Астанада сегіз чемодан ақша немесе көшеден ірі көлемде қаражат тауып алған жағдайда азаматтар не істеуі керек? Мұндай олжаны бірден өз қажетіне жаратуға бола ма? Заңгер Нұрсұлтан Орынбеков Stan.kz тілшісіне табылған ақшаға қатысты азаматтардың қандай әрекет жасауы керегін және қандай жағдайда сыйақы талап ете алатынын түсіндірді.

Бұған дейін "Самұрық-Қазына" АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен "Қазақстан темір жолы" ҰК" АҚ басшысы Елжас Отыншиевтің ұсталғаны туралы ақпарат тарады. Кейін Астанадағы тұрғын үй кешенінің маңына доллар толы бірнеше чемоданның Отыншиевтің үйінен лақтырылғаны айтылды. Оқиға әлеуметтік желіде қызу талқыланып, қазақстандықтар түрлі болжам айтып, жағдайды әзілге айналдырды. Бірі ақша іздеп оқиға орнына барғанын әзілдесе, енді бірі ерте тұрмағанына өкінді. Желі қолданушылары ақшаны ойша бөліп, ипотека жабудан бастап, бір донер алуға дейін жоспар құрып үлгерген. Астанадағы тұрғын үй кешенінің маңынан табылған долларларға қатысты оқиғадан кейін көпшілікті мұндай жағдайда ақшаны тауып алған адам не істеуі керек екені қызықтырды. Заңгер Нұрсұлтан Орынбеков жоғалған ақшаға қатысты заң талаптарын түсіндіріп, олжаны заңды түрде рәсімдеу тәртібін айтып берді.

Заңгер Нұрсұлтан Орынбековтың айтуынша, көшеден ақша немесе бағалы зат тауып алған адам оны автоматты түрде өз меншігіне айналдыра алмайды. Мұндай жағдайда алдымен заттың иесін анықтауға әрекет жасап, ол белгісіз болса, полицияға немесе жергілікті атқарушы органға хабарлау қажет.

"Ең әуелі, Азаматтық кодекстің 245-бабында “Олжаға” қатысты талаптар көрсетілген. Көшеден ақша тауып алған адам оны бірден өз меншігіне ала алмайды. Ақшаның көлемі, қандай валютада екені немесе оның құнды зат болуы бұл тәртіпті өзгертпейді. Заңның бірінші тармағына сәйкес, жоғалған затты немесе ақшаны тауып алған адам бұл туралы меншік иесіне хабарлап, оны қайтаруға міндетті. Егер ақшаның иесін анықтау мүмкін болмаса, тауып алған адам олжа туралы ішкі істер органдарына немесе жергілікті әкімдікке хабарлауы керек", – дейді заңгер.

Заңгер табылған ақшаны ешкімге хабарламай алып кету заңды бұзу екенін айтады. Дегенмен мұндай жағдайдың бәрін бірдей ұрлық деп бағалауға болмайды. Ол үшін адамның әрекетінде бөтеннің мүлкін жасырын иемдену ниеті мен қылмыс құрамының белгілері болуы керек.

Сегіз чемодан ақша тауып алсаңыз, не істеу керек?

Маманның сөзінше, әсіресе ірі көлемдегі шетел валютасын немесе көп мөлшердегі қолма-қол ақшаны тауып алған жағдайда оның шығу тегін анықтау маңызды. Өйткені қаражат қандай да бір қылмыстық іске қатысы бар заттай дәлелдеме болуы мүмкін.

Алты айдан кейін ақшаны өзіңізге алуға бола ма?

Азаматтық кодекстнің 245-бабына сәйкес, табылған зат туралы полицияға немесе әкімдікке ресми хабарланғаннан кейін алты ай ішінде оның иесі анықталмаса, затты тауып алған адам оны өз меншігіне алуға құқылы.

Алайда заңгер Нұрсұлтан Орынбеков бұл мерзім ақшаны тауып алған күннен емес, ол туралы тиісті органға ресми мәлімдеген күннен бастап есептелетінін ескертті.

"Егер алты ай ішінде ақшаның иесі табылмаса, яғни полиция немесе әкімдік меншік иесін анықтап, ешкім бұл заттың өзіне тиесілі екенін растайтын құжаттарды ұсынбаса, ақшаны тауып алған адам оны өз меншігіне ала алады. Алайда мұнда бір маңызды жайт бар: алты айлық мерзім ақшаны тапқан күннен емес, олжа туралы ішкі істер органдарына немесе әкімдікке ресми түрде хабарлап, тіркеген күннен бастап есептеледі. Мысалы, Астана тұрғыны 2026 жылғы 12 қарашада ақша тауып алып, сол күні полицияға ресми түрде хабарлады делік. Егер 2027 жылғы 12 мамырға дейін ақшаның иесі анықталмаса, оны тауып алған адам өз меншігіне рәсімдей алады. Ал егер ол ақшаны өзіне алудан бас тартса, ол коммуналдық меншікке, яғни мемлекеттің меншігіне өтеді", – дейді заңгер.

Публикация от Nursultan Orynbek| Qozhaiyn (@nursultan.orynbekk)

Егер алты ай өтпей тұрып ақшаның заңды иесі табылып, өз мүлкін екенін дәлелдесе, оны тауып берген адам табылған заттың құнының 30 пайызы мөлшерінде сыйақы талап етуге құқылы. Заңгердің айтуынша, меншік иесі сыйақыны өз еркімен бермеген жағдайда, оны сот арқылы өндіріп алуға болады.

“Табылған ақшаның 30%-ына қатысты норма Азаматтық кодекстің 245-бабының 6-тармағында көрсетілген. Оған сәйкес, ақшаны тауып алған адам оның құнының 30%-ы мөлшерінде сыйақы талап етуге құқылы. Алайда сыйақы мөлшеріне қатысты дау туындаса немесе табылған ақшаның құнын анықтау қиын болса, мәселені сот арқылы шешуге болады. Яғни, азамат ақшаны тауып алғаны туралы полицияға немесе әкімдікке ресми түрде хабарлап, олжа тіркелгеннен кейін, ақшаның иесі анықталса, тауып алушы одан сыйақы талап ете алады. Заңда мұндай құқық көзделген. Егер меншік иесі сыйақыны төлеуден бас тартса, азамат сотқа жүгініп, өз құқығын қорғауға құқылы. Нақты тәртібі мен талаптары бойынша дау туындаған жағдайда сотқа жүгінуге болады", – дейді заңгер Нұрсұлтан Орынбеков.

Заңгер табылған ақшаның бәріне бірдей Азаматтық кодекстің "олжа" туралы нормаларын қолдануға болмайтынын атап өтті.

Осылайша, заңгер Нұрсұлтан Орынбеков азаматтарға көшеден ақша немесе бағалы зат тауып алған жағдайда оны жасырмай, бірден полицияға не әкімдікке хабарлауға кеңес береді. Оның айтуынша, бұл бір жағынан заңды талаптарды орындауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан, ақшаның шығу тегіне байланысты туындауы мүмкін құқықтық мәселелерден сақтайды.

BCC Insurance халықаралық S&P Global Ratings агенттігінің бағалауынша, рейтингін BB+ деңгейіне дейін көтеріп, болжамын тұрақты деңгейде сақтады.

Халықаралық S&P Global Ratings рейтингтік агенттігі BCC Insurance компаниясының рейтингін BB+ деңгейіне дейін көтеріп, болжамды Stable (тұрақты) деп белгіледі.

Компания өкілдерінің айтуынша, рейтингтің көтерілуіне капиталды нығайту, бизнес-процестердің тиімділігін арттыру және қызмет бағыттарын жүйелі түрде әртараптандыру бойынша атқарылған жұмыстар негіз болған.

Компанияның мәліметінше, рейтингтің BB+ деңгейіне көтерілуі клиенттер мен серіктестер үшін де маңызды көрсеткіш.

Сауда және интеграция министрлігі ішкі рейстерде ұшақтардың бағасына және баға қою тарифі бойынша мониторинг жүргізетінін мәлімдеді. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Бір бағыт бойынша ұшу құны сатып алу күніне, сұранысқа және сатып алған уақытқа байланысты баға әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, билетті бірнеше ай бұрын сатып алсаңыз, ол әлдеқайда арзан болуы мүмкін. Мұндай қағида динамикалық баға белгілеу деп аталады және оны қазақстандық әуе компаниялары қолданады. Енді Қоғамдық кеңеске қатысушылар тарифтерді қалыптастыруды егжей-тегжейлі барлығын тексеріп шығуды ұсынды. Әңгіме билеттердің бағасын ғана емес, оның өзгеру принциптерін де тексеру туралы болып отыр. Ол үшін Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетіне Көлік министрлігімен және Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігімен бірлесіп жұмыс істеу ұсынылды.

Дегенмен, әзірге әңгіме тек ұсыныстар туралы болып отыр. Ведомство әуе компаниялары үшін жаңа шектеулер енгізілгені немесе ұшу құнының міндетті түрде төмендегені туралы хабарлаған жоқ.

Бағаның өзгерісіне қатысты хабарлама

Тағы бір ұсыныс жолаушыларға қолайлы жағдай жасауға қатысты. Жиында әуе билеттерінің бағалар күнтізбесін енгізу және олардың құны өзгерген жағдайда жолаушыларға хабарлама жіберу мүмкіндігі талқыланды.

“Сондай-ақ әуе билеттері бағасының күнтізбесін енгізу және билет құны өзгерген жағдайда хабарлама жіберу мүмкіндігін қарастыру ұсынылды”, – деп хабарлады Сауда министрлігі.

Бағалар күнтізбесі әртүрлі күндердегі әуе билеттерінің құнын салыстыруға мүмкіндік береді. Мысалы, адам Алматыдан Астанаға ұшуды жоспарлағанымен, сапар күнін әлі нақтыламаған делік. Мұндай құрал арқылы қай күндері билет арзанырақ екенін көріп, өзіне тиімді нұсқаны таңдай алады.

“Отырыста көтерілген барлық бастамалар мен ұсыныстарды жауапты мемлекеттік органдар пысықтайды. Ал олардың орындалуы Қоғамдық кеңестің бақылауында”, – деп жазды министрлік.

Еске сала кетейік, бұған дейін Қазақстанда рейс кешіксе, жолаушы не істеуі керек және өтемақыны қалай алатыны жайлы жазған едік. Ұшақ рейсі кешігіп, діттеген жеріңізге жете алмай немесе кеш жетсеңіз әуе компаниясынан өтемақы өндіріп алудың жолдары бар. Қазақстан заңнамасында рейс кешіккен жағдайда әуе компаниясы жолаушыларға қандай қызметтер көрсетуге тиіс екені және қандай жағдайда өтемақы талап етуге болатыны белгіленген. 

Қазақстанда 55–64 жастағы азаматтар арасындағы жұмыссыздық деңгейі 8,6%-ға жетті. Бұл елдегі орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. 2026 жылдың үшінші тоқсанында осы жастағы 96,7 мың адам жұмыс іздеген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ұлттық статистика бюросының дерегінше, Қазақстанда жалпы 445,6 мың адам жұмыссыз болған. Елдегі жұмыссыздық деңгейі 4,5 пайызды құрап, бір жылда небәрі 0,1 пайыздық тармаққа төмендеген.

Жұмыссыздық деңгейі жас топтарына қарай әртүрлі.

• 16–24 жастағыларда – 3,2 %;
• 29–34 жастағыларда – 2,6 %;
• 55–64 жастағыларда – 8,6 %. Бұл — барлық жас санаттары арасындағы ең жоғары деңгей.

Зейнеталды жастағы жұмыссыздар елдегі жұмыс іздеп жүргендердің 21,7%-ын құрайды. Ал жұмыспен қамтылған азаматтар арасында олардың үлесі 10,9%. Яғни бұл жастағы адамдардың жұмыссыздар қатарындағы үлесі еңбек етіп жүргендер арасындағы үлесінен екі есе көп.

Әйелдерге жұмыс табу қиынырақ. 55–64 жастағы әйелдер арасындағы жұмыссыздық 9,3% болса, ерлерде — 8%. Ауылдағы осы жастағы әйелдер арасында көрсеткіш 10,1%-ға жеткен.

Көп жағдайда зейнеталды жастағы адамдар жұмысты ұзақ іздемейді: олардың шамамен 53% үш айға жетпей жұмыс табуға тырысады. Дегенмен жарты жыл немесе одан да ұзақ уақыт жұмыс іздейтіндердің үлесі 27%. Бұл елдегі жұмыссыздардың орташа көрсеткішіне жуық.

Жұмысы бар 55–64 жастағы азаматтардың арасында өзін-өзі жұмыспен қамтығандар да көп. Олардың үлесі — 27,1%, ал ел бойынша орташа көрсеткіш 22,9%. Зейнеталды жастағылар көбіне әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы, сумен жабдықтау және энергетика салаларында еңбек етеді.

Айта кетейік, 60 жастағы семейлік экс-мұғалім автобус жуып, TikTok жұлдызына айналды.

Аустралияда орманда адасып, алты күн бойы хабарсыз кеткен 17 жастағы Уильям есімді жасөспірім құтқарылды. Ол осы уақыт ішінде тамақсыз, телефонсыз жүрген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі AP News-қа сілтеме жасап хабарлайды.

Жасөспірімді Мельбурн маңындағы орманды алқаптан полиция тікұшағы байқаған. Ол бұлақ жанындағы жалпақ тастың үстінде сүлгілерді жамылып ұйықтап жатқан. Үстінде тек шорты мен аяқкиімі болған. Күнге күйіп, бірнеше күн жөнді тамақтанбаса да, дәрігерлер оның жағдайын бірқалыпты деп бағалады.

Уильям досымен бірге демалысты шатырда өткізу үшін Валгалла қалашығының маңына барған. Оларды сол жерге анасы жеткізіп салған. Бір кезде жасөспірім қалған құрал-жабдықтарды алып келуге кетіп, қайтып оралмаған. Телефоны, тамағы мен суы шатырда қалған.

Уильямға аутизм диагнозы қойылған. Ол бейтаныс жерде жол табуға қиналған. Жасөспірімді іздеу жұмыстары сол күні басталып, оған жүзден астам полицей, құтқарушы және ерікті қатысқан.

Кейінірек Уильям бірнеше күн бойы орманның тік беткейлерін кезіп жүргені белгілі болды. Ал кейінгі екі тәулікті шатыр тіккен жерден шамамен екі шақырым қашықтағы бұлақтың жанында өткізген.

Тікұшақтың даусынан оянған жасөспірім құтқарушыларға бас бармағын көтеріп белгі берген. Оны арнайы көтергіш құрылғымен тікұшаққа алып шыққан.

"Оның тірі табылғанына шексіз қуаныштымын", – деді жасөспірімнің анасы журналистерге.

Артынша ол ұлына енді өмір бойы үйден шығуға тыйым салатынын айтып әзілдеді.

Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені төмендетсе, несие бірден арзандай ма? Депозиттің табысы азая ма? Stan.kz базалық мөлшерлеменің қалай жұмыс істейтінін, оның жеке қаржыға ықпалын және несие не депозит таңдағанда нені есептеу керегін материалда түсіндіреді.

Базалық мөлшерлеме деген не?

Базалық мөлшерлеме — Ұлттық Банктің ақша-кредит саясатын жүргізудегі негізгі құралы. Ол ақша нарығындағы қысқа мерзімді пайыздарға бағдар береді. Қарапайым тілмен айтқанда, банктер үшін қаражаттың құнына әсер ететін көрсеткіштердің бірі.

Базалық мөлшерлеме халықтың несиесі мен депозитіне қойылатын пайыз емес. Ол ақша нарығындағы бағытты белгілеп, банктердің қаражат тарту құнына әсер етеді. Әр банк өнімінің пайызын өз шығынына, тәуекеліне және нарықтағы бәсекеге қарай белгілейді.

Базалық мөлшерлеме неге өзгереді және банк ұсыныстарына қалай жетеді?

Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені инфляцияны тежеу және баға тұрақтылығын сақтау үшін өзгертеді. Мөлшерлеме көтерілгенде ақша нарығындағы қаражат қымбаттайды: банктер несие шарттарын қатаңдатып, депозит кірісін арттыруы мүмкін. Қарыз алу баяулап, жинақтау тартымды болғанда, тұтыну сұранысы төмендеп, инфляциялық қысым азаяды. Әсер бірден емес, уақыт өте қалыптасады.

Базалық мөлшерлемені төмендету ақша нарығындағы қаражат құнын арзандатып, қарыз алуды қолдайды. Ұлттық Банк шешім қабылдағанда инфляцияның деңгейі мен бағытын, инфляциялық күтулерді және өзге тәуекелдерді бірге бағалайды.

2026 жылғы қазанда жылдық инфляция 9,2%, ал базалық мөлшерлеме 15,75% болды. Бұл сандарды бір-бірінен шегеріп, “нақты пайызды” шығаруға болмайды. Бірі — тұтыну бағаларының жылдық өзгерісі, екіншісі — Ұлттық Банктің қаржы нарығына ықпал ету құралы.

Базалық мөлшерлеменің өзгерісі банк өнімдеріне бірден көшпейді. Алдымен ол ақша нарығындағы қысқа мерзімді пайыздарға, кейін банктердің қаржыландыру жағдайына әсер етеді. Банктер осы шығындарды, тәуекелді және бәсекені ескеріп, несие мен депозит ұсыныстарын қайта қарай алады.

Мысалы, көлікке несие төлемі өскенде, сатып алушы көлікті алуды кейінге қалдырады. Ал көлік алуға жоспарланған қаражатты салымшы теңгелік депозитке салады. Осылайша, тұтынуға жұмсалатын қаражат азайып, жинақ көбейеді. Нақты несие мен депозит мөлшерлемесінің өзгерісі әр банктің шешіміне байланысты.

Бұл үдеріс бірден жүрмейді. Ұлттық Банктің бағалауынша, мөлшерлеме өзгерісінің инфляцияға ықпалы орта мерзімде, шамамен 12–18 ай ішінде байқалады.

Мөлшерлеме өзгерісін сандармен түсіндірейік.

2026 жылғы 23 қазанда Ұлттық Банк базалық мөлшерлемені 16,25%-дан 15,75%-ға түсірді, яғни 0,5 пайыздық тармаққа төмендетті. Өзгеріс банк несиесі мен депозитінің пайызы да 0,5 тармаққа кемиді дегенді білдірмейді. 

• Несие мысалы: 3 миллион теңгені 3 жылға жылдық 20%-бен алғанда, комиссия мен сақтандыруды есептемеген ай сайынғы төлем шамамен 111,5 мың теңге болады. Егер банк жаңа несие мөлшерлемесін 19,5%-ға түсірсе, сол қарыздың айлық төлемі 110,7 мың теңгеге жуықтап, айына шамамен 760 теңгеге азаяды. Үш жылдағы үнем шамамен 27 мың теңге болады. Есеп бірдей төлемдер кестесі бойынша жасалған. Бұрын бекітілген мөлшерлемемен алынған несие автоматты түрде қайта есептелмейді.
• Депозит мысалы: адам 1 миллион теңгені бір жылға салды делік. Егер жаңа салымдарға ұсынылатын қарапайым жылдық мөлшерлеме 14%-дан 13,5%-ға түссе, капиталдандырусыз есепте бір жылдық сыйақы 140 мыңнан 135 мың теңгеге азаяды. Айырмасы — 5 мың теңге. Нақты табыс салымның шартына, сыйақыны капиталдандыруға және ақшаны алу мүмкіндігіне байланысты.

Несиеге әсері: жаңа қарыз бен бұрынғы қарыз

Жаңа несие алғанда.

Базалық мөлшерлеме төмендегенде, жаңа несиелердің құны арзандауы мүмкін. Банк соңғы пайызды белгілегенде қарыз алушының табысын, төлем қабілетін, несие мерзімін және тәуекелін де есепке алады.

Ұсыныстарды салыстырғанда номиналды пайызбен шектелмеңіз. Номиналды мөлшерлеме — шартта көрсетілетін негізгі жылдық пайыз. Сонымен бірге жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін, комиссиялар мен қосымша төлемдерді және мерзім соңында қайтарылатын жалпы соманы қараңыз. Жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі несие құнын бір ғана жарнамалық пайыздан кеңірек бағалауға көмектеседі.

Мысалы: 1 миллион теңгені жылдық номиналды 20% мөлшерлемемен 12 айға ай сайынғы төлемі бірдей аннуитеттік кестемен алса, айлық төлем шамамен 92,6 мың теңге, ал жалпысы 1,112 миллион теңге шамасында болады.

Қолданыстағы несиеде.

Базалық мөлшерлеме төмендеді екен деп қолданыстағы несиенің ай сайынғы төлемі автоматты түрде азаймайды. Тұрақты мөлшерлемемен берілген несие шарты өзгермейді. Ал өзгермелі мөлшерлеме келісімде көрсетілген тәртіппен қайта қаралады. Шарттан мөлшерлеменің қалай есептелетінін және қашан өзгеретінін тексеріңіз.

Несие төлемін азайтудың екі жолы бар:

Қайта қаржыландыру (рефенансирование)

Қайта қаржыландыру — жаңа несие алып, бұрынғы қарызды жабу. Төлемді азайту үшін мерзімді ұзартсаңыз, жалпы артық төлем әдетте өседі. Сондықтан бұрынғы несие бойынша қалған төлемдердің жиынтығын жаңа ұсыныстың жалпы сомасымен салыстырыңыз.

Мысалы, 10 миллион теңге қарыздың төленуіне бір жыл қалғанда, 25% жылдық мөлшерлемемен қалған артық төлем шамамен 1,4 миллион теңге деп есептелген. Қарызды 21%-бен қайта қаржыландырып, мерзімді үш жылға ұзартқанда, ай сайынғы жүктеме едәуір азайғанымен, артық төлем 3,3 миллион теңгеге дейін өсуі мүмкін.

Мерзімінен бұрын өтеу

Қарыздың бір бөлігін мерзімінен бұрын өтеу негізгі берешекті азайтып, пайызға кететін жалпы шығынды қысқартады. Төлем жасамас бұрын банкпен ақшаның негізгі қарызға есептелу тәртібін нақтылап, жаңа кестені сұраңыз. Ішінара өтегенде айлық төлемді азайту немесе несие мерзімін қысқарту нұсқасын таңдауға болады.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің 2026 жылғы түсіндірмесіне сәйкес, 2025 жылғы 31 тамыздан бастап жеке тұлғалар несиені мерзімінен бұрын толық не ішінара өтегені үшін айыппұл мен тұрақсыздық айыбын төлемейді. Бұл ереже бұрын жасалған қолданыстағы шарттарға да таралады. Дегенмен банктің өтініш беру, есеп айырысу күні мен төлемді рәсімдеу тәртібін алдын ала анықтаңыз.

Депозитке әсері: жоғары пайыз әрдайым қолайлы ма?

Теңгелік депозиттің табысы салым түріне, мерзіміне және банк шартына байланысты. Банктер депозит пайызын Ұлттық Банк мөлшерлемесіндегідей автоматты түрде өзгертпейді.

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының мониторингі бойынша, 2026 жылғы қазанда мерзімсіз, яғни ақшаны салым шартында белгіленген тәртіппен сұратып алуға болатын депозиттердің орташа мөлшерлемесі 14,99%, ең жоғарғысы 16,08% болды. Мониторингке кірген банктер осы айда аталған өнімдер бойынша мөлшерлемелерін өзгертпеген. Бұл нарықтық ұсыныстар базалық мөлшерлемені әрдайым бірден қайталамайтынын көрсетеді.

Мысалы: 1 миллион теңге бір жылға жылдық 15% қарапайым мөлшерлемемен салынса, сыйақы шамамен 150 мың теңге болады. Пайызды негізгі салымға қосып, кейінгі сыйақыны сол өскен сомадан есептеуді капиталдандыру дейді. Нақты табыс сыйақының қалай есептелетініне, капиталдандыруға, ақша алу шарттарына және салық ережелеріне байланысты.

Салым ашарда мыналарды салыстырыңыз:

• ақшаны мерзімінен бұрын алуға бола ма, алынса сыйақы қалай өзгереді;
• салымды толықтыруға рұқсат етіле ме;
• сыйақы күн сайын, ай сайын немесе мерзім соңында есептеле ме;
• капиталдандыру бар ма;
• депозит Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының кепілдігіне кіре ме және оның сомасы кепілдік шегінен аспай ма.

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры төлейтін өтемнің шегі депозит түріне қарай өзгереді: теңгедегі жинақ салымына 20 миллион теңгеге дейін, өзге теңгелік депозиттерге 10 миллион теңгеге дейін. Бір банктегі бірнеше депозит бойынша жиынтық өтемге де шек қолданылады. Шарт пен ағымдағы шекті қордың ресми бетінен нақтылаған дұрыс.

Қаржылық шешім алдында өзіңізге мына сұрақтарды қойыңыз:

• Несие алсам: жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі қанша және мерзім соңында барлығы қанша қайтарамын?
• Қайта қаржыландырсам: ай сайынғы төлем ғана азая ма, әлде жалпы шығыным да кеми ме?
• Депозит ашсам: табыс, мерзімінен бұрын алу шарты және кепілдік шегі маған қолайлы ма?

Базалық мөлшерлеме банк өнімдерінің пайызын тікелей белгілемейді, бірақ нарықтағы ақша құны арқылы несие мен депозит ұсыныстарына әсер етеді. Қаржылық шешімде несиенің жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі мен жалпы қайтарымын, депозиттің табысы мен ақша алу шарттарын салыстырыңыз. Нақты төлемді банк кестесінен тексеріңіз.

Айта кетейік, бұған дейін Ұлттық банк Қазақстанда теңге нығайса да, азық-түлік бағасы неге арзандамайтынын түсіндірді.

Nvidia компаниясының бұрынғы бас директоры Дженсен Хуангтың некеден тыс қарым-қатынаста болған әйелдер саны үшеуге жетуі мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Reuters порталына сілтеме жасап хабарлайды. 

