына 20 миллион теңге өндіру туралы шешім шығарылды.

Осылайша, 19 жастағы Аяжанның өмірін қиған адам 25 жылға сотталды.

2026 жылдың алғашқы жартысында банктерге автокредит алуға 2,7 миллион өтініш түсті. Оның тек 17%-ына несие беруге рұқсат етілген. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Finprom.kz сарапшыларының хабарлауынша, реттеуші бөлшек кредит нарығын бәсеңдетуге бағытталған шаралар қабылдап жатқанына қарамастан, автокредит сегменті өсіп келеді. 1 қазандағы дерек бойынша, банктердегі көлік сатып алуға берілген несиелер портфелі 4,4 триллион теңгеге жетті. Жыл басынан бері ол 8,5%-ға өскен. Ал бөлшек кредит портфелі жалпы алғанда 7,6%-ға артты.

Автокредиттердің бөлшек несие портфеліндегі үлесі де көбейіп, 16,4%-ға жетті. Бұл көрсеткіш жыл басынан бері 0,2% тармаққа өскен.

Сұраныс несие портфелінің өсімінен де жоғары. Алғашқы жартыжылдықта бір өтініштің орташа сомасы 7 миллион теңгеден сәл асқан.

Автокредит бойынша өтініштердің мақұлдану деңгейі басқа несие түрлерімен салыстырғанда төмен. 2,7 миллион өтініштің 16,9%-ы, яғни шамамен 450 мың өтініш мақұлданған. Салыстыру үшін, кепілсіз тұтынушылық кредиттердің үштен бірі, ал ипотека өтініштерінің 28%-ы мақұлданады.

Реттеуші автокредиттер бойынша борыш жүктемесінің коэффициентіне қатысты талаптардан босатуды ұзарту туралы шешім қабылдады. Қазір жаңа көлік сатып алғанда, сондай-ақ қолданылған көлікке бастапқы жарна кемінде 50% болған жағдайда борыш жүктемесінің коэффициентінің талабы қолданылмайды. Үш жылға дейінгі қолданылған көлікке бастапқы жарна кемінде 30% болса да жеңілдік беріледі.

Қазақстанда борыш жүктемесінің коэффициентінің шегі — 0,5. Банк осы талап қолданылатын несие бергенде, қарыз алушының барлық кредит бойынша ай сайынғы төлемдері жаңа несиені қоса алғанда, орташа айлық табысының 50%-ынан аспайтынын тексереді.

Айта кетейік, 2027 жылдан бастап Қазақстанда автонесие алу қиындауы мүмкін: банктер қарыз алушының табысы мен барлық несие бойынша ай сайынғы төлемдерін мұқият тексереді. Соның салдарынан төлемі табысына шаққанда жоғары немесе басқа несиелері көп адамдардың өтініші мақұлданбауы ықтимал.

Журналист әрі “Обожаю” YouTube арнасының авторы Асхат Ниязов Украинаның “Миротворец” дерекқорына енгізілді. Сайт әкімшілері оны Ресейдің әрекеттерін ашық қолдады және соғысты насихаттады деп айыптап отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

“Миротворец” сайтындағы мәліметке сәйкес, Асхат Ниязов Қазақстанға көшіп келмей тұрып Омбы қаласында тұрған және Ресей азаматы болған.

Сайт әкімшілерінің жазуынша, 2014 жылы Қырымдағы оқиғалардан кейін Ниязов “ВКонтакте” желісіндегі парақшасында “Тополь-М” зымыран кешенінің, Ресей президенті Владимир Путин мен Дмитрий Медведевтің суреттерін жариялаған.

Сонымен қатар сайтта журналистің спортшылар Сергей Бадюк және Федор Емельяненкомен бірге түскен фотолары да көрсетілген. “Миротворец” мәліметінше, аталған спортшылар Қырымның Ресейге қосылуын қолдаған.

Сайт әкімшілері Асхат Ниязовтың жұбайы Юлия Ласееваға қатысты да пікір білдірген.

