Шымкент қаласындағы "Жұлдыз" индустриалды аймағында орналасқан өнеркәсіптік кәсіпорындарға қызмет көрсетуге арналған тұйықталған теміржол желісінің құрылысы аяқталды. Қала әкімі Ғабит Сыздықбеков атқарылған жұмыстың нәтижесімен танысты.

Теміржолдың жалпы ұзындығы 6,4 шақырымды құрайды. Сонымен қатар, мұнда теміржол төсемін салумен қатар, асфальт жабыны толық қалпына келтірілді.

Еске сала кетейік, Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев көлік-логистика инфрақұрылымын дамытудың, теміржол желісін кеңейтудің және жүк тасымалының тиімділігін арттырудың маңыздылығын атап өткен болатын.

"Жұлдыз" индустриалды аймағында теміржол желісінің салынуы осы міндеттерге сәйкес келеді және қаладағы өнеркәсіптік кәсіпорындардың дамуында аса маңызды.

Жаңа инфрақұрылым шикізат пен материалдарды жеткізуді, дайын өнімді жөнелтуді жеңілдетіп, индустриалды аймақтың логистикалық мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Теміржол өндірістік алаңның әлеуетті инвесторлар үшін тартымдылығын арттырып, жаңа өндіріс орындарын орналастыруға және қаланың өнеркәсіптік мүмкіндігін дамытуға қосымша жағдай жасайды.

Бұл теміржол желісі индустриалды аймақтағы кәсіпорындардың күнделікті жұмысын жүйелеуге мүмкіндік береді. Жүк тасымалының бір бөлігі теміржол арқылы жүзеге асқан жағдайда, өндіріс орындары қажетті шикізат пен материалдарды жеткізу және дайын өнімді жөнелту жұмыстарын осы инфрақұрылым арқылы ұйымдастыра алады.

Осылайша, жаңа желі кәсіпорындардың көлік қызметтерін пайдалану мүмкіндігін кеңейтіп, өндірістік үдерістердің үздіксіз жүруіне қолайлы жағдай қалыптастырады. Индустриалды аймақтың көлік қолжетімділігін жақсарту оның өндірістік әлеуетін толық пайдалануға да ықпал етеді.

Астанаға Өзбекстан мен Тәжікстан президенттері ұшып келді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қазақстанға ресми сапармен келген Тәжікстан президенті Эмомали Рахмонды мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елорда әуежайынан қарсы алды.

Сонымен қатар Астанаға Ақаба процесінің саммитіне қатысу үшін Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев та ұшып келді.

 Айта кетейік, 6 қараша күні Астанада Ақаба процесі саммиті өтеді. Ақаба процесі – 2015 жылы Иордания королі ІІ Абдалла бастамашы болған халықаралық бастама. Оның басты мақсаты – терроризмге, экстремизмге және трансұлттық қылмысқа қарсы күресте мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайту.

Еске салсақ, бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейнді әуежайдан күтіп алғаны туралы жазған едік. Артынша Тоқаев Иордания Королі II Абдалланы Al-Farabi орденімен марапаттады. Өз кезегінде Король II Абдалла Қасым-Жомарт Тоқаевты Иордан Хашимит Корольдігінің жоғары мемлекеттік наградасы – al-Hussain ibn Ali орденімен марапаттады.

Шымкентте әлеуметтік желіде Аско лақап атымен танымал блогер Асхат Балқыбаев пен оның екі сыбайласына қатысты сот үкімі шықты. Сот оларды кәсіпкерлер мен шенеуніктерді бопсалап, ақша талап еткені үшін кінәлі деп таныды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Тергеу нұсқасы бойынша, әлеуметтік желіде 150 мыңға жуық оқырманы бар блогер сыбайластарымен бірге түрлі құқықбұзушылықтарды әшкерелейтін бейнероликтер түсірген. Алайда олар бұл видеоларды жариялаудың орнына, кейіпкерлерінен ақша талап еткен.

Іс материалдарына сәйкес, Асхат Балқыбаев Ахмадали Сейдахметов және Әлихан Серікпен алдын ала сөз байласып, кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметкерлердің ар-намысына нұқсан келтіруі мүмкін видеолар түсірген. Кейін олар видеоларды жариялаймыз деп қорқытып, таратпау үшін ақша талап еткен. Үшеуіне “алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобымен бопсалау және алаяқтық жасау” айыптары тағылған.

Шымкент қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық соты үш айыпталушыны да кінәлі деп танып, әрқайсысын 4 жыл 6 айға бас бостандығынан айырды. Әзірге сот үкімі заңды күшіне енген жоқ.