АҚШ-тың Nvidia компаниясының бұрынғы бас директоры Дженсен Хуангтың тағы бір қызметкермен жақын қарым-қатынаста болғаны белгілі болды. 

Бұған дейін компания басшысының екі әйелмен некеден тыс қарым-қатынасы туралы ақпарат тараған еді. Олардың бірі – Қытай тыңшысы болуы мүмкін деген күдікке ілінген Элис Хуанг, екіншісі – Nvidia компаниясының денсаулық сақтау жөніндегі вице-президенті Кимберли Пауэлл.

Reuters агенттігі екінші қызметкердің есімін жарияламады. Журналистер әйелмен байланысуға тырысқанымен, нәтиже болмаған. Nvidia компаниясы да бұл жағдайға қатысты пікір білдіруден бас тартты.

Дженсен Хуанг 8 қарашада жасаған мәлімдемесінде некеден тыс қарым-қатынасы болғанын мойындаған. Алайда ол Элис Хуангтың есімін атамаған.

63 жастағы кәсіпкердің қызметінен кетуіне қатысты қысым оның Элис Хуангпен қарым-қатынасы туралы ақпарат тарағаннан кейін күшейген.

Қазір Nvidia директорлар кеңесі қаржы директоры Колетт Крессті уақытша бас директор етіп тағайындады. Компания жаңа басшыны іздестіріп жатыр. Бұл қызметке ішкі және сыртқы үміткерлер қарастырылуда.

Бұған дейін Nvidia директорлар кеңесі Хуангтың шетелдік барлау операциясының нысанасына айналған-айналмағанын анықтау үшін тәуелсіз тергеу бастаған. Компания акциялары бейсенбіде 5,5 пайызға арзандады. Ал қазан айының басындағы ең жоғары көрсеткішінен бері акция құны 30 пайыздан астам төмендеген.

Еске салайық, бұған дейін Nvidia компаниясының басшысы Дженсен Хуанг Қытай барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін Элис Хуанг есімді кәсіпкер әйелмен көңілдес болғаны туралы ақпарат тарағаны хабарланған еді. The New York Times басылымының мәліметінше, АҚШ арнайы қызметтері әйелді бір жылдан астам уақыт бақылап, оның Қытай билігіне ақпарат жеткізген болуы мүмкін деген күдікке келген. Кейін Дженсен Хуанг әйеліне опасыздық жасағанын мойындап, отбасынан кешірім сұрады. Осы жағдайдан кейін Nvidia директорлар кеңесі тәуелсіз тергеу бастады. Алайда компания әзірге құпия деректердің сыртқа тарағанын растайтын дәлел жоқ екенін мәлімдеді.

Қазақстанда 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап жалақыдан жеке табыс салығы ұсталмайтын соманы көбейту жоспарланып отыр. Базалық салық шегерімі айына 129 750 теңгеден 140 790 теңгеге дейін өсуі мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Өзгеріс 2027–2029 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасында көзделген. Құжатқа сәйкес, айлық есептік көрсеткіш 4 325 теңгеден 4 693 теңгеге дейін көтерілуі мүмкін. Салық кодексіндегі тәртіп бойынша базалық шегерім 30 АЕК-ке тең. Бұл сома қызметкердің салық салынатын табысын есептегенде шегеріледі.

Шегерім 11 040 теңгеге артса, жеке табыс салығының мөлшерлемесі 10% болған жағдайда қызметкер айына 1 104 теңгені үнемдей алады. Бір жылда бұл 13 248 теңге болады. Яғни жалақының жалпы мөлшері өзгермесе де, қолға тиетін ақша сәл көбеюі мүмкін.

Мысалы, айлығы 500 мың теңге қызметкердің міндетті зейнетақы жарнасы 50 мың, медициналық сақтандыру жарнасы 10 мың теңге болса, 2026 жылы жеке табыс салығы 31 025 теңгені құрайды. Ал 2027 жылы жаңа шегерім күшіне енсе, салық 29 921 теңгеге дейін азаюы мүмкін. Айырмасы — айына 1 104 теңге.

Айлық есептік көрсеткіштің өсуі кейбір әлеуметтік салық шегерімдерінің мөлшеріне де әсер етеді. Мәселен, I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға арналған 5 000 АЕК мөлшеріндегі жылдық шегерім 21 млн 625 мың теңгеден 23 млн 465 мың теңгеге дейін өсуі ықтимал. III топтағы мүгедектігі бар адамдарға, мүгедектігі бар балаларға және заңда көрсетілген өзге де санаттарға арналған шегерім де ұлғаяды.

Базалық шегерім бір жұмыс беруші арқылы және қызметкердің өтініші негізінде қолданылады. Ал әлеуметтік шегерім алу үшін оны пайдалануға құқығы барын растайтын құжаттар қажет. 2027 жылға арналған нақты мөлшерлер республикалық бюджет туралы заң қабылданып, оған қол қойылғаннан кейін белгілі болады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда талқыға түсіп жатқан сән-салтанат салығы кәсіпкерлерге әсер етуі мүмкін екені айтылған еді.

Қазақстанда қатерлі ісікке қарсы отандық дәріні әзірлеуге 5 миллиард теңге бөлінген. Жоғары аудиторлық палата қаражаттың жұмсалуын тексеріп, өндірістің дайын екенін растайтын жеткілікті дәлел таппаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Аудиторлардың мәліметінше, жобаға бөлінген қаржының төлену тәртібі келісімшарт талаптарына сай болмаған. Алғашқы транштан кейін ғылыми ұйымдарға жұмыс құнының тағы 40%-ы аударылған. Бұл төлем мониторинг нәтижесіне тәуелді болмағандықтан, орындаушылар қорытынды бағалау аяқталмай тұрып жобаның жалпы құнының 90%-ына дейін алған.

Тексеру барысында ғылыми есептерге қатысты да кемшіліктер анықталды. 2025 жылы ұлттық ғылыми кеңестер бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру бойынша 18 аралық және қорытынды есепті қабылдамаған. Қабылданбаған есептерге бөлінген қаржының жалпы сомасы — 8,9 миллиард теңге.

Аудиторлар кейбір зерттеу нәтижелерінің расталуына күмән келтірді. Мәселен, дайын патенттің орнына патент алуға берілген өтінім, ал жарияланған ғылыми мақаланың орнына журналдың материалды басуға қабылдағаны туралы хабарлама ұсынылған жағдайлар болған. Жоба аяқталып, патент алынған күннің өзінде, әзірлеменің өндірісте қолданыс табатынына кепілдік болмаған.

Жоғары аудиторлық палата қазіргі бақылау жүйесі ғылыми зерттеулердің өндіріс пен экономикаға нақты пайдасын бағалауға жеткіліксіз екенін атап өтті.

Айта кетейік, бұған дейін желіде лазерлік эпиляцияның рак жасушаларын оятатыны талқыға түсті. Онколог маман түсініктеме берді.

Қазақта жақыны қайтыс болған адамға қаралы хабарды арнайы жеткізетін естірту дәстүрі бар. Алайда әлі 10 жасқа да толмаған балаға анасының, әкесінің немесе өзіне жақын адамның өмірден өткенін қалай түсіндіру керек? Әлеуметтік желіде бес жастағы қызына анасының қайтыс болғанын айта алмай жүрген әйелдің жазбасы талқыланды. Осы орайда Stan.kz тілшісі балалардың өлімді қабылдау ерекшелігін, жақынынан айырылған балаға қалай қолдау көрсету керегін және қазақтың естірту дәстүрінің мәнін зерделеп көрді.

"Туған күнімде анам келеді деп ойладым": Әйел бес жастағы қызға шындықты айта алмай жүр

Әлеуметтік желіде желі қолданушысы бес жастағы қызға анасының қайтыс болғанын қалай жеткізерін білмей жүргенін жазған. Оның айтуынша, әпкесі жарты жыл бұрын жол апатынан қайтыс болған. Артында бес жастағы қызы қалған. Бала туғалы әкесімен араласпағандықтан, қызына қамқорлық жасау міндеті өзіне жүктелген.

"Жарты жыл бұрын туған әпкем жол апатынан қайтыс болды. Артында бес жастағы қызы қалды. Қыз туғалы әкесін көрмеген. Содан бері оған қамқор болу міндеті маған жүктелді. Әкесі кішкентайынан бастап өміріне араласпағандықтан, әпкем мен қызы бір-бірімен кіндігі байланғандай өмір сүретін. Бір-бірінсіз ұйықтамайтын. Қашан көрсең де, өздерімен-өздері бақытты болып, анда-санда жеген тәттілеріне мәз-мейрам болып отыратын. Әпкем қайтыс болғаннан кейін қызына анаң ұшақпен жұмысқа кетті, жұмысы әлі біткен жоқ деп айтып жүрдім. Бірақ ол анасын қайта-қайта сұрай беретін. Күн сайын: “Анам бүгін келе ме?” – деп сұраулы жүзбен үңілетін. Бір күні, туған күнінде шар, торт, аниматор дайындап, бәрін апарып құттықтамақ болдым. Бірақ ол ренжіп, жылап, ешқайсысын керек қылмады. “Туған күнімде анам келеді деп ойладым”, – деп жылап қалды. Енді оған шындықты қалай жеткізерімді білмеймін", – деп жазған желі қолданушысы.

Осы жазбаның астында пікір қалдырған тағы бір әйел өз тәжірибесін бөліскен. Оның күйеуі жеке көлік тұрағында газға уланып, қайтыс болған. Ол балаларына әкелерінің жүрегі тоқтап қалғанын, көкке ұшып кеткенін айтып түсіндірген.

"Күйеуім гаражда иісті газға уланып, қайтыс болды. Балаларыма әкелерінің жүрегі тоқтап қалғанын, оның көкке ұшып кеткенін, енді аспандағы бұлттардың арасынан сендерді бақылап жүретінін айттым.

Балалар әкесінің қайтыс болғанын әлі білмей жүрген кезде кіші балам түс көріпті. Түсінде әкесін гаражда бір дәу ұрлап кетіп, жеп қойғанын айтыпты. Сосын “гараждағы дәуді қуып шығару керек, ол енді басқа ағаларды жемесін, сондықтан өлтіремін” деп күйзеліске түсіп жүр. Енді балаға гаражда ешқандай дәудің жоқ екенін, газға уланып қайтыс болғанын айтқаным дұрыс па деп ойланып жүрмін", – деген әйел.

Бала өлімді қалай қабылдайды? Жалған үміттің салдары қандай?

Бала қай жаста өлімді қалай қабылдайтыны туралы психолог Маржан Егембердиевадан пікір алып сұрадық. Оның айтуынша, баланың жақынының қайтыс болғанын қалай қабылдайтыны оның жасына, психологиялық дамуына және марқұммен қарым-қатынасына байланысты. 

"Мектепке дейінгі жастағы балалар өлімнің қайтымсыз екенін толық түсіне бермейді. Олар адам біраз уақытқа кетіп, кейін қайта оралады деп ойлауы мүмкін. Сондықтан бес-алты жастағы баланың анасын немесе әкесін күтуі, туған күніне не мерекеге келеді деп үміттенуі осы жастағы балалардың өлімді қабылдау ерекшелігімен байланысты болуы ықтимал. Мұндайда ересектер баланы ауыр хабардан қорғау үшін "анаң жұмыста", "әкең іссапарда", "ол ұзаққа кетті" деген түсіндірулерді қолдануы мүмкін. Алайда мұндай сөздер баланың үмітін үзбей, жақынының қайтып келуін күтуіне себеп болады. Мәселен, анасы туған күніне келмесе, бала оны келесі мерекеде күтеді. Осылайша, әрбір маңызды күн оның көңілін қайта қалдыруы мүмкін", – дейді психолог.

Сондай-ақ баланың өлім туралы түсінігін қалыптастыру үшін шындықты жасына сай, қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізу керегін айтады. Мамандар "ұйықтап қалды", "алысқа кетті", "аспанға ұшып кетті" деген сөздерді өлімнің орнына қолданбауға кеңес береді.

“Кішкентай балалар мұндай сөздерді тура мағынасында қабылдауы мүмкін. Мысалы, "ұйықтап қалды" деген түсіндіруден кейін ұйықтаудан қорқуы, ал "алысқа кетті" деген сөзден кейін жақынының оралуын күтуі ықтимал. Балаға "Анаң қайтыс болды. Ол енді тыныс алмайды, сөйлей алмайды және үйге қайтып келмейді" деп түсіндіруге болады. Егер адам жол апатынан қайтыс болса, апаттың қорқынышты көріністерін егжей-тегжейлі баяндаудың қажеті жоқ. "Анаң жол апатына түсті. Дәрігерлер оны аман алып қала алмады" деп айту жеткілікті”, – дейді маман.

Тағы бір маңызды мәселе – баланың өзін кінәлауына жол бермеу. Кішкентай балалар кейде өздерінің ойы, сөзі немесе әрекеті жақынының өліміне себеп болды деп ойлауы мүмкін. Сондықтан балаға "Сен бұған кінәлі емессің. Бұл сенің әрекетіңнен болған жоқ" деп бірнеше рет айту қажет екенін де қоса кетті психолог.

Балаға қаралы хабарды қалай жеткізу керек?

Баламен өлім туралы сөйлесу үшін арнайы дайындалған дұрыс. Ең алдымен, оны бөтен адамдар жоқ, тыныш жерге шақырып, қасында сенетін ересек адамның болғаны жөн.

Психологтың кеңесіне сүйенсек, мынадай тәсілдерді қолдануға болады:

• Біріншіден, шындықты жасырмау керек. Бала анасының немесе әкесінің қайтыс болғанын басқа адамдардан кездейсоқ жағдайда естігеннен гөрі, сенетін жақынынан білгені дұрыс. Әсіресе жарты жыл бойы анасының оралуын күтіп жүрген балаға жалған үміт сыйлай беру оны терең күйзеліске түсіреді.
• Екіншіден, қарапайым сөздерді пайдалану қажет. "Қайтыс болды", "өлді" деген сөздерден қашпай, баланың жасына қарай мағынасын түсіндірген жөн. "Аспанға ұшты", "ұзақ сапарға кетті" деген сөздер діни немесе отбасылық сенім тұрғысынан айтылуы мүмкін, бірақ олар өлімнің биологиялық мағынасын алмастырмауы керек.
• Үшіншіден, ақпаратты бірден үйіп-төкпей, бөліп айту керек. Алдымен адамның қайтыс болғанын түсіндіріп, баланың реакциясын күткен жөн. Кейін сұрақтарына жауап беруге болады. Балаға қажет болса, әңгімені бірнеше рет жалғастыруға тура келеді.
• Төртіншіден, баланың сезіміне еркіндік беру керек. Ол жыласа, ашуланса немесе үндемей қалса, оны сөкпеген жөн. "Жылама", "енді үлкен болдың", "мықты болуың керек" деген сөздер баланың сезімін іште сақтауына ықпал етуі мүмкін.
• Бесіншіден, қауіпсіздік сезімін қалыптастыру қажет. Балаға енді кімнің қамқор болатынын, қайда тұратынын, кімнің оны балабақшаға апаратынын, күнделікті өмірі қалай жалғасатынын түсіндіру маңызды. Жақынынан айырылғаннан кейін тұрақты күтім мен сенімді ересек адамның жанында болуы ерекше мәнге ие.
• Алтыншыдан, марқұм туралы естеліктерді сақтауға мүмкіндік берген жөн. Анасының суреттерін бірге қарау, ол туралы жақсы естеліктерді айту, сурет салу немесе хат жазу баланың сезімін білдіруіне көмектеседі. Бұл әрекеттерді мәжбүрлеуге болмайды, баланың өзі қалаған кезде жасағаны дұрыс.

Баланы жерлеу рәсіміне қатыстыруға бола ма? Қазақ дәстүрінде баланы өлім мен жақынын жоғалту жағдайынан оқшауламаған. Этнограф-тарихшы Жанболат Қазанғапов бұрын балалардың жерлеу рәсімдеріне қатысып, өмірдің ауыр сәттерін жастайынан көргенін айтады. Оның сөзінше, бұл баланы өмірдің түрлі сынағына бейімдеудің бір жолы болған.

"Қазақ дәстүрінде баланы жерлеу рәсіміне қатыстыруға шектеу қойылмаған. Халқымыз баланы өмірдің түрлі сынағына жастайынан бейімдеген. Мәселен, сүйекке кіретін кезде ер жетіп қалған баласына әкесі: “Балам, менің орныма барып кір”, – деп үйреткен. Өз басым, жан тапсырайын деп жатқан адамды бесінші сыныпта көрдім. Сол кезде бойымды қорқыныш билеп, бір-екі күн ұйықтай алмадым. Адамның тілі соншалықты ұзарып кететінін, оны алюминий қасықпен кері итеретінін, екі адамның екі жағынан табанын уқалап, жаны қиналмай кетсін деп түрлі жоралғылар жасайтынын сол кезде түсіндік", – дейді этнограф-тарихшы Жанболат Қазанғапов.

Ал психолог Маржан Егембердиеваның айтуынша, баланың жерлеу рәсіміне қатысуы оның өлімнің қайтымсыз екенін түсінуіне және жақынымен қоштасуына көмектесуі мүмкін екенін айтады. Бірақ мұның маңызды шарты бар: балаға рәсімде не болатынын алдын ала түсіндіру керек.

"Мысалы, "Біз анаңмен қоштасу үшін мешітке барамыз. Онда адамдар дұға оқиды, кейбірі жылайды. Кейін оны зиратқа жерлейді" деп түсіндіруге болады. Баланың жанында оны қолдайтын, қажет болса рәсімнен алып шыға алатын сенімді ересек адам болғаны жөн. Баланы міндетті түрде қатыстыру да, мүлдем қатыстырмау да дұрыс шешім бола бермейді. Оның жасын, қалауын, жағдайды түсіну деңгейін ескерген жөн. Егер қатысқысы келмесе, басқа жолмен қоштасуға мүмкіндік беруге болады. Мысалы, сурет салу, гүл қою немесе марқұм туралы естелік айту", – деді Маржан Егембердиева.

Баланың қайғысы қандай белгілермен байқалады?

Жақынынан айырылған баланың мінез-құлқында өзгерістер болуы мүмкін. Кейбірі бұрынғыдан тұйықталып, кейбірі ашуланшақ болып кетеді. Бірі түнде шошып оянса, екіншісі жалғыз қалудан қорқуы мүмкін.

Мынадай өзгерістерге назар аударған жөн:

• Ұйқысының бұзылуы, түнде шошып оянуы;
• Бұрын қалыптасқан дағдыларынан кері шегіну, мысалы, төсегіне зәр шығару;
• Анасы немесе әкесі сияқты жақын адамынан айырылып қалудан қорқу;
• Балабақшаға немесе мектепке барғысы келмеу;
• Ашуланшақтық, жылау, тұйықталу;
• Ойын барысында өлім, қоштасу немесе жоғалту тақырыбын жиі қайталау;
• Марқұмды еске түсіретін адамдар мен орындардан қашу.

Қазақтың естірту дәстүрі: Жетім балаға кім қамқор болған?

Қазақ халқы қаралы хабарды жеткізудің өзіндік жолын қалыптастырған. Естірту кезінде адамды ауыр хабарға біртіндеп дайындап, қайғылы жағдайды астарлап жеткізген. Этнограф-тарихшы Жанболат Қазанғапов қазақ дүниетанымындағы өлімге қатысты түсініктерге тоқталды.

"Жақын адамынан айырылған жандардың қайғысын білдіру дәстүрін Геродоттың еңбектерінен де кездестіруге болады. Оның жазуынша, адамдар дауыс шығарып, беттерін тырнап, шаштарын жұлып жоқтаған. Қазақ халқы да ежелден өлім туралы хабарды естіртуді парыз санаған. Қазақ дүниетанымында өлімді жас ерекшелігіне қарай төртке бөліп қарастырады. Біріншісі – жеті жасқа дейінгі балалардың өлімі. Кішкентай бала қайтыс болғанда, оның жақындарына дәстүрлі мағынада көңіл айтпай, "шапағаты тисін" деген тілек білдірген. Екіншісі – 33 жасқа дейін өмірден өткен адамдар. Қазақ мұндай жандарды "қыршын кеткен" деп атаған. Үшіншісі – 62 жасқа дейін өмірден өткендер. Оларды қазақ "жетеріне жетпегендер" деп сипаттаған. Төртіншісі – 80 жастан асқан адамдар. Мұндай жасты қазақ тоймен теңестірген", – деді этнограф.

Естірту кезінде қайғылы хабар бірден айтылмаған. Алдымен өмір мен өлім туралы сөз қозғалып, адамды ауыр хабарды қабылдауға дайындаған. Кейін қаралы хабарды астарлап жеткізген.

"Мәселен, "Ақсұңқардың қанаты сынды", "Келмеске кетті" деген тіркестерді қолданған. Жаугершілік заманда қайтыс болған адамның денесі жау қолында қалып қойса, оның қазасын жақындарына білдіру үшін босағасына қамшысын сындырып қойып кеткен", – деді Жанболат Қазанғапов.

Қазақ дәстүрінде ата-анасынан айырылған баланы бүкіл әулет қамқорлығына алып, оның көңіліне ерекше қараған. Ал қайғылы хабарды балаға жеткізуде оның жас ерекшелігі мен психологиялық жағдайы ескерілген.

"Қазақ дәстүрінде кішкентай балаға жақын туыстары, соның ішінде үлкен ата-әжесі, көбіне ер адам қайғылы хабарды жеткізуге тырысқан. Бала шошынып қалмауы үшін оған бірден айтпай, біраз уақыт күткен. Ал ес білген бала жағдайды өзі де түсіне бастаған. Қазір балалардың дүниетанымы кең. Сондықтан оларға "анаң аспанда ұшып жүр" деген сияқты сөздер айтсақ, мұндай түсіндіруге сене қояды деп ойламаймын. Ерте ме, кеш пе, балаға шындықты айтқан жөн", – дейді этнограф-тарихшы.

Халықаралық тәжірибе: Баланың қайғысын жеңілдетудің қандай әдістері бар?

Балаларға арналған арнайы кітаптар Ұлыбритания мен АҚШ-та балаларға өлім мен жақынын жоғалту ұғымын түсіндіруге арналған арнайы кітаптар кеңінен қолданылады. Мұндай шығармаларда адамның не себепті қайтыс болатыны, өлімнің қайтымсыз екені және жақынынан айырылған баланың қандай сезімдерді бастан өткеруі мүмкін екені қарапайым тілмен баяндалады. Кітап оқу баланың түсінбеген сұрақтарын қоюына және өз сезімдерін сөзбен жеткізуіне көмектеседі. Ересек адам шығарманы баламен бірге оқып, оның сұрақтарына асықпай жауап бере алады. 

Қайғыны ойын және шығармашылық арқылы білдіру

Кейбір балалар өз сезімдерін сөзбен жеткізуге қиналады. Сондықтан психологтар сурет салу, қуыршақтармен ойнау, ермексаздан мүсін жасау және оқиға құрастыру сияқты шығармашылық әдістерді пайдаланады. Мысалы, бала марқұм анасын суретте бейнелеуі немесе онымен байланысты естеліктерін ойын арқылы көрсетуі мүмкін. Мұндай әрекеттер баланың ішкі сезімдерін білдіруіне мүмкіндік береді. Алайда оны марқұм туралы сурет салуға немесе сөйлесуге мәжбүрлеуге болмайды.

Естелік қорапшасы мен альбом жасау Шетелдік психологиялық қолдау тәжірибесінде қолданылатын тағы бір тәсіл – марқұм туралы естеліктерді сақтайтын арнайы қорапша немесе альбом жасау. Оған адамның фотосуреттерін, хаттарын, бірге түскен суреттерін, сүйікті заттарын немесе баланың өзі жасаған бұйымдарын салуға болады. Мысалы, анасынан айырылған бала онымен бірге түскен суреттерін жинап, анасы туралы естеліктерін сурет немесе қысқа әңгіме түрінде сақтай алады. Бұл баланың жақынын ұмытпай, ол туралы жақсы естеліктерін сақтауға көмектеседі.

Қолдау топтары мен мамандардың көмегі

АҚШ пен Ұлыбританияда ата-анасынан немесе басқа жақын адамынан айырылған балаларға арналған арнайы психологиялық қолдау бағдарламалары бар. Мұндай топтарда балалар өздері сияқты жақынын жоғалтқан құрдастарымен араласып, сезімдерімен бөлісе алады. Мысалы, Ұлыбританиядағы Child Bereavement UK ұйымы жақынынан айырылған балалар мен олардың отбасыларына психологиялық қолдау көрсетеді. Ұйым мамандары балалармен жеке жұмыс істеп, ата-аналарға да қайғылы хабарды жеткізу және баланың сезімін қабылдау жолдарын түсіндіреді.

Қазақстанда балаға психологиялық көмекті қайдан алуға болады?

Жақынынан айырылған балаға қолдау көрсету тек отбасының міндеті емес. Қажет болған жағдайда мектеп психологына, балалар психологына немесе психологиялық қолдау орталығына жүгінуге болады.

Қазақстанда отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша "111" мемлекеттік байланыс орталығы жұмыс істейді. Онда азаматтарға консультациялық, құқықтық, ұйымдастырушылық және психологиялық көмек көрсетіледі. Өтініштер қазақ және орыс тілдерінде тәулік бойы қабылданады. 

Сонымен қатар білім беру ұйымдарындағы психологиялық-педагогикалық қолдау қызметіне жүгінуге болады. Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялар мен тиісті түзету кабинеттері арқылы балаларға қолдау көрсететін мемлекеттік қызметтер бар. 

Алайда жақынынан айырылған әр балаға міндетті түрде психологиялық диагноз қойып, емдеу қажет емес. Ең алдымен оның жанында тұрақты қамқор болатын ересек адамның болуы, сұрақтарына жауап беруі және сезімін қабылдауы маңызды.

Аты аңызға айналған Mercedes-Benz көлігін шығаратын компания өндіріс кеңесімен шығысты қысқарту туралы дауға байланысты жабылу алдында тұр. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Кадрлар жөніндегі директор Бритта Зегердің мәлімдеуінше, компания кеңеспен келіссөздер барысында қызметкерлер тарапынан жасалған жеңілдіктер туралы шешімге мұқтаж.