Айта кетейік, “Миротворец” – Украинаға қарсы әрекеттерге қатысы бар деп санайтын адамдардың жеке дерегін жариялайтын мемлекеттік емес дерекқор.

Айта кетейік, бұған дейін бұл тізімге Қазақстанның бұрынғы премьер-министрі Иманғали Тасмағамбетов пен Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің президенті Геннадий Головкин де енгізілген еді.

Түркістандағы Turan Mall сауда орталығында болған жағдайға байланысты жанжалға қатысушылардың бірі өз шындығын айтты. Ол кәмелетке толмаған болып шықты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жасөспірім 7 қараша күні болған жағдайды әлеуметтік желіде баяндап берді. Оның сөзінше, ол шабуыл жасамаған, тек қорғандым дейді. 

Жастықты жылжытқан соң бала жылап, кетіп қалған. Кейін анасы келіп, жасөспірімнің інісін жұлқи бастаған.

Сары шашты әйел жасөспірімнің кеудесінен 5-6 рет нұқып, ұрып жіберетіндей күйде тұрғандықтан, өзінен біршама жас үлкен әйелден қорғандым дейді ол.

Жасөспірімде желіде қолдағандар көп болды. 

Өзінен 15 жас кіші балаға тиіскен әйелдің бұл қылығын негізсіз әрі орынсыз деп санайды желі қолданушылары.

Бұған дейін әлеуметтік желіде балалар ойнайтын алаңда әйелдердің бір-бірімен төбелескен видеосы тараған еді. Видеодан екі әйелдің сөйлесіп тұрғанын, кейін қысқа шашты әйелді екіншісі бірінші болып итергенін көруге болады. Сол сәтте ол оның әрекетіне жауап ретінде жұдырық ала жүгірді.

Болған жағдайды Түркістан облысының полициясы растап, қылмыстық іс қозғалғанын мәлімдеді.

Қытай автокөліктері Қазақстан нарығында жылдан-жылға кеңінен таралып келеді. Chery, Changan, Haval, Jetour және Geely секілді маркалардың көліктерін бүгінде еліміздің ірі қалаларынан жиі кездестіруге болады. Алайда бір қызығы, Қытайда өндірілетін бұл көліктердің бағасы Қазақстанда айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Бір модель Қытайдың ішкі нарығында қанша тұрады? Ресейде ше? Ал қазақстандық сатып алушы дәл сол көлікті алу үшін қанша ақша жұмсайды? Stan.kz үш елдегі танымал қытай автомобильдерінің бағасын салыстырып, сарапшыдан қытайлықтардың нарықты жаулау себебін сұрады.

Қазақстан нарығындағы Топ-5 Қытай көлігі

Қазақстанда қытайлық автомобиль брендтері арасында Changan, Chery, Haval, Jetour және Geely модельдері кеңінен таралған. Kolesa.kz мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы жеті айында Changan CS55 Plus моделі 4 687 данамен ең көп сатылған қытай көлігі атанған. Одан кейін Changan CS35 Max (3 776 дана) мен Jetour X70 (3 149 дана) орналасқан.

Қазақстан нарығындағы танымал бес модельдің бағасы төмендегідей:

Ресей нарығындағы Топ-5 Қытай көлігі

Ресей автонарығында да қытайлық автомобиль брендтері кеңінен таралған. Әсіресе Haval, Chery және Geely маркаларының кроссоверлері сатып алушылар арасында сұранысқа ие. Олардың танымалдығына салыстырмалы түрде қолжетімді бағасы, заманауи дизайны, техникалық жабдықталуы және қосымша функциялары әсер етіп отыр.

Ресей нарығында жиі кездесетін қытай көліктерінің бестігіне мына модельдер кіреді:

Қытай нарығындағы Топ-5 автокөлік

Қытайдың жолаушылар көліктері қауымдастығының деректеріне негізделген Gasgoo рейтингі бойынша, 2026 жылдың қыркүйегінде қытайлық брендтер арасында Geely Xingyuan, BYD Seagull, BYD Yuan UP, GAC Aion Y және Changan Qiyuan Q05 модельдері сатылым көшін бастаған.