“Қазіргі уақытта мұндай шешімді қарастырып жатқан жоқпыз. Сондықтан біз енді Германияда тағы қандай кәсіпорындардың бар екенін нақты және егжей-тегжейлі зерделеуге мәжбүрміз. Біз қайткенменде зауытты жаппай, аман алып қалуымыз керек”, – деді ол Reuters агенттігіне берген сұхбатында.

Германияда Mercedes-Benz компаниясы жалпы 12 өндірісті басқарады. Жеңіл автокөліктер сегментіндегі пайданың төмендеуіне байланысты компания басшылығы қызметкерлерден жалақыны өсірмей-ақ, жұмыс уақытын ұзартуды талап етіп отыр. Атап айтқанда, апталық жұмыс уақытын 35 сағаттан 40 сағатқа дейін арттыру мәселесі талқыланып жатыр. Өндірістік кеңес пен IG Metall кәсіподағы үшін бұл жағдайға жол беруге болмайды. Себебі аптасына 35 сағат жұмыс істеу – компанияның басты жетістіктерінің бірі. Зегердің айтуынша, қысқартылған жұмыс аптасы келісілген кездегі жағдай қазір мүлде өзгерген.

Оның пікірінше, жұмыс уақытын ұзарту қызметкерлердің жалақысын өзгертпей-ақ, жұмыстың өнімді болуына септігін тигізеді. Бұдан бөлек, компания басшылығы арнайы төлемдерді, ерікті сыйақыларды, соның ішінде пайданы бөлу жүйесі бойынша берілетін төлемдерді, сондай-ақ ұжымдық шартта қарастырылған еңбек демалысына арналған және Рождество мерекесіне орай төленетін сыйақыларды қысқартуды көздеп отыр.

Зегердің мәлімдеуінше, концерн басшылығы да қаржылық жеңілдіктерге бармақ. Оның айтуынша, басшылар жалақыны қайта қараудың соңғы екі кезеңінің қорытындысы бойынша жалақы өсімін алмаған.

Еске сала кетейік, Jaguar Land Rover алдағы екі жылда 4 мың жұмыс орнын қысқартуды жоспарлап отыр. Британдық автоконцерннің сатылымы негізгі нарықтарда төмендеп, компания Қытай өндірушілерінің күшейген бәсекесіне тап болды. Бұған қоса, JLR өткен жылғы кибершабуылдың салдарын, АҚШ-тың импорттық тарифтері мен Ұлыбританиядағы қымбат энергия бағасының қысымын сезініп отыр.

13 қарашада Қазақстанның ірі қалаларындағы айырбастау пункттерінде доллар мен еуроның бағамы төмендеді. Алматы, Астана және Шымкентте шетел валюталары қаншадан сатылып, қаншадан сатып алынып жатыр? Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мәселен, Алматының өзінде доллар 443,39–445,46 теңге, еуро 491,72–497,06 теңге рубль 5,13–5,24 теңге болған.

Ал Астанада

• Доллар: 442–449 теңге.
• Еуро: 491–501 теңге.
• Рубль: 5,10–5,30 теңге.

Шымкентте

• Доллар: 443,04–445,98 теңге.
• Еуро: 491,64–496,50 теңге.
• Рубль: 5,15–5,22 теңге.

Көрсетілген бағамдар валютаны сатып алу және сату тәртібімен берілген. Күн ішінде өзгеруі мүмкін.

Банктердегі доллардың сатып алу бағамы 445,50–447,60 теңге аралығында. Ең төменгі бағам Kaspi Bank-те – 445,50 теңге, ал ең жоғарысы Bereke Bank-те – 447,60 теңге.

Ал долларды сату бағамы:

• Kaspi Bank – 442,50 теңге;
• Bank RBK – 439,90 теңге;
• МиГ – 442,70 теңге;
• Банк ЦентрКредит – 442 теңге;
• Еуразиялық банк – 440,50 теңге;
• Нұрбанк – 440,50 теңге;
• Alatau City Bank – 439,80 теңге;
• Halyk Bank – 439,80 теңге;
• Фридом Банк – 440 теңге;
• Bereke Bank – 440,60 теңге.

KASE биржасының 11 қарашадағы соңғы дерегіне сәйкес, доллар 2,40 теңгеге арзандап, 444,82 теңгені құрады. 30 қазаннан бері сегіз сауда күнінде америкалық валюта 8,95 теңгеге төмендеген.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстан қаржыгерлері доллар бағамына қатысты бір жылдық болжамын қайта қарады. Қарашадағы сауалнамаға қатысқан сарапшылар бір жылдан кейін доллар 499,4 теңге болады деп күтеді. Бұған дейінгі болжам — 502,6 теңге.  

Ал желтоқсанның басында доллар шамамен 462,4 теңгеге дейін қымбаттауы мүмкін. Бұл алдыңғы болжамнан жоғары: қазанда сарапшылар 456,5 теңге болады деп күткен. Қазан айында теңге долларға шаққанда 3%-ға әлсіреп, Ұлттық банктің валюта сатуы азайған еді. Теңгенің әлсіреуі тауар бағасына қатысты күтулерге де әсер етуі мүмкін. Ұзақ мерзімде теңгені қолдайтын бірнеше фактор бар. Сарапшылар экспорттан түсетін валютаның көбеюін, Ұлттық банк пен экспорттаушылардың валюта ұсынуын және 2027 жылы Ұлттық қордан бюджетке аударылатын қаражаттың 2,8 трлн теңгеден 4,4 трлн теңгеге дейін артуын атап өтті.

Астанада ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында қаржы сарапшысы Лаура Байжарасованың "Байлық формуласы" атты кітабының тұсауы кесілді. Туындының жарық көруіне ЦентрКредит Банкі қолдау білдірді.  

Ұлттық валюта күні қарсаңында еліміздің әр өңіріндегі банктің бөлімшелерінде аталмыш кітап клиенттерге тарту етілді. Банк бұл сыйлық әр отбасының баламен ақша тақырыбында ашық әңгіме бастауына сеп болады деген сенімде. 

"Байлық формуласы" жас оқырмандарға ақшаны дұрыс жұмсап, қаржы мақсатын қоюды және дұрыс шешім қабылдауды үйретеді. Кітапта күнделікті өмірден алынған мысалдар арқылы шығынды жоспарлау, үлкен сатып алуларға қаражат жинау және қажетті нәрсе мен көздің жауын алған өткінші әуестікті ажырату жолдары қарапайым түсіндірілген.

ЦентрКредит Банкі қаржы сауаттылығын арттыратын жобаларға әрқашан қолдау білдіріп, бұл бағыттағы пайдалы материалдарды өз ресурстарында тұрақты жариялап келеді. Ал "Байлық формуласы" кітабы осы игі істің жас оқырмандарға арналған жалғасы болмақ.

Ұшақ рейсі кешігіп, діттеген жеріңізге жете алмай немесе кеш жетсеңіз әуе компаниясынан өтемақы өндіріп алудың жолдары бар. Қазақстан заңнамасында рейс кешіккен жағдайда әуе компаниясы жолаушыларға қандай қызметтер көрсетуге тиіс екені және қандай жағдайда өтемақы талап етуге болатыны белгіленген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Жолаушы қандай жағдайда өтемақы ала алады немесе өтемақыдан қағылады

Әр рейс кешіккен жағдайда өтемақы төлене бермейтінін ескерген жөн. Егер рейс форс-мажор жағдайларына байланысты, яғни қолайсыз ауа райы, әуежайдағы жөндеу жұмыстары, әуе кеңістігінің жабылуы немесе қауіпсіздікке төнген қатер салдарынан кешіксе, әуе компаниясы жауапкершілік алмайды. Мұндай жағдайда, өкінішке қарай, өтемақы қарастырылмаған.

Ал рейстің кешігуіне әуе компаниясының өзі кінәлі болса, мысалы, экипаждың жетіспеуі, рейске билет санының орын санынан артық сатылуы (овербукинг), техникалық ақау немесе жүкті тиеу кезіндегі қателіктер себеп болса, жауапкершілік әуе компаниясына жүктеледі. Мұндай жағдайда жолаушы өтемақы талап етуге толық құқылы.

Әуе компаниясы кінәлі болған жағдайда жолаушының құқығы қандай?

Егер рейс әуе компаниясының кінәсінен кешіксе, төмендегі құқықтарыңызды есте сақтаңыз:

• 2 сағаттан астам кешіксе: әуе компаниясының өкілдерінен сусын талап ете аласыз. Сонымен қатар екі рет телефон соғуға немесе электронды пошта арқылы хат жіберуге мүмкіндік берілуге тиіс.

• 4 сағаттан астам кешіксе: жолаушыларды ыстық тамақпен қамтамасыз етуі керек.

• Түнде 6 сағаттан, күндіз 8 сағаттан астам кешіксе: әуе компаниясы қонақүйге орналастырып, әуежайдан қонақүйге және кері қарай трансфер ұйымдастыруға міндетті.

Жолаушылар үшін тағы бір маңызды құқық – рейс 5 сағаттан астам кешіккен жағдайда ұшудан бас тартып, билет құнын толық қайтаруды талап етуге болады. Тіпті билет "қайтарылмайтын" санатқа жатса да, бұл құқық сақталады.

Бұл айыппұл рейстің әуежайдан кеш ұшуына ғана емес, жолаушыны билетте көрсетілген межелі пунктке жеткізу мерзімінің өтуіне байланысты есептеледі. Заң бойынша, тасымалдаушы кешігу еңсерілмейтін күштің салдарынан болғанын дәлелдей алмаса, жолаушыға кешіккен әр сағат үшін тариф құнының 3%-ы мөлшерінде айыппұл төлеуге міндетті. Оның жалпы сомасы билет құнынан аспауы керек. Сонымен қатар жолаушы кешігу салдарынан шеккен шығынын өтеуді де талап ете алады

Өтемақыны қалай алуға болады

1-қадам. Дәлелдерді жинаңыз

Алдымен әуе компаниясының өкіліне барып, отырғызу талонына рейстің кешіккені туралы белгі қоюды сұраңыз. Сонымен қатар ұшу таблосын суретке түсіріп, SMS хабарламалар мен хат алмасулардың скриншоттарын жасаңыз. Тамаққа, таксиге және қонақүйге жұмсаған шығындарыңызды растайтын барлық түбіртекті сақтап қойыңыз.

2-қадам. Сотқа дейінгі талап-арыз жолдаңыз

Әуе компаниясына ресми өтініш жолдау үшін алты ай уақытыңыз бар. Оны компанияның сайты, электронды поштасы немесе кеңсесі арқылы жіберуге болады. Өтініште "Әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы" заңның 86-бабына сілтеме жасаңыз. Жауапты 10 күн ішінде күтіңіз.

Air Astana

Осы сілтеме арқылы өтініш жолдауға болады. "Өтініш түрі" бөлімінен "Рейстің кешігуіне немесе тоқтатылуына байланысты өтемақы" тармағын таңдап, сауалнаманы толтырыңыз. Барлық дәлелдерді: скриншоттарды, түбіртектерді және ұзақ күткеніңізді растайтын фотосуреттерді тіркеңіз. Компания өтінішке 7-14 күн ішінде жауап беруі керек.

FlyArystan

FlyArystan рейс кешіккен немесе тоқтатылған жағдайда жолаушыларды билет сатып алу кезінде көрсетілген телефон нөмірі мен электронды пошта арқылы хабардар етеді. Егер билет агенттік арқылы рәсімделсе және брондау жүйесінде тек агенттіктің нөмірі көрсетілсе, ақпарат сол нөмірге жіберіледі. Мұндай жағдайда жолаушыға хабарлауға агенттік жауапты.

Әуе компаниясы жолаушы байланыс деректерін көрсетпесе, қате мәлімет берсе немесе байланыс желісінен тыс жерде болса, хабарлама жеткізілмегені үшін жауап бермейді.

Тасымалдаушының кінәсінен рейс кешіккен жағдайда жолаушыларға мынадай қызметтер ұсынылады:

• 2 сағаттан астам кешіксе – салқын сусындар, бес минуттан аспайтын екі телефон қоңырауы немесе электронды пошта арқылы екі хабарлама жіберу мүмкіндігі;
• 4 сағаттан астам кешіксе – ыстық тамақ;
• Күндіз 8 сағаттан, түнде 6 сағаттан астам кешіксе – қонақүй және оған барып-қайту трансфері;
• 5 сағаттан астам кешіксе – бос орын болған жағдайда, ең жақын рейске бір рет тегін қайта брондау немесе қайта брондау мүмкін болмаса, билет құнын толық қайтару.

Жеті жасқа дейінгі баласы бар жолаушылар өтініш білдірсе, әуежайда бос орын болған жағдайда ана мен бала бөлмесін пайдалана алады.

Егер жолаушы әуе компаниясының өкілдеріне жүгіне алмаса, FlyArystan қонақүй мен тамаққа кеткен шығындарды растайтын құжаттар ұсынылған жағдайда өтейді.

Бұл әуе компаниясында да өтініш беру тәртібі ұқсас. Сілтемеге өтіп, "Өтініш" бөлімін, одан кейін "Рейстің кешігуіне байланысты өтемақы" тармағын таңдаңыз. Сауалнаманы толтырып, дәлел ретінде фотосуреттерді, скриншоттар мен түбіртектерді тіркеп, жіберіңіз.

Qazaq Air (VietJet Qazaqstan)

Егер рейсіңіз кешіксе немесе ұшу уақыты өзгерсе, info@vietjetqazaqstan.kz электронды поштасына хат жолдаңыз. Хатта рейс туралы барлық мәліметті көрсетіп, тиісті дәлелдерді тіркеңіз. Қосымша сұрақтар бойынша +7 727 356 14 14 нөміріне хабарласуға болады.

SCAT

Рейс кешіккен жағдайда жолаушы айыппұл түрінде өтемақы алуға құқылы. Оның мөлшері рейс кешіккен әр сағат үшін тариф құнының (кешігу орын алған ұшу бөлігі тарифінің) 3%-ына тең. Бұл талап еңсерілмейтін күш жағдайларына байланысты рейс кешіккен кезде қолданылмайды.

Айыппұлдың жалпы сомасы сатып алынған тариф құнынан (кешігу орын алған ұшу бөлігі тарифінің құнынан) аспауға тиіс.

Рейс кешіккені үшін айыппұл алу мақсатында әуе компаниясына жазбаша өтініш жолдау қажет. Өтінішке қажетті құжаттарды тіркеп, оны әуе компаниясының интернет-ресурсы немесе билет сату пункттері арқылы жіберуге болады.

Сондай-ақ тасымалдаушының кінәсінен немесе әуе кемесінің кешігіп келуі салдарынан рейс кешіккен немесе тоқтатылған жағдайда, жолаушы "Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы" заңына сәйкес, төмендегі қызметтерді пайдалануға құқылы.

• Жеті жасқа дейінгі баламен бірге болсаңыз, ұшу әуежайындағы (бар болған жағдайда) ана мен бала бөлмесін пайдалануға;

• Рейс 2 сағаттан астам кешіксе, әрқайсысы бес минуттан аспайтын екі телефон қоңырауын, оның ішінде халықаралық байланыс арқылы шалуға немесе электронды пошта арқылы екі хабарлама жіберуге;

• Рейс 2 сағаттан астам кешіксе, салқын сусындар алуға;

• Рейс 4 сағаттан астам кешіксе, ыстық тамақпен қамтамасыз етілуге. Одан әрі:

  • күндізгі уақытта әр 6 сағат сайын;

  • түнгі уақытта әр 8 сағат сайын ыстық тамақ алуға;

• Рейс күндіз 8 сағаттан, түнде 6 сағаттан астам кешіксе, әуе компаниясы ұсынатын қонақүйге орналастырылуға;

• Қонақүй тегін берілген жағдайда, әуежайдан қонақүйге және кері қарай әуе компаниясы ұсынатын көлікпен жеткізілуге.

Рейс 5 сағаттан астам кешіккен немесе тоқтатылған жағдайда, тасымалдаушының кінәсінен не әуе кемесінің кешігіп келуіне байланысты жолаушы өз таңдауы бойынша:

• Жоғарыда көрсетілген қызметтерді пайдалана отырып, межелі жерге ең жақын рейспен жеткізілуді;

• Билет құнын толық қайтаруды талап ете алады.

3-қадам. Мемлекеттік органдарға жүгініңіз

Егер әуе компаниясы өтінішіңізге жауап бермесе немесе өтемақы төлеуден бас тартса, eOtinish.kz порталы арқылы шағым түсіріңіз. Ол үшін Азаматтық авиация комитетіне өтініш жолдап, бұған дейін жинаған барлық дәлелді қоса тіркеу қажет.

Қазақстанның Азаматтық авиация әкімшілігі жолаушыларға алдымен авиакомпанияға жазбаша өтініш жолдауды ұсынады. Әкімшіліктің түсіндіруінше, мемлекеттік органға шағымданбас бұрын тасымалдаушының жазбаша жауабын 30 күнтізбелік күн күту қажет. Ал сотқа жүгіну тәртібі заңда бөлек көрсетілген: тасымалдаушы талапты толық немесе ішінара орындаудан бас тартса, не өтініш жіберілгеннен кейін 15 жұмыс күні ішінде жауап бермесе, жолаушы сотқа талап арыз бере алады.

Халықаралық рейстерге қатысты не білу керек?

Бұл жағдайда жолаушыларға арналған талаптар кейде одан да тиімді. Рейс үш сағатқа кешіккеннен кейін әуе компаниясы жолаушыларды тамақпен және сусынмен қамтамасыз етіп, сол межелі жерге жеткізетін басқа рейске қайта брондау мүмкіндігін ұсынуға міндетті.

Ең бастысы, өтемақы мөлшері билет бағасына байланысты бола бермейді. 

Мұндай төлемдер негізінен Еуропалық Одақтың EC 261/2004 регламентімен реттеледі. Егер рейсіңіз Еуропалық Одақ елдерінен ұшса немесе сол елдерге бағытталса, ұшу қашықтығына қарай белгіленген мөлшерде өтемақы талап ете аласыз:

• 250 еуро (шамамен 125 мың теңге) – 1 500 шақырымға дейінгі рейстер үшін;

• 400 еуро (шамамен 200 мың теңге) – 1 500-ден 3 500 шақырымға дейінгі рейстер үшін;

• 600 еуро (шамамен 300 мың теңге) – 3 500 шақырымнан асатын рейстер үшін.

Еуропада рейстер кешіккенде не істеу керек?

Еуропада әуе жолаушыларының құқығы Еуропалық Одақтың №261/2004 регламентімен реттеледі. Бұл ереже ЕО елдерінен ұшатын және ЕО-ға бағыт алатын белгілі бір рейстерге, сондай-ақ Исландия, Норвегия, Швейцария және ЕО-ның кейбір аумақтарына қатысты қолданылады.

Еуропада рейстің кешігуіне байланысты жолаушыларға көрсетілетін қызметтер ұшу қашықтығына қарай белгіленеді. Мәселен, 1 500 шақырымға дейінгі рейстер 2 сағаттан астам кешіксе, жолаушылар тамақ пен сусын алуға құқылы. Ал 1 500-3 000 шақырым аралығындағы рейстер үшін бұл мерзім –3 сағат.

Егер рейс 5 сағаттан астам кешіксе, жолаушы ұшудан бас тартып, билет құнын толық қайтаруды талап ете алады.

Ал жолаушы сапарын жалғастырып, межелі жерге жетсе, рейстің кешігу жағдайына қарай 125 еуродан (шамамен 63 мың теңге) 600 еуроға (шамамен 300 мың теңге) дейін өтемақы алуға құқылы.

Еуропада өтемақы талап ету кезінде ЕО-ның №261/2004 регламентінің 4-9-баптарына және Монреаль конвенциясына сүйенуге болады.

АҚШ, Азия және Африка елдері болса, өтемақы қалай қайтырылады?

Бұл аймақтарда әуе жолаушыларына қатысты бірыңғай талаптар жоқ. Көп нәрсе тасымалдаушымен жасалған келісімшартқа байланысты. Сондықтан билет сатып алмас бұрын әуе компаниясының шарттарын мұқият оқып, басқа жолаушылардың пікірлерімен танысқан жөн. Бұл рейстердің жиі кешігуі сияқты мәселелерді алдын ала білуге көмектеседі.

АҚШ-та рейстердің кешігуіне қатысты талаптар шектеулі. Егер жолаушылар ұшақтың ішінде отырса және рейс екі сағаттан астам кешіксе, оларға тамақ пен су берілуге тиіс. Дегенмен әуе компанияларының көбі жолаушыларға өз бастамасымен қосымша көмек көрсетеді.

Азия мен Африкада жолаушылардың құқықтары әр елдің заңнамасына байланысты реттеледі. Көп жағдайда заңда тек жалпы талаптар көрсетіліп, нақты қызметтерді ұсыну тәртібін әуе компаниясының өзі белгілейді. Сондықтан билет сатып аларда тасымалдаушыны мұқият таңдаған дұрыс.

Рейс кешіксе өтемақы мөлшері қалай есептеледі?

Қазақстанда жолаушы межелі жерге кешігіп жеткен жағдайда әуе компаниясынан айыппұл талап етуге құқылы. "Қазақстан Республикасының әуе кеңістігін пайдалану және авиация қызметі туралы" заңның 86-бабына сәйкес, айыппұл мөлшері кешіккен әр сағат үшін билет тарифі құнының 3%-на тең. Алайда төлемнің жалпы сомасы тариф құнынан аспауға тиіс.

Мысалы, билет тарифі 50 мың теңге болса, ал ұшақ межелі жерге 6 сағат кешігіп жетсе, есептелген айыппұл мөлшері 9 мың теңге болады. 

Дегенмен бұл өтемақы міндетті түрде төленеді деген сөз емес. Егер әуе компаниясы рейстің кешігуіне еңсерілмейтін күш жағдайлары себеп болғанын дәлелдесе, жауапкершіліктен босатылуы мүмкін. Ал халықаралық рейстер кезінде тиісті халықаралық келісімдердің талаптарын да ескеру қажет.

Айыппұл талап ету үшін жолаушы әуе компаниясына өтініш жазып, оған ұшуды және рейстің кешіккенін растайтын құжаттарды қоса тіркеуі керек.

Еске салайық, заңгер Абылай Байтенов жолаушыларды 45 минут бойы салқындатқышы істемеген ұшақта отырғызғаны үшін FlyArystan әуе компаниясын сотқа беріп, жеңіп шыққан еді. Сот оның талабын ішінара қанағаттандырды. 28 қазанда Алматының Түрксіб аудандық соты әуе компаниясынан Байтеновтің пайдасына жалпы 704 322 теңге өндіру туралы шешім шығарды. Оның 200 мың теңгесі келтірілген моральдық зиянның өтемақысы, 500 мың теңгесі сотта өкіл жалдауға кеткен шығын, 2 183 теңгесі мемлекеттік баж, ал 2 139 теңгесі рейстің кешіккені үшін айыппұл ретінде белгіленген.

Егінді уақытында егіп, өнімді шығынсыз жинау үшін фермерге заманауи техника қажет. Алайда трактор мен комбайн қымбат техника, ал шаруашылықтың басқа да шығындары аз емес. Осындай жағдайда “Бәйтерек” холдингінің құрамындағы “ҚазАгроҚаржы” фермерлерге техниканы лизинг арқылы алып, ақысын бірнеше жылға бөліп төлеуге мүмкіндік береді. Stan.kz тілшісі елдің әр аймағында шаруашылық секторының қалай дамып жатқанын анықтап көрді. 

Ескі техникадан заманауи технологияға дейін

Ауыл шаруашылығында уақыт – алтыннан да қымбат. Әсіресе егін жинау науқаны кезінде комбайнның бір күн тұрып қалуының өзі шаруаға шығын әкелуі мүмкін. Мұны Батыс Қазақстан облысындағы “Ислам Сұлтан” шаруа қожалығының басшысы Әлия Аймурзина жақсы біледі. Оның айтуынша, шаруашылық алғаш құрылған кезде егін жинау жұмыстары “Нива”, СК-5 комбайндары мен “Беларусь”, “Алтаец” тракторлары арқылы жүргізілген. Ескі техниканың жиі бұзылуы, қосалқы бөлшектердің табылмауы жұмысты қиындатады дейді.

Бірақ қазір жағдай өзгерген. Шаруашылық заманауи техникаға көшіп, егіс жұмыстарында GPS арқылы басқарылатын тракторларды пайдаланады. Мұндай машиналар алқаптың бағытын компьютерде сақтап, белгіленген сызықтан ауытқымай қозғала алады. Операторға негізінен алқаптың шетінде ғана рульді бұру қажет.

Әлия Аймурзинаның айтуынша, “ҚарАгроҚаржы” арқылы лизингке алынған жаңа техниканың артықшылығы тек жылдамдықта емес. Ол механизаторлардың жұмысын жеңілдетіп, техниканың жағдайын тұрақты бақылауға мүмкіндік береді.

“Бұрын техника бұзылса, қосалқы бөлшек іздеп, қалаға баруға тура келетін. Кейде бөлшегін таппай, жұмыс тоқтап қалатын. Ал қазір трактордың іші түгел компьютер. Алқаптың мәліметтерін енгізсеңіз, жүйе барлық баптауды есте сақтайды. GPS арқылы өзі жүріп, белгіленген бағыттан ауытқымайды”, – дейді Әлия Аймурзина.

Бүгінде шаруашылық егіншілікпен ғана шектелмейді. Мұнда асыл тұқымды мал өсіріліп, жем-шөптің басым бөлігі өз алқаптарында дайындалады. Арпа, жаздық бидай, мақсары, құмай және мал азығына арналған көпжылдық шөптер егіледі. Осылайша, егіншілік пен мал шаруашылығы бір-бірін толықтырып отыр.