Қытай нарығындағы үздік бес модельдің бағасы төмендегідей:

Осылайша, үш елдің автомобиль нарығындағы сұранысқа ие қытайлық модельдері мен олардың бағасы әртүрлі. Қазақстан мен Ресейде негізінен бензин қозғалтқышымен жүретін кроссоверлер алдыңғы қатарда болса, Қытайдағы үздік бестікке электрлі автомобильдер басымдықпен енген.

Өзбекстан нарығындағы топ-5 қытай көлігі

Өзбекстанда қытайлық автомобиль брендтері арасында BYD модельдері жоғары сұранысқа ие. Autostrada.uz мәліметінше, 2026 жылдың қаңтар–маусым айларында BYD Song Plus DM-i 5 630 данамен ең көп сатылған қытай көлігі атанды. Одан кейін BYD Yuan Up (4 277 дана), BYD Chazor Champion (3 771 дана), Haval M6 (2 095 дана) және Chery Tiggo 7 Pro (1 557 дана) орналасқан.

Өзбекстан нарығындағы танымал бес модельдің бағасы төмендегідей:

1. BYD Song Plus DM-i – гибридті кроссовер. Кең салоны, үнемді қозғалтқышы және заманауи технологияларымен ерекшеленеді. Бастапқы бағасы – 374,1 миллион сум (шамамен 14,03 миллион теңге).

2. BYD Yuan Up – қалалық пайдалануға арналған шағын электрлі кроссовер. Ықшам дизайны, электр қозғалтқышы және заманауи жабдықталуымен ерекшеленеді. Бастапқы бағасы – 266,7 миллион сум (шамамен 10 миллион теңге).

3. BYD Chazor Champion – гибридті седан. Жанармайды үнемдеуі, заманауи мультимедиа жүйесі және жайлы салонымен ерекшеленеді. Бастапқы бағасы – 315,2 миллион сум (шамамен 11,82 миллион теңге).

4. Haval M6 – отбасылық пайдалануға арналған кең кроссовер. Үлкен салоны, турбокомпрессорлы қозғалтқышы және механикалық немесе роботтандырылған беріліс қорабымен ұсынылады. Бастапқы бағасы – 249,9 миллион сум (шамамен 9,37 миллион теңге).

HAVALning O'zbekistondagi rasmiy distribyutori

5. Chery Tiggo 7 Pro – орта өлшемді кроссовер. Заманауи дизайны, кең салоны және қауіпсіздік жүйелерімен ерекшеленеді. Бастапқы бағасы – 319,9 миллион сум (шамамен 12 миллион теңге).

Еуропадағы Қытай нарығы

Қытайлық автомобиль өндірушілер Еуропа нарығында да белсенді түрде кеңейіп келеді. Олардың көліктері Ұлыбритания, Италия, Испания, Германия, Франция, Польша, Нидерланд, Швеция, Норвегия және өзге де Еуропа елдерінде сатылады. 2025 жылы Еуропада Volvo брендін есептемегенде қытайлық маркалардың 795 мыңға жуық жеңіл көлігі сатылған. Бұл құрлықтағы жаңа автомобильдер нарығының шамамен 6 пайызына тең. Ең көп сұраныс MG, BYD, Jaecoo және Omoda брендтеріне тиесілі болды.

Қытай көліктері Қазақстанда неге қымбат?

Осы мәселеге қатысты автонарық сарапшысы Эдуард Эдоковтың пікірін білдік. Қытайда өндірілетін автокөліктердің бағасы Қазақстан нарығына жеткенде айтарлықтай қымбаттайды. Бұған экспорттық рәсімдеу, тасымал, кедендік баж, утильалым, сертификаттау және алғашқы тіркеу секілді қосымша шығындар әсер етеді. Автонарық сарапшысы Эдуард Эдоков Қытай мен Қазақстандағы көлік бағасының айырмашылығы неден туындайтынын түсіндірді.

Сарапшының айтуынша, Қытай – әлемдегі ең ірі әрі бәсекелестігі жоғары автомобиль нарығы. Елде көлік өндірісінің көлемі үлкен, ал өндірушілер арасындағы бәсеке бағаның төмен болуына ықпал етеді. Сондықтан Қытайдың ішкі нарығында автокөліктер салыстырмалы түрде арзан сатылады.

Алайда көлікті Қытайдан Қазақстанға жеткізу барысында оның бастапқы бағасына бірнеше қосымша шығын қосылады. Олардың қатарында экспорттық лицензия алу, экспорттаушы компанияның қызметіне ақы төлеу, тасымалдау, кедендік баж, утильалым, сертификаттау, электронды паспорт рәсімдеу және алғашқы тіркеу бар.

"Мысалы, Қытайда 5-6 миллион теңге тұратын көлік Қазақстанға келгенде 10 миллион теңгеге дейін қымбаттауы мүмкін. Себебі оның бастапқы бағасына жоғарыда аталған барлық шығын қосылады. Қазақстандағы көліктердің Қытаймен салыстырғанда қымбат болуының негізгі себебі – осы", – деді Эдуард Эдоков.

Қазақстан мен Ресейде көлікке салынатын төлемдер қандай?

Эдуард Эдоков үш елдегі салық және кедендік төлемдердің айырмашылығына да тоқталды. Оның сөзінше, Қытайда автокөлік сатып алғанда қосылған құн салығы 13%, ал көлік сатып алу салығы шамамен 10% құрайды. Дегенмен электромобильдер мен гибридтерге қатысты жеңілдіктер қарастырылған.

"Қытай мемлекеті заманауи электромобильдер мен гибридтерді сатып алуды ынталандырады. Сондықтан мұндай көліктерге белгілі бір салықтық жеңілдіктер бар", – деп түсіндірді сарапшы.

Ал Қазақстанда жеке тұлға көлік импорттаған жағдайда кедендік баж мөлшері көліктің түрі мен қозғалтқыш көлеміне байланысты шамамен 48-50% жетуі мүмкін. Коммерциялық импорт кезінде баж салығы 15%, ал ҚҚС 16% болады. Осылайша, қосымша төлемдер кедендік құнның шамамен 33-34 пайызын құрайды.

Ресейдегі жағдайға қатысты сарапшы коммерциялық импорт кезінде кедендік баж шамамен 15%, ал ҚҚС 22% екенін айтты. Бұған қоса, утильалым мен акциз төлемдері де бар.

"Ресейде қазір утильалым өте жоғары. Қазақстандағы утильалымның өзі қомақты, ал Ресейде одан да жоғары. Сондықтан бұл нарықтың жағдайы бөлек. Оның үстіне геосаяси факторларға байланысты Ресей нарығын Қазақстанмен тікелей салыстыру қазір дұрыс болмауы мүмкін", – дейді ол.

Қытай көліктерінің сапасы қандай?

Сарапшының пікірінше, соңғы жылдары қытайлық автомобильдердің сапасы айтарлықтай жақсарған. Бұрын "Қытай сапасы" деген түсінік арзан материалдар мен сенімсіз өнімді білдірсе, қазір бұл көзқарас ескіре бастаған.

Оның айтуынша, қытайлық автокөлік брендтері сапа жағынан Hyundai, Toyota секілді жаппай сұранысқа ие халықаралық маркалар деңгейіне жақындаған. Әсіресе электромобильдер мен гибридтер өндірісінде Қытай компаниялары әлемдік нарықтағы жетекші орындарға шықты.

"Қазір қытайлық автомобильдердің сапасын Hyundai, Toyota, сондай-ақ кейбір америкалық және еуропалық брендтердің деңгейімен салыстыруға болады. Бұл әлі ең жоғары премиум сапа деген сөз емес, бірақ бұрынғыдай сапасыз, арзан материалдардан жасалған көліктер деп айтуға келмейді", – деп атап өтті Эдуард Эдоков.

Сарапшы BYD, Zeekr және Xiaomi секілді компаниялардың электромобильдер мен гибридтер саласында айтарлықтай ілгерілегенін айтты. Дегенмен жаңа брендтердің ұзақ мерзімді сенімділігіне қатысты әлі де зерттеу қажет екенін ескертті.