Техниканың 85%-ын жаңартқан павлодарлық шаруа

Павлодар облысындағы “АМИД” шаруа қожалығы да өндірісін біртіндеп кеңейтіп келеді. Шаруашылықтың негізін Дмитрий Белявскийдің әкесі 2005 жылы қалаған. Кейін баласы отбасылық кәсіпті жалғастырып, ауыл шаруашылығы саласына тереңірек араласа бастады. 

Фермердің айтуынша, Павлодар облысында егіншілікпен айналысу оңай емес. Биыл кейбір алқаптарда 90 күнге дейін жауын-шашын болмаған. Мұндай жағдайда өнім алу үшін ауа райына бейімделіп қана қоймай, агротехнологияны дұрыс қолданып, техниканы уақытылы дайындау маңызды.

Шаруашылықта негізінен бидай мен күнбағыс өсіріледі. Бұдан бөлек, ауыспалы егіс жүйесінде қарақұмық пен арпа да бар. Жиналған өнімді өткізу жағынан әзірге қиындық жоқ: жергілікті өңдеу кәсіпорындары да, шетелдік сатып алушылар да ұсыныс білдіреді екен. Алайда өнімді уақытында жинап, сапасын жоғалтпай сақтау үшін техниканың жағдайы шешуші рөл атқарады. Осы бағытта шаруашылық соңғы жылдары машина-трактор паркін жаңартуға басымдық берген.

“Бүгінде шаруашылығымыздағы техниканың шамамен 85%-ы жаңартылды. Бұл жаман көрсеткіш емес деп ойлаймын. Біз “ҚазАгроҚаржымен” он жылдан бері жұмыс істеп келеміз. Олардың бағдарламалары арқылы комбайндар сатып алдық. Жаңа техника егіс пен орақ науқанын уақытында аяқтап, өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді”, – дейді Дмитрий Белявский.

Фермер жаңа техниканың арқасында шаруашылық өндірістік жұмыстарды белгіленген мерзімде орындауға мүмкіндік алған. Бұл, әсіресе, жауын-шашын аз түсетін өңірде маңызды рөл атқарған екен.

Сортаң жерді жүгері алқабына айналдырған алматылық шаруа

Алматы облысындағы шаруашылықтардың бірі егіншілікті дамытудың басқа жолын таңдаған. Мұнда фермерлер мал азығын өздері дайындау үшін жүгері өсіруге басымдық беріп отыр. Алайда бұл жұмыстың артында едәуір инвестиция мен инженерлік шешімдер жатыр.

Шаруашылық иесі Бағдат Әжінұровтың айтуынша, жүгері алқабына су жеткізу үшін 15 шақырым жерден канал тартқан. Енді шаруашылық егіс көлемін 1 000 гектарға дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр.

“Қазір гектарынан ең аз дегенде 15 тонна жүгері аламыз. Болашақта осындай алқаптарды 1 000 гектарға дейін жеткізу жоспарымыз бар. Ол үшін кемінде 20 шақырым жерден өзен қазып әкелуіміз керек. Одан кейін жерді тегістейміз. Мұның барлығына үлкен қаражат қажет”, – дейді Бағдат Әжінұров.

Жүгері шаруашылыққа тек егін ретінде емес, мал азығы ретінде де қажет. Фермерлер дәнін жинап алғаннан кейін қалған сабақтарын мал азығына пайдаланады. Осылайша, малды қыстан аман алып шығуға және бордақылауға қажетті жем-шөпті өздері дайындайды. Шаруашылық иесінің айтуынша, қазіргі қолданып жүрген техникасының барлығы дерлік “ҚазАгроҚаржы” арқылы алынған. Бағдат Әжінұров кейбір қаржыландыру тетіктері арқылы техника құнының бір бөлігін өтеуі, бастапқы жарнаны төлеу мерзімінің икемді болуы фермерлерге қолайлы екенін айтты.

Тиімді лизинг шаруаларға не береді?

Үш өңірдегі шаруашылықтардың тәжірибесі ауыл шаруашылығын дамыту үшін техниканың қолжетімділігі қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Бірі ескі комбайндарды заманауи техникамен алмастырса, енді бірі егістік көлемін ұлғайтып, мал азығы базасын қалыптастырып отыр.

Осы бағытта “ҚазАгроҚаржы” фермерлерге жеңілдетілген лизинг ұсынады. Компания басқарма төрағасының орынбасары Еркебұлан Жұмжаевтың айтуынша, бағдарламаның негізгі шарттарының бірі – жылдық 5% мөлшерлеме және 7 жылға дейінгі қаржыландыру мерзімі.

“Лизингтің негізгі шарты – жылдық 5%-дық мөлшерлеме және 7 жылға дейінгі қаржыландыру мерзімі. Бастапқы жарна 10%-дан басталады. Егер фермерде оны бірден төлеуге мүмкіндік болмаса, аванстық төлемді 12 айға дейін бөліп төлеуге болады”, – дейді Еркебұлан Жұмжаев.

Мұндай тетіктер фермерлерге техниканы бірден толық құнын төлемей сатып алуға және айналымдағы қаражатын шаруашылықтың өзге қажеттіліктеріне бағыттауға мүмкіндік береді. Ал шаруалардың тәжірибесі көрсеткендей, жаңарған техника өндіріс көлемін сақтауға, жаңа алқаптарды игеруге және агробизнесті одан әрі дамытуға жол ашады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамының Х құрылтайында қазақ тілінің дамуы туралы кезінде дін туралы сөздерді де тілге тиек етті. Осыдан кейін Қазақстан Мұсылмандар Діни басқармасы мәлімдеме жасады. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

ҚМДБ мәліметінше, Құран аяттарының, намазда оқылатын дұғалар мен зікірлердің араб тілінде айтылуының өзіндік мәні бар. Құлшылық кезінде қазақ тілінің орынын да ескеру қажет.

“Ал күнделікті қарым-қатынаста ойымызды қазақ тілінде жатық әрі түсінікті жеткізіп, тілімізде қалыптасқан сөздер мен ұғымдарды орнымен қолдану – ана тілімізге деген құрметтің көрінісі. Мәселен, "ифтар" мен "сухур" ұғымдарының тілімізде бұрыннан қалыптасқан "ауызашар", "сәресі" деген атаулары бар”, – деп мәлімдеді ҚМДБ.

Сондай-ақ ҚМДБ діни жолда жүрген адамдардардың бір-бірін басқа тілде атауына қатысты да айтты.

“Сол сияқты кейбір азаматтардың өзара "ахи", "ухти", "абла", "аби", "брат" және "сестра" деп тілдесуі жиі кездеседі. Біздің пікірімізше, мұндайда өз тіліміздегі "бауырым", "ағам", "інім", "әпкем", "апам", "қарындасым" деген сөздерді қолданған абзал. Бұл сөздер жақындық пен құрметті білдіріп қана қоймай, халқымыздың үлкенге ізет, кішіге қамқорлық танытатын сыйластық дәстүрін де сақтайды.”, – деп жазды ҚМДБ.

Еске сала кетейік, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) дін өкілі Исматулла Мақсұм төңірегіндегі дауға қатысты мәлімдеме жасады. Сөздерінше, оның жақтастарының діни басқармаға қатысы жоқ.

"Заң мен тәртіп" қағидатын іске асыру аясында Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінде "Студенттер құқықбұзушылыққа қарсы" атты профилактикалық акция өтті.

Іс-шара жастардың құқықтық сауаттылығын арттыруға, құқықтық мәдениетін қалыптастыруға және студенттер арасында құқықбұзушылықтың алдын алуға бағытталды.

Кездесу барысында заң талаптарын сақтау, құқыққа қайшы әрекеттердің салдары, қоғамдық тәртіп негіздері және белгіленген нормаларды бұзғаны үшін азаматтардың жауапкершілігі мәселелері талқыланды. Әсіресе студенттердің заңға саналы көзқарасын қалыптастыруға және күнделікті өмірде заң талаптарын сақтаудың маңызын түсіндіруге ерекше назар аударылды.

Мұндай іс-шаралардың өзектілігі студенттік кезеңнің тұлғаның қалыптасуында, азаматтық ұстанымы мен әлеуметтік құндылықтарының дамуында маңызды рөл атқаратындығымен байланысты. Дәл осы кезеңде жастар өз бетінше шешім қабылдау тәжірибесін жинақтап, қоғаммен белсенді қарым-қатынас орнатып, әлеуметтік жауапкершілік қағидаттарын меңгереді.

Бұл бағыттағы жұмыста жоғары оқу орындары мен құқық қорғау органдары арасындағы өзара ынтымақтастықтың маңызы зор. Полиция өкілдерімен кездесулер студенттерге өзекті ақпаратты тікелей мамандардан алуға, заңнаманы қолданудың практикалық қырларымен танысуға және құқықтық тәртіп мәселелерін талқылауға мүмкіндік береді. Ашық диалог форматындағы мұндай кездесулер жастардың құқықтық мәселелерге қызығушылығын арттырып, құқық қорғау органдарына деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.

Құқықбұзушылықтың алдын алу жұмыстары жүйелі сипатта болуы тиіс. Ол тек құқыққа қайшы әрекеттердің заңдық салдарын түсіндірумен шектелмей, құқықтық ойлау мәдениетін, қарым-қатынас әдебін, жанжалдарды сындарлы жолмен шешу дағдыларын және өзге адамдардың құқықтарын құрметтеу қағидаттарын қалыптастыруды да қамтуы қажет.

"Студенттер құқықбұзушылыққа қарсы" акциясын өткізу жастар арасында заңдылық пен құқықтық тәртіп қағидаттарын нығайтуға ықпал етеді. Мұндай бастамалар заң талаптарын сақтау тек құқықтық міндет қана емес, сонымен қатар қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақты дамуына әсер ететін саналы азаматтық таңдау екенін түсінуге мүмкіндік береді.

Microsoft компаниясының Microsoft 365, Outlook, Teams және басқа да қосымшалары бес сағаттан астам уақыт жұмыс істемей қалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі dw.com порталына сілтеме жасап хабарлайды.

Астана уақытымен 13 қараша күні таңғы сағат 04:00-дегі мәлімет бойынша, компания серверлердің жұмысын қалпына келтіруді жалғастырған. Корпорация кейбір серверлердің қайта іске қосылғанын хабарлады. Пайдаланушылар сервистерге біртіндеп қайта қосылып жатыр.

Downdetector деректеріне сәйкес, Outlook жұмысына қатысты шағымдар саны АҚШ-тың шығыс уақытымен сағат 13:00 шамасында шегіне жеткен. Бұл Астана уақытымен 12 қараша күні сағат 23:00-ге сәйкес келеді. Сол кезде 138 058 пайдаланушы ақау туралы хабарлаған. Кешке қарай шағымдар саны шамамен 34 490-ға дейін азайған.

Бұған дейін Microsoft бірнеше сервердің күтпеген жерден жүктемені көтере алмай қалғанын түсіндірді. Компания ақауға интернет-трафиктің артуы себеп болмағанын атап өтті.

Астана уақытымен 13 қараша күні сағат 03:47-де Microsoft 365 жұмысына қатысты шағымдар саны 13 мыңға жуықтаған. Ал Teams қызметіне қосылуда қиындық көрген 763 пайдаланушы шағым түсірген.

Microsoft өкілдерінің мәліметінше, қайта іске қосылған серверлер тұрақты жұмыс істеп тұр. Компания жүктемені азайту үшін пайдаланушыларды басқа серверлерге бағыттаған. Қалған серверлер іске қосылған сайын сервистердің жұмысы да біртіндеп қалпына келеді.

Ақау басқа компанияларға да әсер етті

Microsoft сервистеріндегі іркіліс өзге технологиялық компаниялардың жұмысына да әсер еткен. OpenAI Microsoft сервистеріне қосылу кезінде туындаған қиындықтарды тексеріп жатқанын хабарлады. Ақау салдарынан пайдаланушылар жаңа қосылымдар жасай алмай, кейбір құралдарды пайдалануда қиындықтарға тап болуы мүмкін еді.

Ал Anthropic компаниясы техникалық инфрақұрылым жеткізушілерінің бірінде ақау анықталғанын мәлімдеді. Соның салдарынан Microsoft 365 қызметіне қосылуда қиындықтар туындаған.

Айта кетейік, өткен айда Microsoft бұлтты Azure платформасында да ақау болғанын хабарлаған еді. Ол кезде іркіліс компанияның кеңсе бағдарламаларына және бірнеше елдегі кәсіпорындардың жұмысына әсер еткен.

Еске салайық, бұған дейін Microsoft компаниясы қызметкерлер санын қысқартудың жаңа тәсілін таңдаған еді. Технологиялық алпауыт 60 мыңға жуық маманына өтемақы ұсынып, жұмыстан өз еркімен кетуге мүмкіндік бермек. Бұл бастама компанияның шығындарын азайтып, мәжбүрлі қысқартудан бас тартуына жол ашуы мүмкін. Өтемақы мөлшері Microsoft компаниясында бұрыннан қолданылып келе жатқан талаптарға сәйкес белгіленеді. Бұған дейін АҚШ-тағы осындай бағдарламаларға қатысқан қызметкерлерге кемінде 60 күндік негізгі жалақы төленген. Ал кейбір қызметкерлердің өтемақысы еңбек өтілі мен атқарған қызметіне қарай 39 апталық жалақы мөлшеріне дейін жеткен.

Астанада 13 қараша күні жоспарлы антитеррорлық оқу-жаттығу өтеді. Осыған байланысты елорда тұрғындарына ескерту жасалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Республикалық терроризмге қарсы орталықтың хабарлауынша, оқу-жаттығу сағат 09:00-ден 18:00-ге дейін Қазақ спорт және туризм академиясының маңында, Қарқаралы тасжолы, 15 мекенжайында ұйымдастырылады.

Іс-шараның мақсаты – құқық қорғау және арнайы органдар күштері мен құралдарының терроризм қаупі туындаған жағдайда жедел әрекет етуге дайындығын тексеру.

Оқу-жаттығу кезінде аталған аумақта уақытша шектеулер енгізіледі. Атап айтқанда, жаяу жүргіншілер мен көлік қозғалысына шектеу қойылып, кейбір жол учаскелері ішінара жабылады.

Штаб өкілдері тұрғындарды оқу-жаттығуға түсіністікпен қарауға, қауіпсіздік талаптарын сақтауға және мемлекеттік органдар қызметкерлерінің заңды талаптарын орындауға шақырды. Сондай-ақ тек ресми ақпарат көздеріне сеніп, жалған мәлімет таратпау қажет екенін ескертті.

Еске салайық, бұған дейін 2011 жылы 12 қарашада Тараз қаласында Қазақстан тарихындағы ең қайғылы терактілердің бірі болды. Қаруланған Мақсат Қариев бірнеше сағаттың ішінде қалада бірінен соң бірі шабуыл жасап, қару-жарақ дүкенін тонады, ҰҚК қызметкерлері мен полицейлерге оқ атты. Қанды оқиға салдарынан жеті адам қаза тауып, бірнеше адам жараланды. Қылмыскерді тоқтатуға әрекеттенген полиция капитаны Ғазиз Байтасов та жарылыс кезінде көз жұмды. Ол гранатаны өз денесімен жауып, айналасындағыларды аман алып қалуға тырысты. Stan.kz сол күні Таразда болған оқиғаның хронологиясын еске түсіреді.

Жалақы сол қалпы, ал дүкендегі азық-түлік бағасы өсіп келеді. Мұның себебі неде және қымбатшылық отбасы бюджетіне қалай әсер етеді? Stan.kz инфляцияны қарапайым мысалдармен түсіндіреді.

Инфляция деген не және оны қалай есептейді?

Бірінші инфляцияның не екенін қарапайым тілмен түсіндірейік. Инфляция - елдегі тауарлар мен қызметтердің жалпы баға деңгейінің белгілі бір уақыт ішінде өсуі. Соның салдарынан ақшаның сатып алу қабілеті төмендейді: бұрынғы ақшаға бұрынғыдан да аз зат аламыз.

Мысалы, бір апта бұрын 5 000 теңгеге алған азық-түлік себетінің бағасы өссе, бүгін дәл сондай өнімдерді қайта сатып алу үшін көбірек ақша қажет болуы мүмкін. Бірақ инфляция кезінде барлық тауардың бағасы бірдей өседі деуге болмайды. Бір өнім қымбаттаса, екіншісінің бағасы өзгермеуі немесе арзандауы мүмкін.

Қазақстанда Ұлттық статистика бюросы халық тұтынатын тауарлар мен қызметтердің бағасын бақылайды. Олардың қатарында азық-түлік, киім-кешек, тұрмыстық заттар, көлік және коммуналдық қызметтер бар.

Статистиктер бағаларды белгілі бір кезеңдермен салыстырады. Мәселен, осы айды өткен аймен немесе былтырғы жылдың осы кезеңімен салыстырады. Есептеу кезінде әр тауар мен қызметтің тұтыну шығындарындағы үлесі ескеріледі. Мысалы, халық нан мен етті жиі сатып алатындықтан, олардың баға өзгерісі инфляция көрсеткішіне белгілі бір деңгейде әсер етеді. Осы деректер негізінде тұтыну бағаларының индексі есептеліп, инфляция деңгейі анықталады. Сондықтан ресми көрсеткішті бір ғана нанның немесе еттің бағасымен өлшеуге болмайды. 

Азық-түлік неге қымбаттайды?

Азық-түліктің бағасына оны өндіруге және дүкенге жеткізуге кететін шығын әсер етеді. Мысалы, жанармай қымбаттаса, өнімді тасымалдау да қымбаттайды. Жем-шөп, тұқым, тыңайтқыш немесе қаптама бағасы өссе, өндірушінің шығыны көбейеді. Бұл өнімнің дүкендегі бағасына әсер етеді. 

Нарықтағы тауар көлемі де маңызды. Қуаңшылықтан өнім аз жиналса немесе жеткізу қиындаса, сатылымдағы өнім азаяды. Ал сұраныс ұзақ уақыт жоғары болса, баға өсуі әбден мүмкін.

Шетелден әкелінетін өнімдер мен шикізаттың бағасына теңге бағамы да әсер етеді. Егер теңге әлсіресе, яғни шетел валютасына шаққандағы құны төмендесе, импорттық тауарлар мен шикізат қымбаттауы мүмкін. Бұл өз кезегінде дүкендегі өнім бағасына әсер етеді.

Кейде қаптаманың көлемі кішірейіп, бағасы сол қалпы қалып жатады. Мысалы, бұрын 500 грамм болған өнім енді 450 грамм болып сатылса, сатып алушы сол ақшаға азырақ өнім алады. Сондықтан бағаны ғана емес, қаптамадағы мөлшерді де салыстырған жөн.

Жалақы мен баға өсімі отбасы бюджетіне қалай әсер етеді?

Егер жалақы сол күйі қалып, азық-түлік қымбаттаса, адамның сатып алу қабілеті төмендейді. Яғни бұрынғы табысына бұрынғыдан аз өнім ала алады.

Адамның айлығы 300 мың теңгеден 330 мың теңгеге өсті делік. Айлықтың қағаз жүзіндегі өсімі — 10%. Егер осы кезеңдегі инфляция 9,2% болса, жалақының сатып алу мүмкіндігі шамамен 0,7%-ға ғана артады. Яғни айлық 30 мың теңгеге көбейгенімен, баға да өскендіктен, адамның бұрынғыдан алатын тауары көп өзгермеуі мүмкін.

Осы жерде 300 мың теңге мен 330 мың теңгенің айырмасы номиналды өсімді, ал инфляцияны есептегеннен кейінгі 0,7% нақты өсімді көрсетеді.

Жалақы өссе де, оның қаншалықты өскенін бағамен салыстыру керек. Егер жалақы баға өсімінен баяу өссе, табыс көбейгенімен, оған алуға болатын заттың көлемі азаюы мүмкін.

Инфляцияны отбасылар әртүрлі сезінеді. Әр отбасының шығыны мен сатып алатын тауары бөлек. Мысалы, табысының басым бөлігін азық-түлікке жұмсайтын отбасы азық-түлік қымбаттағанын қаттырақ сезінуі мүмкін. Ал басқа отбасының бюджетінде тұрғын үй, көлік немесе білім шығындары көбірек болуы ықтимал. Сондықтан ресми инфляция көрсеткіші әр адамның жеке шығыны дегенді білдірмейді.

Қазақстандағы инфляция және бағаның баяулауы

Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы қазанда Қазақстандағы жылдық инфляция 9,2% болды. Бұл — 2025 жылғы қазанмен салыстырғандағы бағаның орташа өсімі. Азық-түлік тауарларының бағасы осы кезеңде 7,6%-ға өскен. Ал 2026 жылғы қыркүйекпен салыстырғанда бір айдағы жалпы инфляция 0,5% болды. 

Инфляцияның баяулауы баға арзандады деген сөз емес. Бұл тауарлар мен қызметтердің бұрынғыдан баяу қымбаттап жатқанын білдіреді. Мысалы, бір жылы бағалар 10%-ға, келесі жылы 7%-ға өссе, өсу қарқыны төмендеген. Бірақ баға әлі де өсіп жатыр.

Отбасы шығынын бақылау үшін:

• Бір ай бойы негізгі шығындарыңызды жазып жүріңіз.
• Дүкенге барарда қажет заттардың тізімін жасаңыз.
• Әртүрлі дүкендегі бағаларды салыстырыңыз.
• Өнімнің бағасымен бірге қаптамадағы мөлшеріне де қараңыз.
• Апталық ас мәзірін алдын ала жоспарлаңыз.
• Мүмкіндік болса, күтпеген шығындарға арнап аз да болса ақша жинаңыз.

Өз шығынын бақылап, бағалар мен қаптамадағы мөлшерді салыстыру отбасы бюджетіне қатысты шешімді саналы қабылдауға көмектеседі. Жалақының өзгерісін де бағаның өсуімен қатар қарастырған жөн.

Айта кетейік, ұлттық экономика министрлігінің болжамынша, Қазақстандағы инфляция 2027 жылы 7,5–9,5%, ал 2028–2029 жылдары 6–8% болуы мүмкін. 

Әскери ант қабылдау кезінде жағдайы нашарлаған сарбаз түсірілген видео әлеуметтік желілерде қайта таралып жатыр. Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, оқиға 2024 жылы Аягөз гарнизонында болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Видеода салтанатты рәсім кезінде сарбаздың басы айналып, өзін жайсыз сезінгені байқалады. Бұған дейін ведомство өкілдері сарбаз қатты қобалжығандықтан жағдайы нашарлап кетті деп түсіндірген еді.

"Сарбаздың денсаулығына қауіп төнген жоқ. Оған медициналық көмек уақытылы әрі толық көлемде көрсетілді", – деп хабарлады Қорғаныс министрлігі.

Jaq.Ortcom дезинформацияға қарсы орталығының мәліметінше, әскери қызметші кейін мерзімді әскери қызметін аяқтап, запасқа шығарылған.

Ведомство бұл видео қазіргі жағдайды көрсетпейтінін атап өтті. Ал орталықтың ескертуінше, архивтегі кадрларды түсірілген күні мен мән-жайын көрсетпей жариялау аудиторияны жаңылыстыруы мүмкін.

Бұған дейін Тоқаев қорғаныс министрінің бірінші орынбасары Айтқұрман Омарбеков пен қорғаныс министрінің орынбасары Татьяна Савельеваны қабылдаған еді. Кездесу қорытындысы бойынша мемлекет басшысы Қарулы күштердің сақадай сай болуына және әскери әзірлік сапасына қатысты, сонымен қатар әскердің ең басты қажеттіліктерін қаржылық тұрғыдан өтеу және бюджет қаражатын ұтымды пайдалану мәселелері бойынша бірқатар міндет жүктеді.

Атырауда азаматтық некедегі әйелін 28 жерінен пышақтап өлтірді деп айыпталған ер адамның ісі бойынша сот отырысы жалғасып жатыр. Сотталушы жасаған әрекетіне өкінетінін айтты. Десе де қылмысқа әйелінің өзі себеп болғанын алға тартты. Ал марқұмның туыстары сотталушыны өмір бойына бас бостандығынан айыруды талап етіп отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Қанды оқиға биыл 22 шілдеде болған. Ер адам азаматтық некедегі жұбайына бірнеше рет пышақ сұғып, оқиға орнынан кетіп қалған. Қайғылы жағдайға ерлі-зайыптының небәрі үш жастағы қызы куә болған. Ең сорақысы, әкесі кішкентай баланы қанға боялған анасының жанында қалдырып кеткен. Сәби бір тәуліктен астам уақыт бойы марқұмның денесімен бірге жалғыз қалған.

Сот отырысында сарапшы марқұмның денесіндегі жарақаттардың сипаты мен қылмыстың мән-жайын баяндады. Оның айтуынша, пышақ әйелдің кеңірдегіне дейін жеткен. Денесінде көптеген жарақат болған. Марқұмның көзі ашық күйде қалған. Сараптама нәтижелері оның алған жарақаттары өте ауыр болғанын көрсетті.

Судья сотталушыдан мұндай қатыгездікке не себеп болғанын сұрады. Алайда ер адам жауапкершілікті мойнына алудың орнына, әйелін кінәлады. Оның сөзінше, оқиға болған түні ұйықтап жатқанда жұбайы өзіне пышақпен ұмтылған. Отбасындағы жанжалдарға ақша, алимент пен несие мәселелері себеп болғанын айтты.

Сотталушы әйеліне қарсы күш қолданғанын оның әрекетімен түсіндіруге тырысты. Бұл ұстанымды ер адамның анасы да қолдаған. Дегенмен судьяны да, сотқа қатысушыларды да мазалаған басты сұраққа ол жауап бере алмады. Демек үш жасар қызын неге қаза тапқан анасының қасында қалдырып кеткенін түсіндірмеді.

Сотталушы судьяның, қорғаушылар мен мемлекеттік айыптаушының сауалдарына мардымды жауап бермеді. Ал марқұмның анасы күйеу баласының сотта қызына жала жауып отырғанына наразылығын білдірді. Оның айтуынша, сотталушы өз кінәсін мойындамай, жауапкершіліктен жалтаруға тырысып отыр.

Марқұмның туыстары сотталушыға барынша қатаң жаза тағайындауды сұрап отыр. Олар Ерсінбек Жұмағалиевтің өмір бойына бас бостандығынан айырылуын талап етеді.

Айта кетейік, марқұм Алмагүл Шымырова 37 жаста болған. Ол төрт баланың анасы. Әйел мен сотталушы Ерсінбек Жұмағалиев азаматтық некеде алты жыл бірге тұрған.

Айта кетейік, бұған дейін Атырау облысында 42 жастағы әйел өз пәтерінде айуандықпен өлтірілгені туралы жазған едік. Негізгі күдікті – оның азаматтық некедегі жұбайы. Ең сорақысы, бұл қылмыстың куәсі олардың үш жастағы қызы болған.

Жасанды интеллектіні пайдаланған алаяқтар енді азаматтардың фотосы арқылы жалған бейне жасап, банктердің биометриялық тексеруінен өтіп жүр. Соның салдарынан адамдардың атынан рұқсатсыз есепшот ашылып, ірі көлемде несие рәсімделіп жатыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі 31-арнаның “Информбюро” бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Алматы тұрғыны Зухра Валиева да осындай айла-шарғының құрбанына айналған. Оның атына төрт виртуалды есепшот ашылып, жалпы сомасы 35 миллион теңге болатын несие рәсімделген.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, соңғы уақытта банктердің мобильді қосымшаларына қойылатын қауіпсіздік талаптары күшейтілген. Енді клиент жаңа құрылғыдан жүйеге кіргенде, құпия сөзін өзгерткенде немесе қосымшаны алғаш рет тіркегенде биометриялық сәйкестендіруден бөлек, екі факторлы тексеруден өтуі қажет.

Сонымен қатар қаржы ұйымдары күмәнді операцияларды анықтап, оларды уақытша тоқтатуға мүмкіндік беретін антифрод-жүйелерді пайдалануға міндетті.

Мамандар азаматтарға банк шоттарынан өздері жасамаған операцияларды байқаса, дереу қаржы ұйымына хабарласып, шоттарын бұғаттауды және құқық қорғау органдарына арыздануды ұсынады.

Ал 35 миллион теңге қарызға қалған Зухра Валиева полиция мен прокуратураға шағым түсірген. Қазір әйел өзінің атына рәсімделген несиелердің күшін жоюға және кінәлілерді анықтауға тырысып жатыр. Алайда істің немен аяқталатыны әзірге белгісіз.

Айта кетейік, бұған дейін Алаяқтар қазақстандық әйелдің атынан банк картасын ашып, аударымдар жасағаны туралы жазған едік. 

Шымкентте бірнеше күн бұрын жауған нөсер жаңбырдан кейін қаланың кейбір аумағын су басты. Түркістан көшесінде жаңбыр салдарынан жақында жөнделген тротуардың сапасы сын көтермей, опырылып, жаяу жүргінші шұңқырға түсіп кетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі “Жетінші арнаға” сілтеме жасап хабарлайды. 

Жергілікті тұрғындардың айтуынша, жаяу жүргіншілер жолы жақында ғана жаңартылған. Алайда арада көп уақыт өтпей, жабындының бір бөлігі кенеттен опырылып, өтіп бара жатқан қыз шұңқырға түскен. Оқиға бейнебақылау камерасына түсіп қалған.

Қазір бүлінген аумақ қайта қалпына келтірілген. Дегенмен тұрғындар жөндеу жұмыстарының сапасына күмән келтіріп, жаңа тротуармен жүруге қорқатынын айтады.

Белгілі болғандай, тротуарды жөндеумен "Қуат жылу орталық" коммуналдық кәсіпорны айналысқан. Кәсіпорын өкілдерінің мәліметінше, нөсер жаңбыр салдарынан жылу желісі өтетін аумақтағы тротуар плитасы шөгіп кеткен. Сондай-ақ жылу құбырының тозғаны айтылды. Қазір бүлінген жер толық қалпына келтірілген.

Шұңқырға түсіп кеткен қыздың өзі де сол сәтті қорқынышпен еске алады. Оның айтуынша, жанынан өтіп бара жатқан адамдар бірден көмекке келмегенде, жағдай әлдеқайда ауыр болар еді дейді.

Ол өзінің орнында кішкентай бала немесе қарт болғанда жағдай одан да қиын бола ма еді деп алаңдайды. Осылайша, жұмыстың өте сапасыз жасалғанан атап өтті. 

Бұған дейін Алматыда 11 жастағы қыз ойын-сауық орталығындағы жасанды жартастан құлап, мертігіп қалған еді. Оқиға 28 қазанда болған. Куәгерлердің айтуынша, қыз жасанды жартасқа өрмелеп, ең биік жеріне жеткен кезде төменге құлаған. Ол жерге бірден қатты еденнің үстіне түскен. Зардап шеккен бала Алматыдағы №1 қалалық балалар ауруханасына жеткізілді. Қазір ол нейрохирургия бөлімінде ем қабылдап жатыр. Дәрігерлер қыздың омыртқасы мен жұлыны зақымданғанын анықтаған.

Қазақстанда 2027 жылы Ұлттық бірыңғай тестілеудің (ҰБТ) бұрынғы форматы сақталады. Ал жаңа қабылдау тесті әзірге пилоттық режимде іске қосылып, талапкерлерге балама нұсқа ретінде ұсынылады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.  

Аталған мәліметті Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте мәлімдеді.

Брифинг барысында журналист министрден 2027 жылғы ҰБТ-ға қатысты тараған қауесеттерге пікір білдіруін сұрады. Желіде тараған ақпаратта Астанадағы кейбір мектептерде 10-11-сынып оқушыларына келесі жылы ҰБТ болмайтыны, оның орнына жаңа тестілеуге дайындалуға шақырып жатқаны айтылған. Тіпті оқушыларға осы мақсатта жекеменшік оқу орталықтарының қызметін пайдалану ұсынылған.

Министр бұл ақпаратты жоққа шығарып, келесі жылы ҰБТ бұрынғы тәртіппен өткізілетінін нақтылады.

Сондай-ақ министрліктің мұндай ақпаратты таратқандарға қатысты тиісті органдарға шағымданатыны атап өтілді.

Министрдің пікірінше, бұл қауесеттер ата-аналарды балаларын жаңа тестілеуге дайындайтын курстарға жаздыру және сол арқылы ақша табу мақсатында таратылған болуы мүмкін.

Саясат Нұрбектің айтуынша, жаңа тестілеу туралы толық ақпарат арнайы баспасөз мәслихатында жарияланады. Осыған байланысты ол оқушылар мен ата-аналарды тек Ғылым және жоғары білім министрлігі мен Ұлттық тестілеу орталығының ресми хабарламаларына сүйенуге шақырды.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда ҰБТ форматы өзгеріп, талапкерлер 14 пән бойынша тест тапсыратыны туралы жазған едік. Ұлттық тестілеу орталығының директоры Нұрсейіт Байжанов орталықтың ETS халықаралық ұйымымен бірлесіп жүзеге асырып жатқан Admission Insight Test (AIT) жобасын таныстырды. Жұмыс 2026 жылдың ақпанында басталған және 2030 жылға дейін жалғасады.

Жаңа тест екі бөлімнен тұрады: 14 бейіндік пән бойынша пәндік тесттер және дағдыларды бағалау тесті.

Шымкентте қоғамдық көлікте жыныстық сипаттағы әдепсіз әрекет жасаған 38 жастағы ер адам әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Сот шешімімен ол 10 тәулікке қамалды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Полицияның мәліметінше, қоғамдық көлікте болған оқиғадан кейін құқық қорғау органдары тексеру жүргізген. Нәтижесінде құқық бұзған азаматтың Шымкент қаласының 38 жастағы тұрғыны Мурабзилов Закирджан екені анықталды.

Сот шешімімен ер адам 10 тәулікке әкімшілік қамауға алынды.

Полиция өкілдері қоғамдық орындарда, әсіресе кәмелетке толмаған балалар да жиі пайдаланатын қоғамдық көліктерде мұндай әрекеттерге жол берілмейтінін ескертті.

Полиция департаменті қоғамдық тәртіпті бұзу, өзге азаматтардың ар-намысы мен қауіпсіздігіне нұқсан келтіру заң аясында жауапкершілікке әкеп соғатынын атап өтті.

Еске  салсақ, бұған дейін TikTok эфирінде балағат сөз айтып, әдепсіз қимылдар көрсеткен қазақстандық 5 тәулікке қамалғаны туралы жазған едік. 

Барлау қызметімен байланысы бар әйелмен қатынасы үшін басы дауға қалған Nvidia компаниясының бас директоры Дженсен Хуанг қызметінен кетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Компанияның ресми сайтында басшылық құрамындағы өзгерістер туралы мәлімдеме жарияланған.

Мәлімдемеге сәйкес, Nvidia директорлар кеңесі Дженсен Хуангтың президент, бас директор және директорлар кеңесінің мүшесі қызметтерінен кету туралы шешім қабылдағанын хабарлаған. Шешім бірден күшіне енген.

Уақытша бас директор міндетін компанияның қазіргі атқарушы вице-президенті әрі қаржы директоры Колетт Кресс атқарады. Ол тұрақты басшы тағайындалғанға дейін бұрынғы қызметтерін де жалғастырады.

Компания директорлар кеңесі жаңа басшыны іздеуге кіріскенін және ішкі әрі сыртқы үміткерлерді қарастыратынын мәлімдеді.

Сонымен қатар директорлар кеңесі Харви К. Джонсты кеңес тарихындағы алғашқы төраға етіп тағайындады. Ол 30 жылдан астам уақыт бойы технология саласында кәсіпкер және басшы ретінде еңбек етіп, венчурлық инвестициямен айналысқан. Сондай-ақ Synopsys компаниясының бас директоры және атқарушы төрағасы қызметтерін атқарған.

Компания мәлімдемесінде Дженсен Хуангтың Nvidia мен жалпы технология саласының дамуына қосқан үлесі жоғары бағаланғаны айтылған.

Еске салайық, бұған дейін Nvidia компаниясының басшысы Дженсен Хуанг Қытай барлау қызметімен байланысы болуы мүмкін Элис Хуанг есімді кәсіпкер әйелмен көңілдес болғаны туралы ақпарат тарағаны хабарланған еді. The New York Times басылымының мәліметінше, АҚШ арнайы қызметтері әйелді бір жылдан астам уақыт бақылап, оның Қытай билігіне ақпарат жеткізген болуы мүмкін деген күдікке келген. Кейін Дженсен Хуанг әйеліне опасыздық жасағанын мойындап, отбасынан кешірім сұрады. Осы жағдайдан кейін Nvidia директорлар кеңесі тәуелсіз тергеу бастады. Алайда компания әзірге құпия деректердің сыртқа тарағанын растайтын дәлел жоқ екенін мәлімдеді.

Қазақстанда студенттердің курьер болып жұмыс істеуіне шектеу қойылмайды. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек студенттердің оқуымен қатар қосымша табыс табуына құқығы бар екенін айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Министрдің айтуынша, соңғы жылдары студенттердің шәкіртақысы айтарлықтай өскенімен, оның көлемі әзірге барлық қажеттілікті өтеуге жеткіліксіз. Сондықтан жастардың қосымша жұмыс істеуіне түсіністікпен қарау қажет.

Саясат Нұрбек студенттерді жұмысқа алатын компанияларды олардың оқуына кедергі келтірмей, сабаққа уақыт бөлуіне мүмкіндік жасауға шақырды. Сондай-ақ министр өзі де АҚШ-та білім алып жүрген кезінде репетитор болып қосымша жұмыс істегенін айтты.

Сонымен қатар жоғары оқу орындарында студенттердің сабаққа қатысуын бақылау күшейтілмек. Министрлік цифрландыру мүмкіндіктерін пайдалана отырып, университеттердегі сабаққа қатысу көрсеткіштерін жүйелі түрде қадағалауды қолға алған.

Осылайша, студенттердің қосымша жұмыс істеуіне тыйым салу көзделмейді. Алайда жоғары оқу орындарында сабаққа қатысу тәртібі мен білім беру сапасына қойылатын талаптар күшейтіледі.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда курьер болып қосымша табыс табатын декреттегі аналардың әлеуметтік төлемі тоқтатылмайтыны туралы жазған едік. 

Астанадағы ақша толы шамадандар желідегі жұртты бір күнге “миллионер” етті. Бірі бұйырмаған олжаның есебінен ипотекасын жапса, енді бірі оны бүкіл елге бөліп, бір донердің ақшасын шығарды. Тіпті ерте тұрмағанына өкінгендер де, “тілегіміз қабыл болыпты, тек мекенжайын нақтыламаппыз” деп күлгендер де табылды. Оқиғаның бейсенбіге тұспа-тұс келгенін байқағандар “Берекелі бейсенбі деген осы екен ғой” деп әзілдеді. Кәсіпкерлер де қарап қалмай, бірі ақша жинағандарды кофе ішуге шақырса, енді бірі тінтуден кейін үй тазалау қызметін ұсынды. Stan.kz тілшісі жұрттың “аспаннан ақша жаууына” қатысты әзілдері мен видеоларын топтастырды.

Бүгін, 12 қарашада, Астананың Қонаев көшесіндегі Atlant тұрғын үй кешенінің маңынан шамадандар мен жүз долларлық банкноттарға ұқсас бума-бума ақша табылды. Оқиға орнына полиция қызметкерлері келді. Куәгерлердің айтуынша, полицияға таңғы сағат 06:30 шамасында хабар түскен. Ақшаның шынайылығы мен қайдан шыққаны әзірге анықталған жоқ.

Мұнша ақшаның қайдан пайда болғаны анықталып жатқанда, желі қолданушылары оқиғаны әдеттегідей әзілге айналдырып, тапқыр пікірлерін жарыса жазып жатыр.

“Тілегенде мекенжайын да айту керек екен”

Ақша толы шамадан тауып алуды армандағандар бұл жолы тілектерінің неге өздеріне бұйырмағанын талқылады. Threads қолданушысы Ермұрат мәселені мекенжайдан көрген.

“Бәріміз “бүгін аспаннан ақша жауса ғой” деп бір рет болсын тіледік қой. Сол бүгін расымен болды негізі, жай ғана мекенжайын нақтыламағанбыз ғой”, – деп жазды ол.

Ая есімді қолданушы да осы сарында әзілдеп, қазақстандықтардың ұйықтар алдында “аспаннан миллион доллар түссе екен” деген тілегіне Астананың аспаны жауап бергенін жазған.

Ал Рүстем өзге қолданушыларды үміт үзбеуге шақырды.

“Бір күні сіздің де көшеңізде доллар толы шамадан аударылар…” – деп қалжыңдады ол.

“Ерте тұрған еркектің бір ырысы артық”

Оқиғадан кейін ерте тұру туралы әзіл видеолар да тарады. Солардың бірінде ер адам стендап түсіріп тұрған журналист пен оператордың артында тұрады. Екеуіне бір қарап алып, қалтасынан бір бума доллар шығарады. Артынша ақшасын қайта жасырып, жымиған күйі кете барады.

“Ерте тұрған еркектің бір ырысы артық”, – деп жазды ол.

Публикация от Жанабек (@zhasok.exe)

Ал Бекнұр сол тұрғын үй кешенінде тұратын танысының күнде ерте тұрып серуендейтінін, бірақ дәл сол күні ұйықтап қалғанын жазды.

“Аспаннан доллар жауған ТКК-да менің танысым тұрады. Күнде таңғы 4:30–5:00-де тұрып, қадам жасауға шығатын. Кеше тойлатып, ұйықтап қалған ғой. Әй, ішімнің ашығаны бар енді”, – деп әзілдеді ол.

Сырым Итқұлов та жақын маңда тұратындардың “ертерек оянып, доллар жинауға бару керек еді” деген қалжыңдарын бөліскен. Ол астаналықтардың қар күтіп жүргенде, доллар “жауғанын” жазды.

Құндыз Нұртайқызы болса, ақша тастағандар жұртты алдын ала құлақтандыруы керек еді деп әзілдеген.

“Мына сегіз шамадан ақшаны тастай салған көкелерді айтам… Қызық! Threads-ке бір ауыз “Астана, ЖК Атлант, 6:30” деп жаза салса, екі-үш адам болсын ыржиып сол маңайда жүретін едік қой. Ал не болды? Қалай келді, солай кетті. Немесе қайдан келді, сонда кетті”, – деп жазды ол.

Аружан есімді қолданушы да:

“Көшеге ақша лақтыратындарыңызды неге ескертпедіңіздер?” – деп сұраған.

“Бауырым, бәрін жинап қойды”

Ақша іздеуді әзіл видеоға айналдырғандар да бар. Бір қолданушы төрт адам болып түскі үзілісте тұрғын үй кешеніне барып, ақша қарап келгендері туралы жазба жариялады.

Тағы бір видеода ер адам Atlant маңын аралап, жерге үңіліп жүреді. Оны түсіріп тұрған адам: “Бауырым, бәрін жинап қойды ғой”, – дейді.

“Мұнда келмей-ақ қойыңыздар, бәрін жинап алды”, – деп жазды видео авторы.

Басқа бір роликтің кейіпкері “12 қарашада Астананы аралап қайтуды шештім” деген жазумен долларларды санап бара жатады.

Публикация от Daulet Sagintaevich (@mukannov)

Ал әйел адамның ақшаларды жинап, қалтасына тығып жатқан видеосына “Көпбалалы ана терезеден түскен бір миллион долларды жинап үлгерді” деген жазу қосылған. 

Публикация от Кабитова Ажара (@azharasay)

“Әттең, Антон…”

Өзін Atlant тұрғыны ретінде таныстырған қолданушы күзетшіге әзілмен өкпе артқан.

“Бүгін болған оқиғаға үнсіз қала алмаймын. Atlant тұрғыны ретінде күзетші Антонның әрекетіне қатты наразымын. Ақша толы шамадандарды тауып алып, үйдің ортақ чатына хабарламаған. Әттең, Антон…” – деп жазды ол.

Басқа қалада тұратындар да оқиғадан қалыс қалмады. Мәселен алматылық қолданушы сол сәтті өткізіп алған тұрғындардың өкініші қандай болатынын елестетіп көргенін айтты.

“Жарайды, біз басқа қалаларда отырып ішіміз ашып жатыр. Ал осы сәтті ұйықтап өткізіп алған Atlant тұрғындарын елестетіңіздерші…” – деп жазған ол.

“Бүгін ипотеканы бір күнде жауып тастар едім”

Желіде Atlant тұрғын үй кешенінен пәтер алудың “артықшылықтарын” тізгендер де табылды.

“Осы ТКК-нен пәтер алу керек еді. Бүгін ипотеканы бір күнде жауып тастар едім”, – деп жазды Аят есімді қолданушы.

Дина есімді астаналық риелторлардың атынан әзіл хабарландыру құрастырған.

“Atlant тұрғын үй кешенінен пәтер сатылады. Артықшылықтары: инфрақұрылымы дамыған, сол жағалауда орналасқан, кейде жоғарғы қабаттардан доллар толы шамадандар түседі”, – делінген жазбада.

Асқар есімді пікір иесі де пәтер алушылардың енді қандай сұрақ қоятынын болжады.

“Енді Atlant-тағы пәтерлерді көрсеткенде клиенттер терезеден қандай көрініс ашылатынын ғана емес, одан кейде не түсетінін де сұрайды”, – деп қалжыңдады ол.

“Ақшаны жинап алып, кофе ішуге келіңіздер”

Кәсіпкерлер де қызу талқыланып жатқан тақырыпты жарнамаға пайдаланды. Мәселен астаналық дәмхананың парақшасы жұртты кофе ішуге шақырды.

"Ақшаны жинап алып, бізге жүгіріңіздер", — деп жазған кофехана өкілдері.

Тазалық қызметін ұсынатын компания ҰҚК-мен “ынтымақтасуға дайын” екенін мәлімдеген. Жазба авторы тінтуден кейін үй жинаған тәжірибелері барын да атап өткен.

“Кез келген арнайы операцияға хабарласыңыздар. Айтпақшы, тінтуден кейін тазалық жасаған тәжірибеміз бар. Компания басшысы жұмысты өзі қадағалайды. Құқық қорғау органдарында жұмыс істеуді үнемі армандайтынмын”, – деп қалжыңдаған ол.

Ал Сабыр есімді қолданушы ақшасын сақтайтын жер таппай жүргендерге көмектесуге дайын екенін жазған.

“Құрметті байлар, ақшаларыңызды сақтайтын жер таппасаңыздар, маған әкеліңіздер. Менің үйімде доллар бар деп ешкім ойламайды. Өзіме көп алмаймын деп уәде беремін. Тек екі гриль тауық пен екі қызанақ шырынын алсам болды”, – деген ол.

“Бүкіл Астана болып ойша жұмсап қойдық”

Біреулер ақша іздеуді ойласа, енді біреулер оны қанша уақыт жұмсауға болатынын есептеген. Қазақстандық қолданушының бірі шамаданда сегіз миллион доллар болды деп болжап, күн сайын мың доллардан жұмсаса, оның шамамен 22 жылға жететінін жазған.

“Күн сайын мың доллар. Демалыссыз. Жиырма екі жылға жуық”, – делінген жазбада.

Адина есімді қолданушы болса:

“Бүкіл Астана болып ол ақшаны ойша жұмсап қойдық”, – деп қалжыңдаған.

Нұрбол есімді қазақстандық та осы ойды жалғаған.

“Тып-тыныш жұмыста отырған жерден бәріміз шықырлатып доллар санап кеттік қой”, – деп жазған ол.

Арнұр есімді қолданушы желіде айтылған 36 миллиард теңгені халыққа бөліп көрген.

“36 миллиардты әр қазаққа бөліп берсең, әр адамға 1800 теңгеден екен. Бір донер жеп алушы едік”, – деп әзілдеген қолданушы.

Әлия есімді қолданушы бұл жаңалықтан кейін өзін ақшасын жоғалтып алған адамдай сезінетінін жеткізді.

“Біртүрлі сезімдемін, ақшаны өзім жоғалтып алғандаймын”, – деп жазған ол.

Қар күткен жұртқа доллар “жауды”

Оқиғаға байланысты ауа райы туралы әзілдер де көбейді. Руслан Өтепбай екі қаладағы жағдайды салыстырған.

“Кеше Алматыға алғашқы қар жауды. Ал бүгін Астанаға “аспаннан” доллар жауды…” – деп жазды ол.

Мейірбек Мұқатов валюта бағамына қатысты сөзді басқа мағынада қолданған.

“Доллар көптен бері бұлай құламап еді”, – деп әзілдеді ол.

Естай есімді пікір иесі оқиғаның бейсенбіде болғанына назар аударып, жұрт “берекелі бейсенбі” атап кеткен күнге қатысты қалжыңдады.

“Берекелі бейсінді деген осы ма?” – делінген жазбада.

Жұрттың әзілі синоптиктерге де жетті. Бірі мұндай “жауын-шашын” туралы алдын ала ескерту керек еді десе, енді бірі дәл сол күні жел тұрмағанына қынжылды. Шамадандардан шашылған ақшаны жел өз аулаларына қарай ұшырып әкелсе деген емеурін де байқалады. 

“Синоптиктер мұндай “жауын-шашын” туралы ескертуі керек қой”, “Қырсыққанда бүгін жел де болмапты”, – деген пікірлер бар.

Оқиғадан мерекелік астар іздегендер де табылды. Бір қолданушы 12 қарашаны теңгені енгізу туралы жарлыққа қол қойылған күнмен байланыстырып, шашылған долларды ұлттық валютаның құрметіне жасалған “шашуға” балаған.

“Сөйтсек, теңгенің туған күніне орай доллармен шашу шашқан екен ғой!” – деп қалжыңдаған ол.

Ұлттық компаниялар басшыларына қатысты жаңалықтар да желідегі әзілге себеп болды. Бірі ойын тұспалдап жеткізсе, енді бірі сол компанияда жұмыс істейтін танысымен қарым-қатынасын үзбеу туралы “шешім қабылдағанын” айтты.

“Лүпіл бассаң, Самұрық-Қазына және ҚТЖ… жарайд…”, – деп жазған әнші Нұржан Керменбаев. “Самұрықта жасайтын жігітіммен сөйлесе беремін-ау”, – деген пікір де кездеседі.

“Біздің шамаданнан не шашылар еді?”

Оқиға жасанды интеллект арқылы жасалған суреттерге де арқау болды. Қазақстанықтар “біздің шамаданды терезеден лақтырса, ішінен не түсер еді?” деген тақырыпта бейнелер жасаған.

Әзірге желі қолданушылары бұйырмаған ақшаны ойша жұмсап, оқиғаны түрлі қалжыңға айналдырып жатыр. Ал шамадандардағы ақшаның нақты сомасы мен кімге тиесілі екені туралы мәліметтер нақтылануы керек.

Еске салайық, бұған дейін "Самұрық-Қазына" мен "Қазақстан темір жолының" басшылары ұсталғаны туралы жазған едік. 

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі "Самұрық-Қазына" АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповты, "Қазақстан темір жолы" ҰК" АҚ басқарма төрағасы Елжас Отыншиевті және сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікке ілінген өзге де адамдарды ұстаған.

Қазір іс бойынша барлық мән-жайды анықтауға бағытталған тергеу амалдары жүргізіліп жатыр.

Астанадағы Atlant тұрғын үй кешенінің маңына бірнеше шабаданнан шашылған ақшаға қатысты жаңа деректер жарияланды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

12 қарашада әлеуметтік желілерде Астананың орталығындағы Atlant тұрғын үй кешенінің маңына шашылған доллар банкноталары түсірілген видео тарады. Кадрларды желі қолданушылары бірқатар адамның ұсталғаны туралы ақпаратпен байланыстырғанымен, бұл нұсқа ресми түрде расталған жоқ.

Журналист Михаил Козачковтың бейресми мәліметінше, чемодандардың бірін сыбайлас жемқорлық ісіне күдікті тұлғалардың бірінің әйелі Антикор қызметкерлері есік қаққан кезде балконнан лақтырған болуы мүмкін. Егер бұл ақпарат расталса, әйел қылмыстық жауапкершіліктен босатылуы ықтимал.