"Бұл брендтердің көбі соңғы 5-7 жылда ғана қарқынды дамыды. Сондықтан олардың 5-10 жыл пайдаланғаннан кейінгі жағдайы туралы нақты статистика әлі жеткіліксіз", – дейді ол.

Қытай көліктерінің басты артықшылығы неде?

Эдуард Эдоков қытайлық автокөліктердің негізгі артықшылығы – бағасына сай ұсынылатын жабдықтары мен технологиялық мүмкіндіктері екенін атап өтті. Оның сөзінше, бірдей қаражатқа қытайлық көліктерден еуропалық немесе жапондық маркаларға қарағанда көбірек функция мен электроника алуға болады.

"Қытайлық көліктердің басты артықшылығы – бірдей ақшаға әлдеқайда көп мүмкіндік ұсынуы. Мультимедиа, электроника, цифрлық функциялар, заманауи дизайн және салон жабдықтары жағынан олар бәсекелестерінен озып тұр. Кейбір жағдайда дәл сондай қаражатқа басқа брендтерден бір жарым-екі есе аз жабдықталған көлік аласыз", – дейді сарапшы.

Ол қытайлық өндірушілердің модельдерді жаңарту жылдамдығына да назар аударды. Мәселен, жаңа функциялар мен бағдарламалық жаңартулар көліктің мүмкіндіктерін үнемі жетілдіріп отырады.

"Мен өзім төртінші жыл электромобиль жүргізіп келемін. Оның дизайны, салоны, электроникасы мен функциялары ұнайды. Телефон секілді көліктің де бағдарламалық жаңартулары шығып тұрады. Экран, карта, видео, YouTube, музыка – қажет функциялардың бәрі бар", – деп бөлісті ол.

Қазақстандықтарға қытай көлігін сатып алу тиімді ме?

Эдуард Эдоковтың айтуынша, соңғы жылдары қазақстандықтардың қытайлық автокөліктерге деген көзқарасы өзгерген. Бұрын тұтынушылар олардың сапасына күмәнмен қараса, қазір бұл маркалар нарықтың елеулі бөлігін иеленіп отыр. Сарапшының бағалауынша, ресми сатылымдардың өзінде қытайлық автомобильдердің үлесі шамамен 46-49%-ға жеткен. Ал ресми және бейресми импортты қоса есептегенде, жаңа көліктер нарығындағы үлесі 60-70% болуы мүмкін.

Оның сөзінше, қытайлық көліктердің негізгі бәсекелесі – жаңа жапон немесе корей автомобильдері ғана емес, сонымен бірге екінші нарықтағы қолданыста болған көліктер.

Мысал ретінде сарапшы Toyota RAV4, Hyundai Tucson және Haval модельдерін салыстырды. Оның айтуынша, жаңа Toyota RAV4 шамамен 20 миллион теңге, Hyundai Tucson 15 миллион теңге тұрса, осы санаттағы Haval көлігін 10 миллион теңгеге алуға болады. Бұл ретте қытайлық модель жабдықталуы жағынан да бәсекелестерінен артық болуы мүмкін.

"Сатып алушының алдында таңдау тұр: 10 миллион теңгеге екі-үш жыл жүрген қолданыстағы Toyota RAV4 алу немесе дәл сол ақшаға салоннан жаңа қытай көлігін сатып алу. Оның үстіне жаңа көлікке кепілдік беріледі, жабдықтары көбірек және қосымша мүмкіндіктері бар", – дейді сарапшы.

Ол бұл таңдауды өз отбасындағы мысалмен де түсіндірді. Бірнеше жыл бұрын ұлы да осындай жағдайға тап болған. Қолындағы қаражатына ескі Toyota RAV4 алуға немесе автосалоннан жаңа Haval сатып алуға мүмкіндігі болған. Нәтижесінде ұлы жаңа қытайлық көлікті таңдаған.