Алайда әзірге ақшаны кімнің лақтырғаны және оның нақты қай іске қатысы бар екені ресми расталған жоқ. Козачковтың Telegram-арнасындағы мәліметке сәйкес, бұл істе шамамен 6 миллион доллар туралы сөз болып отыр. 

Чемоданды лақтырған адамның кім екені маңызды

Қазақстан қылмыстық кодексінің 432-бабында “Ауыр немесе аса ауыр қылмысты алдын ала уәде бермей жасыру” үшін жауапкершілік қарастырылған. Мұндай әрекет үшін айыппұлдан бастап бас бостандығынан айыруға дейінгі жаза тағайындалуы мүмкін.

Дегенмен аталған баптың ескертпесінде қылмыс жасаған адамның жұбайы немесе жақын туысы оны алдын ала уәде бермей жасырғаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайтыны көрсетілген.

Сондықтан шабаданды расымен күдіктілердің бірінің әйелі лақтырғаны анықталса, ол осы заңдық ерекшелікке сәйкес жауапкершіліктен босатылуы мүмкін.

Егер тергеу барысында шабаданды күдіктінің әйелі немесе жақын туысы емес, көмекшісі, жүргізушісі, күзетшісі не танысы лақтырғаны анықталса, іс басқаша қаралады.

Мұндай жағдайда адамға қылмыстық кодекстің 432-бабы бойынша жауапкершілік жүктелуі ықтимал. Ауыр немесе аса ауыр қылмысты алдын ала уәде бермей жасырғаны үшін 6 000 АЕК-ке (25 950 000 теңге) дейін айыппұл салу, түзеу жұмыстарына тарту, бас бостандығын шектеу немесе алты жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

Тәркіленген ақшаны қайта кетеді

Ақшаның қылмыстық іс аясында тәркіленген жағдайда қайда сақталатыны және кімге қайтарылуы мүмкін екені туралы заңгер Саида Сүлейменова түсініктеме берді.

Заңгердің айтуынша, Қазақстанда ірі көлемдегі ақшаны қолма-қол сақтауға жалпы тыйым салынбаған. Алайда құқық қорғау органдары ақшаның иесін, оның қайдан алынғанын және қандай жағдайда табылғанын тексеруге құқылы.

Қылмыстық-процестік кодекстің 118-бабына сәйкес, егер ақша қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған болса немесе істің мән-жайын анықтауға көмектессе, ол заттай дәлелдеме ретінде танылады.

Ақшаны тәркілеу кезінде оның сомасы мен валютасы көрсетіліп, арнайы тізім жасалады. Қажет болған жағдайда банкноттардың түпнұсқалығын анықтау үшін сараптамаға жіберіледі.

Ақша қайда сақталады және кімге қайтарылады?

Үкіметтің №1291 қаулысымен бекітілген қағидаларға сәйкес, тәркіленген шетел валютасы, әдетте, оны алған органның валюталық шотына аударылады. Егер банкноттарда қылмысқа қатысты іздер сақталса, олар сақтау камерасына өткізілуі мүмкін. Мұндай жағдайда ақшаның сериялары мен нөмірлері арнайы тізімге енгізіледі.

Заңгердің түсіндіруінше, ақшаның заттай дәлелдеме ретінде танылуы оның автоматты түрде мемлекет меншігіне өтетінін білдірмейді. Оның кейінгі тағдыры іс бойынша қабылданатын қорытынды шешімде айқындалады.

Егер ақшаның заңды иесі анықталып, оны әрі қарай ұстап тұруға немесе тәркілеуге заңды негіз болмаса, қаражат иесіне қайтарылады. Ал сот заңда көзделген тәркілеу негіздерін анықтаса, ақша мемлекет кірісіне өткізілуі мүмкін.

Сонымен қатар ақшаның иесі анықталмауының өзі оны қылмыстық жолмен алынған табыс деп тануға жеткіліксіз.

Әзірге Atlant тұрғын үй кешенінің маңына шашылған ақшаның нақты иесі, оны балконнан кім лақтырғаны және қаражаттың қандай қылмыстық іске қатысы бар екені жөнінде ресми қорытынды жарияланған жоқ. Бұл сұрақтарға тергеу нәтижесі мен сот шешімі жауап береді.

Еске салсақ, бұған дейін "Самұрық-Қазына" мен "Қазақстан темір жолының" басшылары ұсталғаны туралы жазған едік. 

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі "Самұрық-Қазына" АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповты, "Қазақстан темір жолы" ҰК" АҚ басқарма төрағасы Елжас Отыншиевті және сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікке ілінген өзге де адамдарды ұстаған.

Қазір іс бойынша барлық мән-жайды анықтауға бағытталған тергеу амалдары жүргізіліп жатыр.

13 қарашада мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің көлік-логистика саласын дамыту мәселелері бойынша шұғыл отырысы өтеді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Жиын барысында президент “Самұрық-Қазына” ұлттық әл-ауқат қоры мен “Қазақстан темір жолы” ҰК” АҚ басшыларының сыбайлас жемқорлық қылмысына қатысы бар деген күдікпен ұсталуына байланысты мемлекеттің позициясын жеткізеді.

Еске салсақ, бұған дейін "Самұрық-Қазына" мен "Қазақстан темір жолының" басшылары ұсталғаны туралы жазған едік. 

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мәліметінше, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі "Самұрық-Қазына" АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыповты, "Қазақстан темір жолы" ҰК" АҚ басқарма төрағасы Елжас Отыншиевті және сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікке ілінген өзге де адамдарды ұстаған.

Қазір іс бойынша барлық мән-жайды анықтауға бағытталған тергеу амалдары жүргізіліп жатыр.

Алматылық тұрғын EMIRMED клиникасындағы дәрігерлердің салғырттығына шағымданды. Оның айтуынша, әкесі тік ішек тұсындағы ауырсынуға байланысты клиникада ота жасатқанымен, кейін жағдайы күрт нашарлаған. Дене қызуы көтеріліп, ауырсынуы күшейген әкесіне дәрігерлер тұмау болуы мүмкін екенін айтқан. Алайда жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілгенде, науқастың сепсиске шалдыққаны анықталып, шұғыл күрделі операция жасауға тура келген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Жанна есімді тұрғын оқиғасын желіде баяндап берді. Айтуынша, бұл жағдайдан отбасы қатты қорқып қалған.

Жаннаның айтуынша, үшінші күні әкесінің жағдайы күрт нашарлап, ішінің төменгі жағы қатты ауырған. 

Алматылық EMIRMED клиникасының дәрігерлерін  қауіпке уақытында назар аудармағанына кінәлады. Ол басқа қазақстандықтарды да осындай жағдайдан сақ болуға шақырды. 

Бұрын бұл клиникадан ем алған өзге желі қолданушылары да өз бастарынан өткендерін жаза кетті. Олар клиниканы тек ақша үшін жұмыс істейді деп сынады. 

EMIRMED клиникасының науқастарға қамқорлық көрсету қызметі оқиғаға байланысты пікір білдірді. Айтуларынша, қазір жағдайға байланысты тексеру жүргізілген. 

Клиника өкілдері зардап шеккен науқастың жақындарымен ашық сөйлесуге дайын екенін жеткізді.  

Еске салсақ, Ақсуда 63 жастағы ер адам дәрігерлердің салғырттығынан көз жұмғаны туралы хабарлаған едік. Дәрігерлер мұнда кистаны клизмамен емдеген. Туыстары оның дер кезінде ауруханаға жатқызылмағанын және қажетті тексерулерден өтпегенін айтып шағымданды. 

Әнші Мейрамбек Бесбаев 50 жас мерейтойында домбырасының аукционға қойылып, 15 миллион теңгеге сатылуына қатысты пікір білдірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мерейтойда әншінің домбырасын жақындары 15 миллион теңгеге сатып алған еді. Осыдан кейін жұрт арасында “домбыраны сатты” деп сыни пікірлер жаза бастады.

Ал әнші аукционның мақсаты ақша жинау болмағанын айтты. Ол достарының бұл қадамға домбыраның қадірін көтеріп, кешті есте қаларлықтай өткізу үшін барғанын түсіндірді.

“Қазақтар қосқанды жақсы көреміз ғой. “Бұл әртістер құтырған, әбден тойынған” деп. Жігіттер домбыраның қадірін көтергісі келді. Әйтпесе, сол ақшадан ақша алады дейсіңдер ме немесе домбыраны сатып, ақшасына мейрамхананың шығынын жауып алады дейсіңдер ме? Ондай жоқ. Негізі, шынымен де бере алатын мәрт жігіттер ғой. Тек қызық болсын, есте қалсын деп, домбыраның қадірін көтергісі келді”, – деді әнші.

Өнер иесі кеште екі домбыра болғанын атап өтіп, Айжан есімді келінінің таңдауына ризашылығын білдірді.

“Екі домбыра еді. Келініміз Айжан “Маған айфон керек емес, ұлылардың қолы қойылған домбыра керек” деп, оның қадірін одан сайын көтерді. Аман болыңыздар. Бәріңізге осы жігіттердің жолы жұғысты болсын”, – деді Мейрамбек Бесбаев.

Публикация от Дизайнер Интерьера | Алматы (@marhabat.besbaeva)

Еске салайық, бұған дейін белгілі әнші Мейрамбек Бесбаев 50 жас мерейтойын өнердегі әріптестері мен жақындарының ортасында дүркіретіп атап өткені хабарланған еді. Тойға қазақ эстрадасының танымал жұлдыздары жиналып, ән мен жырдан шашу шашты.

Кеш барысында әнші кезінде белгілі өнер адамдары мен танымал тұлғалардың қолтаңбасын жинаған домбырасын саудаға қойған. Аспапты сатып алуға бірнеше қонақ ниет білдірді. Алдымен ақын Ақберен Елгезек 4 миллион 400 мың теңге ұсынған. Кейін баға біртіндеп өсе түсті. Әнші Тоқтар Серіков домбыраға 10 миллион теңге беруге дайын екенін айтты. Алайда бәссауда мұнымен аяқталған жоқ. Заттыбек Көпбосынұлы 15 миллион теңге ұсынып, домбыраны сатып алды.

Ақтөбеде жазасын өтеп жатқан 10 сотталушыға қатысты қылмыстық іс сотта қаралып жатыр. Білектерін кескен сотталушылар колонияда бүлік жасады деп айыпталады. Олардың арасында адам өлтіру, зорлау, қарақшылық және терроризмді насихаттау қылмыстары үшін жазасын өтеп жатқандар бар. Прокурор оларды тағы бірнеше жыл абақтыда қалдыруды сұрады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Ақтөбедегі №8 колонияда отырғандарды сот залына арнайы күзетпен әкеледі. Сотталғандарға “топтасып бағынбау әрекетін ұйымдастырды” және “мекеме қызметкерлеріне күш қолданды” деген айып тағылған.

Тергеу мәліметіне сүйенсек, оқиға 2025 жылдың желтоқсан айында сотталғандарды флюорографиялық тексеруден өткізу кезінде болған. Айыптау нұсқасында әр қатысушыға жеке міндет жүктелгені, медициналық тексеруден бас тартқаны айтылады. Сондай-ақ өздеріне дене жарақатын салып, мекеме қызметкерлеріне күш қолданып, мүлікті бүлдіру арқылы бүлік жасады делінген.

Осы оқиғадан кейін 10 сотталушыға қатысты қылмыстық іс қозғалды. Олардың барлығы дерлік – 20-30 жас аралығындағы жастар.

Ал сотталушылар түрме қызметкерлері өздеріне күш қолданып, ұрып-соққанын айтады. Кейбірі бұған наразылық ретінде өз білектерін кескенін мәлімдеді.

Сотталушы Нұрлан Рахымбек білегін кескен алмасты жерден тапқанын мәлімдеді.

Сотталушы Жанадилов те наразылық білдіру үшін өзіне дене жарақатын салғанын айтты.

Алайда олардың сөзі қаншалықты шындыққа сәйкес келетіні сот барысында анықталуға тиіс.

Сотталушылардың әрқайсысына тағылған айып әртүрлі. Басым бөлігі қылмыстық кодекстің 428-бабының 3-бөлігі бойынша, яғни “қылмыстық-атқару мекемесі әкімшілігінің заңды талаптарына топтасып бағынбады” деген айыппен сотталып жатыр.

Бірқатарына қылмыстық кодекстің 429-бабы бойынша мекеме қызметкерлеріне күш қолданды деген қосымша айыптар тағылған.

Сотталушылар:

• Жасур Жанадилов – 25 жаста. Өзбекстанда туған, ұлты қазақ. 2022 жылы Алматыда қарақшылық жасағаны үшін 5 жылға сотталған. Бостандыққа шығуына жеті ай қалғанын айтты. Жаза өтеу кезінде бірнеше рет тәртіптік жауапқа тартылған.
• Қасымхан Нағыметов – 21 жаста. Ақтөбе облысында туған. 16 жасында адам өлтіргені үшін 7 жыл 6 айға сотталған. Төрт жылдан бері жазасын өтеп жатыр.
• Нұрлан Рахымбек – 24 жаста. Ақтөбе облысының тумасы. Тонау қылмысы үшін үш жылға сотталған.
• Марлен Набиев – 23 жаста. Бұған дейін тонау және бұзақылық баптары бойынша бірнеше рет сотталған. Жаза өтеу кезінде 16 рет тәртіптік жауапқа тартылғаны айтылды.
• Данияр Салықбаев – 33 жаста. Зорлау қылмысы үшін 15 жылға бас бостандығынан айырылған.
• Әлішер Нысаналиев – 20 жаста. Бұған дейін Қылмыстық кодекстің 256-бабының 2-бөлігі бойынша терроризмді насихаттағаны үшін үш жылға сотталған.
• Барысхан Қосай – 28 жаста. Аса ірі мөлшердегі алаяқтық үшін алты жылға сотталған.
• Ақылбек Абажанов – 21 жаста. Адам өлтіру қылмысы үшін 11 жылға сотталған.
• Бекзат Құрманбек – 24 жаста. Ұрлық және қорқытып алу қылмыстары бойынша жазасын өтеп жатыр. Бұған дейін бірнеше рет сотталған.
• Бағдат Расмағамбетов – 21 жаста. Қорқытып алу және алаяқтық қылмыстары бойынша жазасын өтеп жатыр.

Прокурор Айбек Шоқпаров соттан айыпталушыларды 6-13 жылға дейін бас бостандығынан айыруды сұрады.

Сот жарыссөзі жалғасып жатыр.

Қазақстандық тұрғын міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесі аясында дәрігерге қаралу және тегін тексеруден өту қиынға соғып жүргенін айтып, шағымданды. Оның сөзінше, учаскелік терапевттің қабылдау уақыты жұмыс кестесімен сәйкес келмейді, ал ультрадыбыстық зерттеуге (УДЗ) үш айдан бері жазыла алмай жүр. Тегін қызметке бос орын табу қиын болғанымен, ақылы тексеруден бірден өтуге болады дейді ол. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Сәния есімді қазақстандық желіде МӘМС-пен қаралуда бірнеше қиындықтар туындайтынын баяндады. Айтуынша, үнемі дәрігерлерге жазылу уақыты ыңғайсыз. 

Тұрғынның айтуынша, Damumed арқылы жазылу да ыңғайлы емес. Ол дәрігерлердің жұмыс кестесі мен бос уақытын көріп, соған қарай жазылғысы келетінін жеткізді. 

Сәнияның айтуынша ол үш айдан бері УДЗ-ға түсе алмай жүр. Себебі бос орындарды одан бұрын басқа біреулер алып қояды екен. 

Желі жұртшылығы да дәл осындай мәселелерге тап болып жүргенін жарыса жазды. Айтуларынша, МӘМС-пен дәрігерге жазылуда көптеген қиындықтарға тап болып жүр. 

“Ауру асқынып, нашарлағанда ғана көмекке жүгініп, орын таппайды”

Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық көмекті ұйымдастыру департаментінің бас сарапшысы Тоқжан Базарғалиева елімізде емханалар заңға сәйкес таңғы сағат 08:00-ден кешкі 20:00-ге дейін жұмыс істейтінін мәлімдеді. 

Маман осы тұста қабылдау бөлімінің өзі науқастардың жағдайына қарай олар қызыл, сары және жасыл аймақтарға бөлінетінін жеткізді. 

Маман осы тұста көпшіліктің жоспарлы медициналық көмектің мәнін кейде дұрыс түсінбейтінін алға тартты. Айтуынша, "Адам ауырмай тұрып, дәрігерге қалай алдын ала жазылады?" деген сұрақ туындап жатады. 

Тоқжан Базарғалиева ағзада қандай да бір белгі байқалған кезде ауру асқынғанша күтпей, дәрігерге алдын ала жазылып, қаралудың маңызын атап өтті. Айтуынша халық жоспарлы медициналық көмектің мәнін дұрыс түсінбей жүр. Әдетте дәрігерге алдын ала жазылу 3–4 күн бұрын жүзеге асырылады.

"Науқастар учаскелік дәрігерден жолдама алмай-ақ қандай көмекке жүгіне алады?"

Тоқжан Базарғалиеваның айтуынша, ультрадыбыстық зерттеуден (УДЗ) тегін өту үшін де алдымен дәрігердің қабылдауына бару қажет. Себебі маман науқастың шағымдарын тыңдап, денсаулық жағдайын бағалағаннан кейін ғана қандай тексеру керегін анықтайды.

“Яғни адам дәрігерге тек "маған УДЗ-ға жолдама беріңіз" деп бармайды. Ол алдымен денсаулығына қатысты шағымдарын айтып, қай жері ауыратынын және өзін не мазалайтынын түсіндіреді. Дәрігер науқастың жағдайын тексеріп, соған қарай қажетті медициналық қызметтерді белгілейді. Мысалы, УДЗ-ға немесе басқа талдауларға жолдама береді. Мұның бәрі бір қабылдау кезінде жүзеге асады. Қандай жағдайда қандай тексеру қажет екені клиникалық хаттамаларда көрсетілген. Оларды ғалымдар, дәрігерлер және басқа да мамандардан құралған біріккен комиссия әзірлеп, бекітеді. Медициналық көмек осы хаттамалар мен науқастың жағдайына қойылған диагнозға сәйкес көрсетіледі”, – деп түсіндірді ол.

Маманның айтуынша, егер дәрігер УДЗ-ға жолдама берсе, бірақ емханада жақын күндері бос орын болмаса, медициналық ұйым пациентке басқа мекемеден тексеруден өту мүмкіндігін ұйымдастыруы керек.

“Мысалы, емханада УДЗ аппараты болмаса немесе бос орын табылмаса, басқа медициналық ұйыммен қосымша келісімшарт жасасып, науқасқа сол жерден қызмет көрсету ұйымдастырылуы қажет. Бұл жүйе "бірлесіп орындау" деп аталады. Тағы бір маңызды жайт: егер пациент медициналық көмекті 15 күннен артық күтуге мәжбүр болса, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына жүгінуі керек. Себебі қолданыстағы ережеге сәйкес, медициналық қызметті күту мерзімі 15 күннен аспауы қажет”, – деп түсіндірді ол.

Тоқжан Базарғалиеваның сөзінше, кейбір жағдайда науқастар учаскелік дәрігердің жолдамасынсыз-ақ бейінді мамандарға тікелей жүгіне алады. Атап айтқанда, олар:

• ЛОР дәрігеріне;

• офтальмологке (көз дәрігері);

• травматологке;

• тіс дәрігеріне қарала алады.

Бұдан бөлек, тері аурулары байқалса, дерматологке қаралу үшін де учаскелік дәрігердің жолдамасы қажет емес. Акушер-гинекологке де әйелдер тікелей жүгіне алады. Алайда жүктілік бойынша есепке тұру тәртібі бөлек. Ал басқа гинекологиялық мәселелер бойынша маманға бірден баруға болады. Сонымен қатар жастар денсаулық орталықтарына да алдын ала жолдама алмай-ақ жүгінуге мүмкіндік бар.

“Мұнда бір маңызды жайтты түсіну керек: медициналық көмек шұғыл және жоспарлы болып екіге бөлінеді. Жолдамасыз бейінді маманға тікелей бару мүмкіндігі шұғыл медициналық көмекке қатысты. Мұндай жағдайда пациентке алдын ала жазылудың немесе Damumed арқылы кезек алудың қажеті жоқ. Мысалы, құлағы ауырған адам бірден ЛОР дәрігеріне, көзі ауырса, офтальмологке жүгіне алады. Ал жоспарлы медициналық көмек алу үшін пациент алдын ала жазылып, белгіленген уақытта дәрігердің қабылдауына келуі керек. Мысалы, адамның басы ауырып жүрсе немесе денсаулығына қатысты басқа шағымдары болса, ол дәрігердің қабылдауына жазылып, белгіленген уақытта қаралады”, – деп түсіндірді маман.

Еске салсақ, МӘМС-сіз қандай медициналық тексерулерден тегін өтуге болатыны туралы хабарлаған едік. Келер жылы 1 қаңтардан бастап міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінде тіркелмеген қазақтар да емханаларда бірқатар бастапқы медициналық тексеруден тегін өте алады. Егер тексеру кезінде әлеуметтік мәні бар ауру анықталса, оны диагностикалау мен емдеу шығынын мемлекет өтейді.

Елдос Колобок лақап атымен танымал блогер Елдос Қадырханов ұлы Әлемнің бір жасқа толуына орай оның жүзін алғаш рет көпшілікке көрсетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Перзентін жұбайымен бірге он жылға жуық күткен блогер отбасылық видеосын жариялады. Кадрларда Елдос пен жұбайы Таңшолпан ұлдарын туған күнімен құттықтап, жүрекжарды лебіздерін жеткізеді. Тілек айтып тұрған Таңшолпан толқып, көзіне жас алған.

Сол сәтте Елдос жұбайына әзіл араластыра жұбату айтқан.

“Жылама, он жыл жыладың ғой. Жетер енді”, – дейді ол келіншегіне.

Блогер ұлының дүниеге келуі өмірлерін өзгертіп, ата-ана болудың қуанышы мен жауапкершілігін сезіндіргенін айтты.

“Әлем Елдосұлы бір жаста! Туған күніңмен, құлыным, өмірім, қызығым, бұзығым! Сен өмірімізді өзгерттің, сен бізді өзгерттің. Сен бізге әке-ана деген атақ бердің, ол мәртебенің салмағы мен жауапкершілігі қандай екенін сездірдің. Біз сені шексіз жақсы көреміз”, – деп жазды ол.

Ол жұбайы екеуінің ұлдарының елу жасын да бірге тойлауды армандайтынын жеткізді.

“Алғашқы туған күнің құтты болсын! Сенің елу жас тойыңда “Жаным балам” деп Танчо екеуіміз ән айтып тұрайық. Осы күнге жеткізген Аллаға сансыз шүкір. Көз қуанышымыз болып жүре бер. Тіл-көзден аман болсын”, – деді Елдос.

Елдос жазбасының соңында оқырмандарынан Әлемнің кімге ұқсайтынын сұрап, баласына ақ бата берулерін өтінді.

Айта кетейік, былтыр 12 қарашада блогер Елдос Колобок алғаш рет әке атанғаны хабарланған еді. Кейінірек ол ұлымен алғаш кездескен сәтін жариялап, жұртты жылатты.

Еске салайық, Елдос Колобок пен жұбайы Таңшолпан көптен күткен қуанышын бөлісіп, сүйінші сұраған белгілі блогерлер gender party жасағаны хабарланды. Танымал жұпты қазақстандықтар жарыса құттықтады.

Ақмола облысының полиция департаменті Көкшетау қалалық соты әкімшілігінің 27 жастағы басшысы Аян Дүйсековтің өзіне қол жұмсау дерегіне қатысты сотқа дейінгі тергеуді тоқтатты. Бұған қылмыстық құқықбұзушылық құрамының болмауы негіз болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ақмола облыстық полиция департаментінің мәліметінше, аталған дерек бойынша сотқа дейінгі тергеу 13 қыркүйекте басталған. Тергеу барысында қажетті процессуалдық әрекеттер жүргізіліп, тиісті материалдар жиналған.

Еске салсақ, биыл қырқүйек айында Көкшетау қалалық соты әкімшілігінің басшысы қызметін атқарған Аян Дүйсековтің туыстары оның қайтыс болғанын мәлімдеп, оқиғаның мән-жайын тексеруді талап еткен еді.

Марқұмның әйелі Жанар Дүйсекованың айтуынша, барлығы күйеуі мен екі судьяның арасындағы келіспеушіліктерден басталған. Аянның өлімінен аз уақыт бұрын оның жұмысында тексерулер басталып, шағымдар түскен. Оны бірнеше рет шақыртып, нәтижесінде ер адамға сөгіс жарияланған.

Ал Ақмола облыстық сот әкімшілігі департаменті Аян Дүйсековке ешқандай қысым көрсетілмегенін мәлімдеді. Сот өкілдерінің айтуынша, оған еңбек тәртібін бұзғаны үшін сөгіс жарияланған. Сондай-ақ оны мемлекеттік қызметтік пәтерден шығару мәселесі көтерілмеген.

Айта кетейік, 30 қазанда Көкшетауда тағы бір сот қызметкерінің мәйіті табылды. Ол Ақмола облыстық сотының ішкі қауіпсіздік бөлімінің бас маманы болған. Әлеуметтік желіде тараған ақпаратқа сүйенсек, мәйіті табылған ер адам әріптесі Аян Дүйсековтің денесін алғашқылардың бірі болып анықтаған.

Бұл дерек бойынша да полиция “өзіне қол жұмсауға дейін жеткізу” бабы бойынша қылмыстық іс қозғады.

Алматыда QJ Awards 2026 салтанатты марапаттау рәсімі өтті. Astana Motors құрамындағы Changan Kazakhstan ресми дистрибьюторы екінші жыл қатарынан Лиганың премиум-серіктесі ретінде қолдау көрсетіп келеді.

Төртінші маусым Freedom QJ League тарихындағы ең ауқымды кезең болды. Чемпионатқа еліміздің түкпір-түкпірінен 66 команда мен 2 000-ға жуық жас футболшы қатысып, 674 матч өткізді. Лига құрылғалы бері оның 350-ден астам түлегі кәсіби футболға қадам басса, кейбірі бүгінде Қазақстан құрамаларының намысын қорғап жүр.

Салтанатты рәсімнің басты оқиғаларының бірі — "Қайрат" ФК-ның 17 жастағы футболшысы Дәулет Орынбасарды марапаттау болды. Ол бірден екі номинацияда, атап айтқанда Changan MVP of the Season ("Маусымның үздік ойыншысы") және "Үздік сұрмерген" атанды. Марапатты Changan Kazakhstan дистрибуция директоры Денис Коломацкий табыстады. Мәртебелі атақтан бөлек Дәулет Changan Kazakhstan компаниясынан Еуропаның жетекші футбол клубтарының бірінде тәжірибеден өту мүмкіндігіне ие болды.

Дәулет  Орынбасар Лиганың үздік сұрмергені атағын екінші маусым қатарынан жеңіп алып отыр. Ол екі маусымда 40 гол соғып, U-18 турнирінің нәтижесі бойынша жаңа рекорд орнатты. Бұдан бөлек, футболшы символикалық құрамға кірді. Ал оның командасы маусым аяқталмай жатып, бірде-бір ойында жеңілмей, қатарынан төртінші рет чемпион атанды.

Changan Kazakhstan екінші жыл қатарынан Freedom QJ League лигасының премиум-серіктесі ретінде қолдау көрсетіп келеді. Салтанатты рәсімге келген қонақтарға Changan Kazakhstan спорттық дизайнымен ерекшеленетін UNI-V лифтбегін, сондай-ақ  кең салон, жайлылық мен заманауи технологияларды үйлестірген отбасылық CS75 Plus кроссоверін таныстырды. Бұдан бөлек, іс-шара аясында бренд номинанттарға Changan CS55 Plus, CS75 Plus және UNI-V көліктерімен трансфер ұйымдастырды.

Changan Kazakhstan мен Freedom QJ League арасындағы ынтымақтастық дәстүрлі спорттық демеушілік аясынан әлдеқайда кең. 2025 жылдан бері бренд жас футболшыларды ынталандырып келеді. Атап айтқанда, Changan MVP of the Match және Changan MVP of the Season жеке марапаттары арқылы талантты спортшылардың кәсіби тұрғыда өсуіне қосымша мүмкіндіктер береді.

Айта кетейік, бүгінде Changan қытай брендтері арасында сату көлемі бойынша бірінші орында тұр. 2022 жылғы қыркүйекте Қазақстан нарығына ресми түрде шыққан бренд осы уақыт ішінде қарқынды даму кезеңінен өтіп, сенімділігі, заманауи технологиялары мен айрықша дизайны арқылы тұтынушылардың көңілінен шықты.

Қазір брендтің Қазақстандағы модельдік қатары 9 автокөліктен тұрады. Changan автокөліктерінің өндірісі Astana Motors Manufacturing Kazakhstan мультибрендті зауытында және Алматыдағы коммерциялық техника шығаратын зауытта жолға қойылған. Сонымен қатар брендтің еліміздің 20 қаласында 36 ресми дилерлік орталығы бар.

Қазақстанда жоғары оқу орындарының ақысы жылына бірнеше миллион теңгеге жетеді. Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек оқу құнының өсу себептерін түсіндірді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Министрдің айтуынша, Қазақстанда жоғары білім алу басқа елдермен салыстырғанда қолжетімді. Соңғы жеті жылда мемлекет 655 мыңнан астам білім грантын бөліп, оған 1,5 триллион теңгеден астам қаражат жұмсаған.

"Жалпы, басқа мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстанда жоғары білім алу салыстырмалы түрде арзан. Іс жүзінде әрбір екінші талапкер мемлекеттік грантқа үміткер бола алады", – деді Саясат Нұрбек.

Министр студенттерге арналған басқа да қолдау шараларын атап өтті. Мәселен, "Келешек" бағдарламасы бойынша 240 мың отбасы білім беру жинақтау шотын ашқан. Сондай-ақ оқу ақысының 50%-ына дейін өтейтін сараланған гранттар, пайызсыз білім беру несиелері және "Ұлттық қор – балаларға" бағдарламасы қарастырылған.

Саясат Нұрбек оқу ақысының жыл сайын қымбаттауына да тоқталды. Оның сөзінше, министрлік мемлекеттік университеттердегі бағаны бақылап, оның инфляция деңгейінен артық өсуіне жол бермейді. Ал жекеменшік жоғары оқу орындарының бағасын тікелей реттеуге құзыреті жоқ.

"Жекеменшік университеттердің оқу ақысын қатаң бақылай алмаймыз. Олардың қауымдастығымен тұрақты байланыстамыз, келіссөз жүргіземіз. Алайда оқу ақысын көтеруге тыйым салатын немесе бағаны тоқтатып қоятын тікелей тетігіміз жоқ", – деді министр.

Сонымен қатар министр Қазақстанда филиалдарын ашып жатқан шетелдік университеттермен де келіссөз жүргізіп жатқанын мәлімдеді. Негізгі талаптардың бірі – олардың Қазақстандағы оқу ақысы шетелдегі басты кампустарына қарағанда төмен болуы тиіс.

Еске салсақ, бұған дейін ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Алматыдағы бірнеше университетті Қонаев немесе Алатау қаласына көшіру жоспары қарастырылып жатқанын мәлімдеген еді. Оның айтуынша, оқу орындары көшуге дайын болғанымен, қалалардың инженерлік инфрақұрылымы толық әзір емес.

Stan.kz Air Astana тобының 2026 жылғы тоғыз айлық есебін талдады. Компанияның кірісі 17,9% өсіп, 1,293 миллиард долларға (шамамен 575 миллиард теңгеге) жеткен. Бірақ шығын бұдан жылдам көбейіп, топ кезеңді 2,7 миллион доллар (шамамен 1,2 миллиард теңге) таза шығынмен аяқтады.

Бірінші жартыжылдықта Air Astana 21,2 миллион доллар (шамамен 9,43 миллиард теңгеге) шығынға ұшыраған. Үшінші тоқсанда 18,5 миллион доллар (шамамен 8,23 миллиард теңгеге)   таза пайда тапқанымен, бұл алты айдағы шығынды толық өтей алмады. Сондықтан тоғыз айдың қорытындысы теріс болып қалды. Бұл ретте үшінші тоқсандағы пайда да былтырғыдан 10,3% аз.

Шығынның басты себептері

Жартыжылдық есепте Air Astana тобының операциялық шығындары 22,5% өсіп, 750,5 миллион долларға (шамамен 333,79 миллиард теңгеге) жеткен. Яғни шығын кірістен жылдамырақ көбейген.

Басты себеп – жанармай. Алты айда оған 181 миллион доллар (шамамен 80,50 миллиард теңгеге) жұмсалған, былтырғыдан 22,4% көп.

Басқа шығындардың өзгерісі де елеулі:

• әуе кемелеріне техникалық қызмет көрсету — 81,2 миллион доллар (шамамен 36,11 миллиард теңгеге), өсім 39,2%;
• жолаушыларға қызмет көрсету — 82,1 миллион доллар (шамамен 36,51 миллиард теңгеге), өсім 29,6%;
• қызметкерлер мен экипаж еңбекақысы — 135,7 миллион доллар (шамамен 60,36 миллиард теңгеге), өсім 19,9%;
• тозу шығыны — 126,3 миллион доллар (шамамен 56,17 миллиард теңгеге), өсім 15,1%.

Бұл сандардың бәрі бірінші жартыжылдыққа қатысты. Ал үшінші тоқсанда шетелден сатып алынған авиаотынның бағасы бір жылда 47% қымбаттаған. Халықаралық әуежайлардағы отын бағасының өсуі компания шығынына осылайша жыл бойы қысым түсірді. 

Қозғалтқыш мәселесі шығынды көбейтті

Шығынның тағы бір себебі — Pratt & Whitney қозғалтқыштарына қатысты техникалық ақаулар. Қозғалтқыш жөндеуге алынғанда, ұшақ уақытша рейске шыға алмайды. Бұл компанияның тасымалдау мүмкіндігін шектейді. Сонымен бірге ұшақты күтіп ұстау мен жалдауға қатысты шығындар жалғаса береді.

Air Astana-ның мәліметінше, 2025 жылы қозғалтқыш ақауынан ұшақтардың тұрып қалуы операциялық табысты 42,3 миллион долларға (шамамен 18,81 миллиард теңгеге) азайтқан. Компания 2026 жылдың ортасында пайдаланылмай тұрған ұшақтар саны бір жылда шамамен 60% қысқарғанын хабарлады. Демек, техникалық мәселе жеңілдегенімен, оның шығынға әсері бірден жойылмайды. 

Теңге бағамы да қаржылық нәтижеге әсер етеді. Air Astana кірісі мен шығыны әртүрлі валютада қалыптасатындықтан, теңгенің долларға қатысты өзгерісі шығын көлемін және есептегі нәтижені өзгертеді. 2026 жылдың екінші тоқсанында теңге долларға шаққанда 7% нығайған. Бұл жанармай мен қозғалтқыш шығындарымен қатар компания атаған қысым факторларының бірі болды.

Кіріс өсімі шығынды жаппады

Алғашқы тоғыз айда бір орын-километрге шаққандағы кіріс 15,9% артқан. Ал осы өлшемдегі шығын 21,3% көбейген. Үшінші тоқсанда кіріс 16% өсіп, 7,48 центке (шамамен 33,27 теңгеге) жетсе, шығын 20% артып, 6,95 цент (шамамен 30,91 теңгеге) болған. Кіріс шығыннан әлі жоғары, бірақ екеуінің арасы қысқарған. Бұл компания әр тасымалдан бұрынғыдай көлемде табыс қалдыра алмай отырғанын көрсетеді.

Жолаушы саны үшінші тоқсанда 0,9% өсіп, 3,05 миллион адамға жеткен. Алайда ұшақ орындарының толымдылығы 85%-дан 83,4%-ға төмендеді. Бос орын көбейсе, сатылмай қалған билеттен кіріс түспейді, ал рейстің жанармай, экипаж және әуежай қызметіне кететін негізгі шығындары сақталады.

Air Astana-ның үшінші тоқсанда пайдаға шығуы алғашқы жартыжылдықпен салыстырғанда нәтиженің түзелгенін көрсетеді. Бірақ пайда былтырғыдан аз, операциялық табыстың кірістегі үлесі төмен, ал тоғыз айлық қорытынды шығынмен жабылды. 

Айта кетейік, бұған дейін Air Astana топ-менеджерлері небәрі үш айда 2,8 миллиард теңге сыйақы алған.

Қазақстанда студенттер дипломдық жұмыс жазғанда жасанды интеллектіні пайдалана алады. Алайда оның белгілі бір талаптары бар. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте Қазақстан жасанды интеллектіге тыйым салмай, оны білім беру жүйесіне енгізу жолын таңдағанын айтты. Өйткені министрдің сөзінше, қазіргі заманда оның қолданылуын толық шектеу мүмкін емес.

"Студенттік және ғылыми-зерттеу жұмыстарын жазғанда жасанды интеллектіні пайдалануға рұқсат береміз. Бірақ талдау бөлігін, қорытынды мен тұжырымдарды жасанды интеллект арқылы жазуға болмайды. Оны студенттің өзі орындауы керек. Сонымен қатар жасанды интеллект қолданылған жағдайда оның қай бөлікте және қандай мақсатта пайдаланылғанын міндетті түрде көрсету қажет", – деді министр.

Саясат Нұрбектің айтуынша, дипломдық жұмыста жасанды интеллектіні пайдаланудың нақты пайыздық шектеуі жоқ. Министрлік жалпы талаптарды белгілеген, ал әр университет өзінің бағыты мен ерекшелігіне қарай ішкі ережелерін бекітеді. Мұндай тәжірибе былтырдан бері қолданылып келеді.

Одан бөлек министрлік халықаралық ETS (Educational Testing Service) ұйымымен бірлесіп, студенттердің білімін бағалайтын жаңа тест әзірлеп жатыр. Ол тек пәндік білімді ғана емес, логикалық ойлауды, цифрлық сауаттылықты және жасанды интеллектіні дұрыс пайдалану қабілетін де бағалайды. Жаңа тестілеу жүйесін 2027 жылы пилоттық режимде іске қосу жоспарланған. Кейін оның элементтерін жоғары оқу орындары мен ғылыми ұйымдарда қолдану көзделіп отыр.

Сонымен қатар министр өзі де күнделікті жұмысында жасанды интеллектіні жиі пайдаланатынын жасырмады.

"Мен өз жұмысымда жасанды интеллектіні қолданамын. Мысалы, бір күрделі мәселені тез түсінуім керек болса, оған: "Осыны маған он жастағы балаға түсіндіргендей, барынша қарапайым тілмен, нақты дәлелдермен және көрнекі түрде түсіндіріп берші" деп тапсырма беремін. Сонда күрделі мәселенің мәнін тез түсінуге болады", – деді Саясат Нұрбек .

Оның айтуынша, жасанды интеллект адамды алмастыратын құрал емес, керісінше, жаңа білімді тезірек меңгеруге көмектесетін көмекші болуы керек.

Еске салсақ, бұған дейін Павлодарда 12 жастағы оқушы қыз бала кезінде өзіне жасалған жыныстық зорлық-зомбылық туралы ChatGPT-ге айтып, көмек сұраған еді. Жасанды интеллект оған психологқа жүгінуге және 111 байланыс орталығына хабарласуға кеңес берген. Осыдан кейін қылмыс әшкереленіп, қыздың 39 жастағы нағашысы 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Сот үкімі әзірге заңды күшіне енген жоқ.

Сыбайлас жемқорлыққа күдікке ілініп, ұсталған "Самұрық-Қазына" ұлттық әл-ауқат қорының басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов соңғы үш жылда декларацияда жүздеген миллион теңге табысын көрсеткен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қазақстанда мемлекеттік қызметкерлер табыс декларациясында жалақысын емес, салықты өздері төлеуге міндетті өзге кірістерін көрсетеді. Ал жалақыдан салықты жұмыс берушінің бухгалтериясы автоматты түрде ұстайтындықтан, ол бұл бөлімге енгізілмейді.

Нұрлан Жақыповтың соңғы жылдардағы декларациясына қарағанда, оның салық салынатын өзге табысы төмендеген:

• 2022 жыл: 422 миллион 182 мың теңге;
• 2023 жыл: 186 миллион 543 мың 551 теңге;
• 2024 жыл: 197 миллион 259 мың 412 теңге.

2025 жылғы табысы туралы декларация ашық дереккөздерде әзірге жарияланбаған.

2022 жылы Жақыпов Kazakhstan Investment Development Fund Management Company басқарма төрағасы болған. Ал 2023 жылдың сәуірінде "Самұрық-Қазына" қорын басқаруға келді.

Ал қордың баспасөз қызметінің мәліметінше, уәкілетті органдар тергеу амалдарын жүргізіп жатыр.

Сондай-ақ қорда басқарма төрағасының міндетін уақытша атқарушы әзірге тағайындалмағаны айтылды. Қор штаттық режимде жұмысын жалғастырып жатыр.

Қор өкілдері инвесторлар, кредиторлар, халықаралық қаржы институттары және іскерлік серіктестер алдындағы барлық міндеттемелер күшінде екенін және қолданыстағы келісімдерге сәйкес орындалып жатқанын атап өтті.

"Қордың инвестициялық жобалары мен стратегиялық бағдарламалары бекітілген жоспарларға сәйкес жүзеге асырылып жатыр", – делінген таратылған хабарламада.

Айта кетейік, 2024 жылы Нұрлан Жақыпов бұған дейін берген сұхбатында жалақысының нақты мөлшерін айтудан бас тартқан. Ол мұны жеке ақпарат деп түсіндірген.

Журналистің сұрағына жауап ретінде қор басшысы 80 миллиард долларлық активтер портфелін басқаратын адамның жалақысы қанша болуы керегін сұраған.

Еске салайық, бұған дейін 11 қарашада Астанадағы Atlant тұрғын үй кешенінің маңында шашылып жатқан долларға ұқсас банкноттар түсірілген видео әлеуметтік желіде тарады. Кадрларда ақша салынған чемодандар мен сөмкелер де байқалған. Кейін Ұлттық қауіпсіздік комитеті 11 қарашада Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі "Самұрық-Қазына" басшысы Нұрлан Жақыповты, "Қазақстан темір жолы" басшысы Елжас Отаншиевті және өзге де адамдарды ұстағанын хабарлады. Оларға сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдік келтірілген.

Үлкен Нарындағы жаңарған мәдениет үйі ауыл балалары мен жастарының өнерге қанат қағып, шығармашылық қабілетін шыңдайтын жаңа орталыққа айналмақ. Енді мұнда домбыра тартып, ән айтып, би билеумен қатар, музыка жазуға, бейнемонтаж жасауға, театр өнерін меңгеруге де мүмкіндік бар. "Қазақстан халқына" қоғамдық қорының қолдауымен заманауи жабдықтармен қамтылған мәдениет ошағы ауыл өміріне жаңа серпін беріп, өскелең ұрпақтың шығармашылық әлеуетін дамытуға жол ашпақ.

Мәдениет үйінің салтанатты ашылу рәсіміне жиналған қонақтар алдымен ғимараттың екінші қабатындағы коворкинг орталығы мен шығармашылық кабинеттерді аралап көрді. Ал мерекелік шараның көркін көрермендер залында ұйымдастырылған концерт аша түсті. Жаңартылған залға заманауи дыбыс аппаратурасы орнатылып, сахна жаңа шымылдықпен жабдықталған.

“Бүгін Үлкен Нарын жұрты үшін қуанышты күн. Жаңарған мәдениет үйін аралап, жас жеткіншектердің өнер үйренуіне жасалған жағдайды көріп, қуанып отырмыз. Бұл – "Қазақстан халқына" қоғамдық қорының ауыл мәдениетіне көрсеткен қолдауының бір көрінісі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың тапсырмасымен қолға алынған осы жобаны жүзеге асыруға үлес қосқан қор ұжымына және игі іске ұйытқы болған барша азаматқа Үлкен Нарын жұрты мен Шығыс Қазақстан халқының атынан алғыс айтамын. Ауылдың көркеюіне өнерге деген құрмет те ықпал етеді. Осы мәдениет үйінде өнер үйренген балалар ертең үлкен додаларда ауданымыздың, облысымыздың, еліміздің намысын абыроймен қорғайды деп сенемін. Жас жеткіншектерімізге ақ жол тілеймін!” – деді ШҚО әкімінің орынбасары Айдар Садырбаев.

Салтанатты шараға өңірге жұмыс сапарымен келген "Қазақстан халқына" қоғамдық қорының басқарма төрағасы Ләззат Шыңғысбаева да қатысты. Ол ауыл мәдениетін дамытуға бағытталған жобаның маңызына тоқталып, биыл еліміздің барлық өңірінде аудандық және ауылдық мәдениет үйлерін жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатқанын айтты.

“Үлкен Нарынға алғаш рет келіп отырмын. Ауылға барған сайын елдің амандығын сұрап, жұрттың тұрмысын білуге тырысамыз. Бүгін жаңарған мәдениет үйін көріп, сіздермен бірге қуанып отырмын. Биыл 17 облыстың әрқайсысында бір аудандық және бір ауылдық мәдениет үйін жаңғыртуды қолға алдық. Жыл соңына дейін барлығы 34 нысанды жаңарту көзделіп отыр. Әр өңірге барып, атқарылған жұмысты өз көзімізбен көріп, тұрғындардың пікірін тыңдап жүрміз. Кей ауылда әжелеріміздің "Жаңа Қазақстан бізге де келді" деген сөзін естідік. Мұндай сөзге қалай қуанбайсың? Меніңше, бұл – үлкен істің бастамасы. Президентіміз айтқандай, заманауи мүмкіндіктер қалада да, ауылда да бірдей қолжетімді болуы керек”, – деді "Қазақстан халқына" қоғамдық қорының басқарма төрағасы Ләззат Шыңғысбаева.

Қордың Шығыс Қазақстандағы жұмысы тек мәдениет саласымен шектелмейді. 2022 жылы құрылғаннан бері қоғамдық қор өңірде жалпы құны шамамен 11 миллиард теңге болатын жобаларды жүзеге асырған. Биылдың өзінде 5 миллиард 388 миллион теңгенің бастамалары қолға алынған. Олардың қатарында ауыл мектептеріндегі білім сапасын арттыруға бағытталған ауқымды жоба да бар.

Облыс әкімдігі және білім басқармасымен бірлесіп жүзеге асырылып жатқан бастама аясында шағын жинақты және толық жинақты мектептерге Білім-инновация лицейлерінің оқыту әдістемесі енгізілуде. Лицей мамандары ауыл мұғалімдеріне әдістемелік қолдау көрсетіп, оқыту тәсілдерін үйретсе, қор білім беру ұйымдарын қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етеді.

Жобаға Үлкен Нарын ауданының төрт мектебі қатысып отыр. Оларға жалпы құны 101 миллион теңгенің жабдығы жеткізілген. Оның ішінде физика, химия және биология пәндерінде тәжірибе жасауға арналған құрылғылар бар. Қазір мұғалімдер мен оқушылар жаңа жабдықтарды сабақ барысында тиімді пайдалануды меңгеріп жатыр. Мұндай мүмкіндіктер тіпті ірі қалалардағы мектептердің бәрінде бірдей бола бермейді. Басты мақсат – ауыл балаларына теориялық білімді тәжірибемен ұштастырып, зерттеуге, ізденуге және инженерлік ойлау қабілетін дамытуға жағдай жасау.

Қоғамдық қор денсаулық сақтау саласындағы маңызды жобаларды да жүзеге асырып келеді. Соның бірі – Өскемендегі онкологиялық орталыққа сәулелік ем жүргізуге арналған заманауи жабдық орнату. Бұл медициналық құрылғының құны 2 миллиард 400 миллион теңгені құрайды.

Үлкен Нарын ауданының әкімі Елдос Байрахметов те құттықтау сөзінде жаңарған мәдениет үйінің ауыл өміріндегі орнына тоқталды. Оның айтуынша, бұл орталық балалар мен жастардың шығармашылық қабілетін дамытуға, ұлттық өнерді ұлықтап, мәдени құндылықтарды кейінгі ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді.

Салтанатты рәсімде қордың басқарма төрағасы Ләззат Шыңғысбаева мен ауыл ақсақалы Көксеген Кемпірбаев мәдениет үйінің ашылу лентасын қиып, жаңадан жабдықталған үйірме кабинеттерін аралап көрді.

Мәдениет үйі "Қазақстан халқына" қоғамдық қорының қолдауымен "QH Мәдени даму алаңы" жобасы аясында қажетті құрал-жабдықтармен қамтылған. Бұл мақсатқа қор тарапынан 155 миллион теңгеден астам қаражат бөлінген. Оның шамамен 112 миллион теңгесі ғимараттың ішкі бөлігін, тағы 42 миллион теңгесі сыртқы аумағын жабдықтауға бағытталған.

Жалпы, мәдениет үйінде шығармашылықтың сан алуан бағытын қамтитын он арнайы бөлме жасақталған. Вокал, домбыра және халық аспаптары студияларында балалар ән айтып, ұлттық аспаптарда ойнауды үйренеді. Қазақ фольклорлық ансамбліне жеке кабинет қарастырылған. Ал дыбыс жазу студиясында музыкалық шығармаларды жазып, өңдеуге мүмкіндік бар.

Хореография залында ұлттық және заманауи билерді меңгеруге жағдай жасалса, театр студиясында актерлік шеберлік пен көркемсөз оқу өнерін дамытуға болады. Бұдан бөлек, медиастудия фото және бейнетүсірілім жасауға, бейнемонтаж жұмыстарын жүргізуге арналған. Арт-студияда сурет салу мен қолөнерге машықтануға болады. Ал косплей студиясы кейіпкерлердің бейнесін сомдап, сахналық костюмдер әзірлеуге қызығатын балаларға арналған. Кішкентай бүлдіршіндер үшін ойын бөлмесі де жабдықталған.

Жаңарған мәдениет үйінің ашылуы аудан тұрғындары үшін де ерекше қуаныш болды. Өйткені енді ауыл балалары мен жастары шығармашылықпен айналысу үшін аудан орталығынан алысқа бармай-ақ, өздері қызығатын өнерді осында меңгере алады.

“Бүгін ауданымыз үшін қуанышты күн. "Қазақстан халқына" қорының қолдауымен мәдениет үйі жаңарып, мұнда театр үйірмесі мен жастар орталығы ашылып жатыр. Жастарымыз енді бос уақытын осында өткізіп, өздері қызығатын өнермен айналыса алады. Қорға алғысымызды білдіреміз. Халқымыз аман, еліміз тыныш болсын!” – дейді аудан тұрғыны Амангелді Исабеков.

“Енді ауыл жастары өздері қызығатын өнерді үйреніп, ұлттық мәдениетімізді тереңірек тани алады. Ауылымызға осындай қолдау көрсетіліп жатқанына ризамыз. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевқа алғысымызды білдіреміз. Осы мәдениет үйінде өнер үйренген жастар ертең еліміздің өркендеуіне үлес қоссын!” – деді ауыл тұрғыны Жаңыл Құсайынова.

Мәдениет үйінің жаңарған ғимаратымен қатар, оның аумағы да абаттандырылып, тұрғындардың бас қосып, мәдени іс-шаралар өткізуіне қолайлы орта қалыптастырылған. Мұнда ашық аспан астында концерттер мен мерекелік шаралар ұйымдастыруға арналған тұрақты сахна орнатылды. Аулаға киіз үй тігіліп, алтыбақан қойылған. Аумақты абаттандыру жұмыстарына облыстық және аудандық бюджеттерден 50 миллион теңге жұмсалған.