"Қытайлық көліктер екінші нарықтағы жапон және корей автомобильдерін қарастыратын орта таптың бір бөлігін өзіне тартты. Адамдар автосалонға барып, дәл сол ақшаға кепілдігі бар, жаңа әрі жақсы жабдықталған көлік алуға болатынын көрді. Сөйтіп, таңдауын жасады", – деп түйіндеді Эдуард Эдоков.

Еске сала кетейік, биыл қыркүйектің соңынан бастап Қазақстанға сырт елден көлік әкелетіндер үшін заң өзгерді. Жеке мақсатта автокөлік импорттайтын азаматтар оның шығарылған жылына қойылатын талаптарды, электронды паспортты рәсімдеу тәртібін және утиль алымы мерзімдерін ескеруі керек. Ал көлікті сату үшін әкелетін кәсіпкерлерге өзге талаптар қолданылады.

Алматыда эколог-блогер, “Байтақ” жасылдар партиясының бұрынғы хатшысы Ерлан Қыдырбаев ұсталды. Ол мемлекет қаржысына жүзеге асырылуы тиіс ғылыми жобалар аясында бөлінген қаражатты жымқырды деген күдікке ілінді. Мемлекетке келген шығын көлемі 150 миллион теңгеге жуық. Қылмыстық істің қозғалғанын блогердің өзі әлеуметтік желідегі парақшасында жариялаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

50 жастағы Ерлан Қыдырбаев ғылыми ортада танымал тұлғалардың бірі саналады. Ол бұған дейін “Байтақ” жасылдар партиясының хатшысы қызметін атқарған. Сонымен қатар блог жүргізіп, YouTube-арнасында түрлі тақырыпта бейнематериалдар жариялап, танымал адамдардан сұхбат алып жүрген.

Алайда жуырда экологтың уақытша ұстау изоляторына қамалғаны белгілі болды. Бұл туралы журналист Михаил Козачков мәлімдеді. Оның дерегінше, Ерлан Қыдырбаев белгілі бір аурулармен ауыратын адамдарға арналған арнайы тағам өнімдерін өндіруге бағытталған екі ғылыми жобаға қатысқан. Атап айтқанда, қант диабеті, целиакия және басқа да аурулары бар адамдарға қажет өнімдер тапшылығын азайту көзделген.

Жобалар аясында глютенсіз және көмірсуы аз нан-тоқаш пен ұн өнімдерін шығаратын өндіріс орындарын іске қосу жоспарланған.

Осы мақсатта “Ғылым қоры” акционерлік қоғамы екі компанияға жүздеген миллион теңге көлемінде қаржы бөлген. Қыдырбаев аталған компанияларда жалдамалы қызметкер ретінде тіркелген. Десе тергеу нұсқасы бойынша, кәсіпорындардың жұмысына іс жүзінде өзі басшылық етіп, қаржысын бақылаған.

Қаржы алған соң компаниялар өнім өндіруге қажет жаңа жабдықтар сатып алуы тиіс болған. Ақша жеткізушілердің есепшотына аударылғанымен, іс жүзінде талапқа сай жаңа техника емес, қолданыста болған жабдықтар сатып алынған. Оның үстіне, сатып алынған техниканың сипаттамалары жобада көрсетілген талаптарға сай келмеген.

Ал құжаттарда жабдықтардың барлығы жаңа әрі қымбат бағаға алынғаны көрсетілген. Арасындағы айырмашылық қолма-қол ақшаға айналып, Ерлан Қыдырбаевқа берілген.

Бұдан бөлек, кәсіпорындар жұмыс істеп жатқандай болу үшін іс жүзінде болмаған өнім жеткізілімдері туралы жалған құжаттар рәсімдеген деген күдік бар. Ал компаниялар ерекше тағам өнімдерін өндірумен айналыспаған.

Қазір экологқа қатысты қылмыстық істі Алматы қаласы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаменті тергеп жатыр.

Мәліметке сәйкес, мемлекетке келтірілген шығын көлемі шамамен 150 миллион теңге.

Айта кетейік, бұған дейін “Қызылжар” футбол клубының бұрынғы президенті Григорий Лорияға іздеу жарияланғаны туралы жазған едік.