Мерекелік ашылу салтанатында жаңа сахнада аудандық шығармашылық үйінің бишілері өнер көрсетіп, көрермендерге көтеріңкі көңіл күй сыйлады. Ал киіз үйде жергілікті шеберлердің қолынан шыққан қолөнер бұйымдары көпшілік назарына ұсынылды.

Жаңарған мәдениет үйіндегі мүмкіндіктерді балалар да қуана қабылдаған. Бірінші сыныптан бері би үйірмесіне қатысып жүрген 6-сынып оқушысы Амина Раджанқызы жаңа кабинеттердің ашылуы өзіне ерекше ұнағанын айтады.

“Мен бірінші сыныптан бері би үйірмесіне қатысамын. Үйірмеде қазақтың ұлттық билері мен заманауи билерді үйренеміз. Аудандық, облыстық және республикалық байқауларға қатысып, жүлделі орындарға ие болдық. Қазір мәдениет үйінде жаңа кабинеттер ашылып жатыр. Мұнда би үйренумен қатар домбыра тартуға, сурет салуға, ән айтуға болады. Осындай мүмкіндік берген мәдениет үйінің ұжымына шын жүректен алғыс айтамын”, – дейді 6-сынып оқушысы Амина Раджанқызы.

Оқушылардың сабақтан кейін уақытын тиімді өткізуіне жаңадан ашылған коворкинг орталығы да ықпал етпек. Мұнда балалар достарымен кездесіп, кітап оқып, сабақ дайындап, түрлі ойындар ойнай алады. Сондай-ақ, шығармашылық және спорт үйірмелеріне қатысуға мүмкіндік бар.

“Бүгін коворкинг орталығы ашылды. Енді сабақтан кейін достарымызбен осында келіп, ойын ойнап, демалып, сабақ оқи аламыз. Домбыра, би, театр үйірмелері де ашылды. Спорт үйірмелеріне де қатысуға болады. Ауданымызда осындай орталық ашылғанына қуаныштымыз. Мұнда балалар бос уақытын пайдалы өткізіп, өздері қызығатын іспен айналыса алады”, – дейді 8-сынып оқушысы Қуаныш Әскенбаев.

Айта кетейік, аудандық мәдениет үйінің ғимараты бұған дейін, 2022 жылы жергілікті бюджет есебінен күрделі жөндеуден өткен болатын. Сол кезде жөндеу жұмыстарына 25 миллион теңге жұмсалған. Ал "QH Мәдени даму алаңы" жобасының негізгі мақсаты – ғимаратты шығармашылық сабақтар мен мәдени іс-шараларды өткізуге қажетті заманауи құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету.

Шығыс Қазақстан облысында аталған жобаға Үлкен Нарын аудандық мәдениет үйімен қатар, Зайсан ауданына қарасты Сарытерек ауылының мәдениет үйі де енгізілген.

Айта кетейік, "Қазақстан халқына" қоғамдық қоры 2022 жылы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен құрылған. Қордың негізгі мақсаты – денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, спорт және әлеуметтік қолдау салаларындағы маңызды жобаларды қаржыландыру. Оның қаражаты "Самұрық-Қазына" ұлттық әл-ауқат қорының аударымдары, отандық компаниялар мен кәсіпкерлердің қайырымдылық жарналары, сондай-ақ жеке тұлғалар мен меценаттардың ерікті қайырымдылық көмегі есебінен қалыптасады. Осылайша, қор ірі бизнес пен қоғамның қолдауын біріктіріп, ел тұрғындарының өмір сапасын жақсартуға бағытталған әлеуметтік бастамаларды жүзеге асырады.

Қазір жоғары оқу орындарын Қонаев немесе Алатау қаласына орналастыру мәселесі қарастырылып жатыр. Қай қаланың инфрақұрылымы бірінші дайын болса, университеттерді көшіру жұмысы сол жақта басталуы мүмкін. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Орталық коммуникациялар қызметінде өткен брифингте редакция тілшісінің сұрағына жауап беріп, Алматыдағы бірнеше университетті Қонаев қаласына көшіру жоспары әлі де күшінде екенін айтты. 

"Ондай жоспар бар. Бірақ біз әлі күтіп отырмыз. Қонаев қаласында қажетті инфрақұрылым толық дайын емес. Кәріз жүйелері, газ, су құбырлары, электр желілері қажет. Жаңа жылу станциясын салу керек. Ал университеттеріміз көшуге дайын. Сәтбаев университеті, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, AlmaU және басқа да оқу орындары бірінші кезеңде көшуге әзір. Бірақ бәрі инфрақұрылымға байланысты", – деді министр.

Саясат Нұрбектің айтуынша, қазір Алатау қаласын дамыту жұмыстары да жүріп жатыр. Қала төрт ауданға бөлінеді. Соның бірі – Golden District. Бұл ауданда арнайы академиялық қалашық құрып, еліміздің ірі университеттері мен ғылыми орталықтарын орналастыру жоспарланған.

Министрлік Алматыдағы университеттерді Қонаевқа көшіру жоспарымен қатар Алатау қаласына орналастыру мүмкіндігін де қарастырып жатыр.

"Қазір екі жоспарды қатар пысықтап жатырмыз. Бірі – Қонаев, екіншісі – Алатау. Қай қаланың инфрақұрылымы тезірек дайын болса, соған қарай шешім қабылдаймыз. Инфрақұрылымсыз бірде-бір университетті көшіруге болмайды. Университеттердің өз күшімен мұндай ауқымды жұмысты атқаруға мүмкіндігі жоқ. Ал дайын инфрақұрылымға көшуді бастауға әзірміз", – деді Саясат Нұрбек.

Сонымен қатар Алатау қаласында Оңтүстік Кореяның KAIST университетінің қатысуымен жаңа зерттеу университетін ашу жоспарланған. Министрдің сөзінше, жаңа оқу орны негізінен магистранттар мен докторанттарды даярлауға және ғылыми зерттеулер жүргізуге бағытталады. Университет кореялық KAIST оқу орнының академиялық және сарапшылық қолдауымен құрылмақ.

"Бұл зерттеу бағытындағы университет болады. Негізінен магистратура мен докторантура деңгейінде мамандар даярлайды. Жоба KAIST университетінің толық қолдауымен, сараптамасымен және қатысуымен жүзеге асырылады", – деді министр.

Саясат Нұрбек сондай-ақ Алатау қаласында білім мен ғылымды дамыту үшін арнайы инвестициялық қор құрылғанын айтты. Оның мәліметінше, бұл бағытқа 100 миллион доллар қарастырылып отыр.

Еске салсақ, бұған дейін Қазақстанда студенттерге бакалавриатты төрт жыл емес, үш жылда аяқтауға мүмкіндік берілетіні хабарланған еді. Алайда бұл өзгеріс барлық мамандыққа қатысты емес. Қазір 16 мыңнан астам студент ақпараттық технологиялар, бағдарламалау, жасанды интеллект және басқа да бағыттар бойынша үш жылдық жүйемен оқып жатыр. Ал медицина, ветеринария, педагогика және сәулет мамандықтарында оқу мерзімі қысқартылмайды.  

Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі 2027 жылғы 11 қаңтардан бастап жәрдемақы төлеудің жаңартылған ережелері бойынша пилоттық жобаны іске қосады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Пилоттық жоба әлеуметтік төлемдердің 36 түрінің 12-сін  қамтиды. Дәлірек айтсақ, министрлік жүргізген бағалау қорытындысы бойынша материалдық жағдайы жоғары және ауқатты деп танылған екі санаттағы отбасыларға қатысты болады.  Министрлік қолданыстағы ережелер үкіметтен көмек алатындардың материалдық жағдайын әрдайым толық ескере бермейтінін атап өтті. Соның салдарынан бірдей әлеуметтік көмекті жағдайы жақсы азаматтар да, қиын жағдайда қалған отбасылар да алуы мүмкін.

Пилоттық жоба аясында министрлік жекелеген әлеуметтік төлемдерді тағайындау кезінде отбасылардың қажеттіліктері мен қаржылық мүмкіндіктерін қалай ескеруге болатынын алда әлі де зерттейді.

“Бұл жұмысты үйлестіру үшін министрлік базасында арнайы жобалық кеңсе жұмыс істейді. Оның құрамына Президент Әкімшілігінің, Үкімет Аппаратының, Құрылтайдың өкілдері және сарапшылар қауымдастығының мүшелері кіреді”, – деп жазылған хабарламада.

Пилоттық жоба қорытындысы бойынша ведомство әлеуметтік қолдау жүйесін өзгерту жөнінде ұсыныстар әзірлейді.

“Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мемлекеттік әлеуметтік саясаттың басты мақсаты – азаматтардың әл-ауқатын арттыру, әлеуметтік осал топтарды қорғау және әлеуметтік қолдаудың әділ, ашық әрі атаулы жүйесін қалыптастыру екенін атап өтеді”, – деп жазды министрлік.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі отбасылардың материалдық жағдайын бағалаудың дәлдігіне ерекше назар аударылатынын мәлімдеді. Билік жаңа ережелердің ықтимал салдарын зерттеп, азаматтардың тиісті көмектен негізсіз айырылуына жол бермеуді көздеп отыр. Осы мақсатта жоба кезең-кезеңімен енгізіледі.

“Пилоттық жобаны іске асыру барысында азаматтардың құқықтарын қорғауға, отбасылардың материалдық жағдайын объективті бағалауға және мемлекеттік қолдау шараларына қол жеткізуді негізсіз шектеуге жол бермеуге ерекше назар аударылады”, – деп мәлімдеді.

Еске сала кетейік, eGov Mobile қосымшасында жәрдемақы алушылардың әлеуметтік жағдайын бағалайтын жаңа калькулятор іске қосылды. Сервис отбасының табысы, мүлкі, несие міндеттемелері мен өзге де көрсеткіштерін ескеріп, әл-ауқатына алдын ала баға береді. Дегенмен оның қорытындысы жәрдемақыдан айыруға немесе төлемді тоқтатуға әсер етпейді. Калькулятор мемлекеттік дерекқорлардағы мәліметтерді автоматты түрде жинап, азаматтарға отбасының әлеуметтік жағдайын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

Әнші Ерлан Көкеев АБК тобының құрылу тарихына қатысты көпшілік біле бермейтін жайттарды бөлісті. Оның айтуынша, үш өнерпаздың бас қосуына студиядағы бір әннің жазылуы себеп болған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Өнер иесі топ құру идеясын Қыдырәлі Болманов ұсынды деген пікірмен келіспейтінін жеткізді.

“Қыдырәлі маған ренжімесін, бірақ ол үнемі “бұл менің идеям еді” деп айтады. Шын мәнінде, бәрі басқаша болған”, – деді әнші.

Ерлан Көкеевтің сөзінше, сол кезде ол музыкалық студияда аранжировка жасаумен айналысқан.

Бір әнді жазу барысында үш дауыспен орындалатын тұсын өзі айтып көргенімен, нәтижесі көңілінен шықпаған.

“Бір партиясын айттым, екіншісін, үшіншісін де жаздым. Тыңдап көрсем, дұрыс естілмейді. Өйткені бір адамның даусымен бірнеше партияны орындағанда электрон әсер пайда болады екен. Сол кезде студияға Қыдырәлі кірді. Оған әннің бір тұсын айтып беруді өтіндім. Айтып беріп, кетіп қалды. Тыңдасам, бұрынғыдан жақсырақ шыққан”, – деп еске алды Көкеев.

Кейін студияға Медеу Арынбаев келген. Оған жоғарғы дауысты орындауды ұсынғаннан кейін әннің үйлесімі табылған.

“Медеуге “мына жоғарғы партиясын айтып бере аласың ба?” дедім. Ол да айтып берді. Міне, сол кезде әннің үні ашылды. Осылайша, қолымда үшеуіміздің дауысымыз жазылған бір фонограмма болды”, – деді ол.

Көп ұзамай Ерлан Көкеевті қала күніне арналған концертке шақырған. Әнші ұйымдастырушылардан Қыдырәлі Болманов және Медеу Арынбаевпен бірге өнер көрсетуге рұқсат сұраған. Ал топтың атауы концерт кезінде аяқасты пайда болыпты.

“Бір кезде Алексей Сергеевич бүкіл стадионға “АБК, сахнаға!” деп хабарлады. Біз өзімізге айтылып жатқанын түсінбей отыра бердік. Ол тағы қайталады. “АБК деген кімдер?” деп отырмыз. Сосын “Арынбаев, Болманов, Көкеев, сахнаға!” деді. Қарасақ, жаман атау емес сияқты. Сахнаға шығып, әнімізді орындадық. Кейін “АБК деген атауды қалдырайық” деп келістік”, – деді әнші.

Көкеевтің айтуынша, үшеуінің үлкені Қыдырәлі Болманов болғандықтан, кейін топтың ұйымдастыру жұмыстарына белсене кіріскен. Қаржы құйып, демеушілер іздеген. Ақылдаса келе, әріптестері оның продюсер болуына келіскен.

Сондай-ақ әнші сол тұста Медеу Арынбаевқа Мәскеуге барып, жеке шығармашылығын дамыту туралы ұсыныс түскенін айтты. Оның өнеріне қаржы салуға дайын кәсіпкерлер де болған. Алайда үшеуі бірге жұмыс істеуді таңдаған.

“Жастық жігеріміз тасып тұрған кез ғой. Бір-бірімізбен бауырлас болуға серттестік. Содан кейін бірге ән жазуды жалғастырдық. Қыдырәлі қаржы сала бастады, демеушілер тапты. Ол мұндай шаруаға өте пысық. Осылайша, АБК құрылды”, – деп түйіндеді Ерлан Көкеев.

Публикация от EVENT АГЕНСТВО | КОНЦЕРТЫ | АСТАНА | КАЗАХСТАН (@kaz_production_kz)

Еске салайық, бұған дейін Сәкен Майғазиев те "МузАРТ" тобының құрылу тарихын айтып бергені хабарланған еді.

Қазақстандағы орман алқаптарын қалпына келтіруге бағытталған ең ірі жоба – Тимур Құлыбаевтың Halyk қайырымдылық қоры жүзеге асырып жатқан Halyk Орманы бастамасы Түркияның Анталья қаласында өтіп жатқан БҰҰ-ның климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы тараптарының 31-конференциясы (COP31) аясында елдің ұлттық павильонында таныстырылған экологиялық бастамалар қатарына енді.

Айта кетейік, COP31 – жаһандық климаттық сын-қатерлер мен тұрақты даму саласындағы практикалық шешімдерді талқылау үшін мемлекеттер мен үкімет басшыларын, халықаралық ұйымдардың, қаржы институттарының, ғылыми қоғамдастық пен бизнес өкілдерін біріктіретін маңызды халықаралық алаңдардың бірі.

Биыл саммитке 70-тен астам мемлекеттің өкілдері қатысып жатыр. Қазақстанның ұлттық павильоны елдің экологиялық жетістіктерін, ауқымды табиғатты қорғау бастамаларын, инновациялық технологиялары мен инвестициялық жобаларын таныстыру алаңына айналды. Оның аумағы 250 шаршы метр болып, ал бағдарламасы 38 тақырыптық іс-шараны қамтиды.

COP31 аясында Halyk Орманы ұлттық жобасы туралы Halyk қайырымдылық қоры қамқоршылық кеңесінің мүшесі, Halyk Bank басқарма төрайымы Үміт Шаяхметова Қазақстан Республикасының премьер-министрі Олжас Бектеновке баяндады.

Halyk Орманы – Тимур Құлыбаевтың Halyk қайырымдылық қоры Экология және табиғи ресурстар министрлігімен бірлесіп жүзеге асырып жатқан Қазақстанның орман алқаптарын қалпына келтіруге арналған бес жылдық бағдарлама. Жоба аясында 2 мың гектардан астам аумаққа 9 миллион көшет пен жас өскін отырғызу көзделген.

Жобаның географиялық ауқымы экологиялық маңызы жоғары үш аумақты қамтиды: "Семей орманы" мемлекеттік орман табиғи резерваты, Іле-Алатауы ұлттық паркі және Астана қаласының Жасыл белдеуі.

"Halyk Орманы жобасының басты ерекшелігі – ормандарды қалпына келтіруге кешенді көзқарас қалыптастыруында екенін атап өткен жөн. Бағдарлама орманды қалпына келтірудің барлық кезеңін, атап айтқанда сапалы отырғызу материалын өсіру мен аумақтарды дайындаудауды, ағаш отырғызу, жас екпелерді күтіп-баптау және олардың жерсіну деңгейін бақылауды қамтиды", – деп атап өтті Үміт Шаяхметова.

Бұл жұмыстың маңызды бағыттарының бірі – Абай облысындағы орман тәлімбақтарының инфрақұрылымын дамыту. Суару жүйелерін жаңғырту, жабдықтарды жаңарту және өндірістік қуаттарды кеңейту көшеттер мен жас өскіндерді өсіру көлемін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл орман алқаптарын қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді негіз қалыптастырады.

2025-2026 жылдары жоба аясында "Семей орманы" аумағында, Іле-Алатауы ұлттық паркінде және Астананың Жасыл белдеуінде 3 миллионнан астам көшет пен жас өскін отырғызылды. Көгалдандыру жұмыстарына 2 мыңнан астам ерікті қатысты.

COP31 аясында Halyk Орманы жобасының таныстырылуы жаһандық климаттық міндеттерді шешудегі ұзақ мерзімді экологиялық бастамалардың маңызын айқындап, мемлекет, қайырымдылық ұйымдары, бизнес пен қоғам арасындағы ынтымақтастықтың әлеуетін көрсетеді.

Тимур Құлыбаевтың Halyk қайырымдылық қоры үшін халықаралық климаттық мәселелер қатарына қатысу – атқарылған жұмыстың нақты нәтижелерін таныстыруға және ауқымды жеке бастамалардың елдің табиғи мұрасын сақтауға қалай үлес қосатынын көрсетуге мүмкіндік.

Halyk Орманы – бұл бір реттік көгалдандыру акциясы емес, ормандарды қалпына келтіруге, экожүйелердің тұрақтылығын нығайтуға және Қазақстанның экологиялық болашағын қамтамасыз етуге бағытталған ұзақ мерзімді инвестиция.

33 мың тұрғыны бар Жамбыл облысы, Үлкен селосында атомшылар қалашығы салынады. Ол Балқаш көлінің жағалауында орналасқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Атом энергиясы агенттігінің хабарлауынша, елді мекен АЭС құрылысы аясында дамитын болады. Елді мекенге 33 мың адамға арналған атомшылар қалашығын біріктіру жоспарланып жатыр. Ауылда тұрғын үйлер, мектеп, аурухана және кадрларды даярлау, қайта даярлау орталықтары, сондай-ақ қонақ үйлер, қызмет көрсету мен бизнес нысандары салынады.

“Бұл жеке жұмысшылар кенті болмайды. Бұл – өмір сүруге қажетті барлық ілеспе инфрақұрылымы бар Үлкен ауылының дамуы”, – деді Алмасадам Сәтқалиев.

АЭС құрылыс аяқталғаннан кейін арнайы құрылған нысандар ауылдың қажеттіліктері мен бизнесті дамытуға арналады. Агенттіктің мәліметінше, Үлкенді Балқаш жағалауындағы ең озық елді мекендердің біріне айналдыру жоспарланып отыр. Ауылдың табиғаты мен орналасуы демалыс пен туризмге мүмкіндік береді.

Сондай-ақ болашақ атом электр станцияларының (АЭС) қызметкерлерін даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруға арналған оқу-жаттығу орталығын орналастыру жоспарланып отыр. Бір атом электр станциясының құрылысы қызған кезеңде 15 мыңға дейін жұмысшы қажет болса, оларды жұмыспен қамтамасыз ететін шамамен 2 мың маман керек.

“Кадрларды даярлау Қазақстан Республикасының бейінді оқу орындарымен, сондай-ақ Қытай мен Ресейдің мамандандырылған білім беру ұйымдарымен ынтымақтастық аясында жүзеге асырылады”, – деп мәлімдеді агенттік.

Сондай-ақ Атом энергия жөніндегі агенттік мамандарды даярлауға “Болашақ” стипендиясы арқылы білім алу мүмкіндігі қарастырылатынын мәлімдеді. 

“Бағдарлама шеңберінде атом саласындағы жетекші шетелдік ұйымдарда магистратура, докторантура бағдарламалары бойынша білім алуға және тағылымдамадан өтуге арнайы квоталар қарастырылған”, – деп жазды агенттік.

Бұл болашақ АЭС қызметкерлерінің бір бөлігі шетелде білім алып немесе тәжірибе жинақтап, кейін алған білімін Қазақстандағы атом жобаларында қолдана алады дегенді білдіреді. Түркияда өткен кездесу барысында Сәтқалиев "Аккую" атом электр станциясында жұмыс істеп жүрген қазақстандық мамандармен де сөйлескен. Олардың тәжірибесі отандық атом жобаларына қажетті кадрларды даярлау көздерінің бірі ретінде қарастырылып отыр.

Агенттік басшысы мамандардың тұрғын үймен қамтамасыз етілетінін де мәлімдеді. Алайда жаңа хабарламада пәтер немесе үй беру шарттары нақтыланбаған.

Еске сала кетейік, президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында "Балқаш" атом электр станциясының құрылысын келесі жылы бастауды, сондай-ақ "Мойынқұм" АЭС құрылысына дайындықты жеделдетуді ұсынды. 

Әнші Нұрлан Албан бір жыл бұрын әскери борышын өтеуге аттанған ұлының үйіне оралғанын айтып, қуанышын бөлісті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Өнер иесі әлеуметтік желідегі парақшасында ұлын әскерге шығарып салған сәтін еске алып, бір жылдың қалай тез өткенін байқамай қалғанын жеткізді.

“Сүйінші! Естеріңізде болса, тура бір жыл бұрын ұлымды Отан алдындағы әскери борышын өтеуге аттандырған едім. Мінекей, уақыт деген зымырап, қас пен көздің арасында өтіп жатыр. Бүгін, міне, Аллаға шүкір, аман-есен шаңыраққа оралды. Өте қуаныштымын”, – деп жазды әнші.

Нұрлан Албан әскерде жүрген өзге сарбаздардың да отбасына амандықпен оралуын тіледі.

“Әскерде жүрген әр сарбаздың аман-сау отбасына оралуын шын ниетіммен тілеймін!” – деп жазды өнер иесі.

Публикация от Нурлан Тажикенов - Нұрлан Албан (@nurlanalban)

Еске салайық, бұған дейін марқұм анасын еске алған әнші Нұрлан Албан өкініші барын айтқаны хабарланған еді.

“Миллион” жайдарман командасы арқылы танылған әзілкеш Мансар Орынханның жұбайы Нұрайым Халила күйеуінің алты күннен бері үйге келмегенін, өзін барлық жерден бұғаттап тастағанын мәлімдеді. Ал өнер иесі отбасын сақтап қалу үшін қолынан келгеннің бәрін жасап жүргенін жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Нұрайым Халила Instagram парақшасындағы stories бөлімінде отбасындағы жағдай туралы жазды. Оның айтуынша, күйеуінің хабарсыз кетуі алғаш рет болып отырған жоқ.

“Бәлкім, қазір эмоциямен жазып отырған шығармын… Үйге қонбайды, хабарсыз кетеді, барлық жерден бұғаттайды. Алты күн өтті, Алматыда жүргенін білемін. Бірақ мен өз өмірімді сүремін. Оның жоқтығынан өмір тоқтамайды. Бұл бірінші рет емес! Кеше тойға бардым, сол кезде ғана байланысқа шықты”, – деп жазды ол.

Сондай-ақ әзілкештің жұбайы үш баласымен баспанасыз қалғысы келмейтінін жеткізіп, тұрып жатқан үйінен кетпейтінін айтқан.

“Қазір өзіне айтарым біреу: егер таңдауың көше болса, үйді бізге қалдыр. Бізді таңдамағаның үшін үш баламен тентіретпе. Мен бұл үйден кетпеймін, қусаң да”, – деді Нұрайым Халила.

Жұбайының жазбасынан кейін Мансар Орынхан Threads парақшасында пікір білдірді. Ол ешбір шаңырақтың шайқалмауын тілеп, ең үлкен байлығы отбасы екенін жазды.

“Ешқандай отбасы ажыраспасын, балалар жетім қалмасын! Алладан тек соны тілеймін. Менің ең үлкен байлығым – менің отбасым. Оны дәлелдемесем де, бәрі белгілі. Менің отбасыма менен артық ешкімнің жаны ашымайды және жақсы көрмейді”, – деп жазды әзілкеш.

Өнер иесі кейбір адамдарды жұбайын өзіне қарсы айдап салып жүр деп айыптады.

“Әйелімді маған қарсы айдап салып жатқан кейбір адамдар, қандай жиіркенішті едіңдер! Мен отбасымды сақтап қалу үшін барлығын жасаймын. Жасап та жүрмін!” – деді Мансар Орынхан.

Сонымен қатар өнер иесі өзін ақша мен атақ өзгертті деген пікірлерге жауап берді. Оның айтуынша, күндіз-түні еңбектенуінің басты мақсаты – отбасының жағдайын жасау. Әзілкеш жұбайымен арадағы түсініспеушілік шешілгенін де жеткізді.

“Бізде барлығы дұрыс. Қазір барлығы шешілді. Әйел адам ашуланады, ренжиді. Кейбір адамдар Мансарды ақша өзгертті деп жазған. Бірақ менің күндіз-түні еңбек етуімнің себебі де – отбасым. Әзіл саласында жүрсем де, ақымақ адам емеспін. Жастар арасында барлығы болады”, – деп жазды ол.

Еске салайық, бұған дейін жайдарманшы Мансар Орынхан саясатқа бет бұрғаны хабарланған еді. Өнер иесі Түркістан облысы Арыс қалалық мәслихатының депутаттығына үміткер ретінде сайлауға түсетінін мәлімдеді. Ол мәдениет пен өнерді қолдау, спортты дамыту және жастардың әлеуетін арттыру мәселелеріне ерекше көңіл бөлмек.