Айта кетейік, Асхат Балқыбаев бұған дейін де құқық қорғау органдарының назарына іліккен. Әлеуметтік желіде өзін құқықбұзушылықпен күресуші ретінде көрсеткен блогердің өзі әкімшілік жауапкершілікке тартылған.

Атап айтқанда, ол Түркістан облысы прокуратурасының ғимаратында болған кезінде қораптан прокурордың бас киімін алып киіп, "енді бұл менің фуражкам" деп мәлімдеген. Осы әрекеті үшін оған ұсақ бұзақылық жасады деген айып тағылған.

Алайда блогер екі рет полицияның шақыртуына келмеген. Кейін ол Шымкентте ұсталып, сот 10 тәулікке әкімшілік қамаққа алу туралы шешім шығарған.

Еске салсақ, биыл шілде айында Шымкентте жол ережесін бұзған жүргізушінің ісін "шешіп беремін" деп ақша талап етті деген күдікпен блогер Асхат Балқыбаев (Аско) пен оның серіктестері ұсталғаны туралы жазған едік. 

Белгілі әнші әрі актриса Айгүл Иманбаева өзіне жасалған сиқырдан қалай емделіп жүргенін айтып берді. Өнер иесінің сөзінше, кейінгі бір жылда басынан талай қиындық өтіп, үйін сатып, 100 миллион теңгеге жуық қарызға батқан. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әнші әлеуметтік желідегі парақшасында өміріндегі ауыр кезеңді еске алып, сиқыр мен дуа тақырыбына біржола нүкте қоюды шешкенін айтты.

“Үйді де саттым, 100 миллион теңгелеп қарызға да баттым. Тентіреп кете жаздадым. Осылай абыроймен жүрген күннің өзінде тығырыққа бір-ақ тірелдім”, – деді Айгүл Иманбаева.

Өнер иесінің айтуынша, ол бір жылдан бері ем қабылдап, қалыпты өміріне оралуға тырысып жүр. Қазір жағдайы бұрынғыдан жақсарғанымен, қиындықтар толық артта қалмағанын жасырмады.

“Бір жыл болды алысып келе жатқаныма, әлі де алысып жатырмын. Бірақ былтырғыдай емес, шүкір. Не таппадық? Қуыршақ та, сурет те, жіп те, қан, топырақ – бәрі табылды. Бұрын мұндайға қарқылдап күлетін едім. XXI ғасырда ондай нәрсе жоқ деп ойлайтынмын. Көздерің ашық па, қай ғасырда өмір сүріп жатырсыңдар деп айтатындардың қатарында едім. Асқақ, артық сөйлеген екенмін”, – деді әнші.

Айгүл Иманбаеваның сөзінше, өзінің дәмханасы мен мектебінен, сондай-ақ жиі болатын басқа да орындардан сиқыр жасауға пайдаланылған заттар табылған.

Әнші ем іздеп барған адамдардың өзіне сиқырдың адам өміріне қалай әсер ететінін түсіндіргенін жеткізді.

“Маған мұның бес кезеңнен тұратынын айтты. Біріншіден, адамның ештеңеге зауқы соқпайды. Екіншіден, ақшадан қағылады. Үшіншіден, жанжал көбейеді. Төртіншіден, адамның бойынан жағымсыз иіс шыға бастайды. Ал соңғы кезеңде адам өзіне қол жұмсау туралы ойлай бастайды екен”, – деді актриса.

Айгүл Иманбаева өзіне кімнің сиқыр жасағанын білетінін де мәлімдеді. Алайда ол адамның есімін жарияламады.

Өнер иесі басынан өткен жағдайларға қарамастан, ешкімге кек сақтамайтынын жеткізді.

“Ең бастысы, өз бойыңды, ойыңды таза ұстап, жақсы ниетте болу. Мұны жасаған адаммен алыспаңыз. Жаратқан сізді жақсы көргендіктен осындай сынақ жібереді. Мен мұны осылай қабылдадым. Еш ренішім жоқ, оны істеген адамды кешірдім, жібердім. Бірақ мұны кім жасағанын білемін”, – деді әнші.

Ол бұл жағдайды өміріндегі үлкен сынақ ретінде қабылдағанын айтып, келер уақытта сиқыр мен дуа туралы әңгімеге қайта оралғысы келмейтінін мәлімдеді.

Публикация от 𝐀𝐈𝐆𝐔𝐋 𝐈𝐌𝐀𝐍𝐁𝐀𝐘𝐄𝐕𝐀 | Заслуженный деятель РК (@aigul_imanbayeva)

Еске салайық, биыл мамырда Айгүл Иманбаева журналист Аман Тасығанға берген сұхбатында өзіне және ұлдарына қатысты күмәнді заттар табылғанын айтқан еді.

Әншінің сөзінше, алғашқы заттар өзіне тиесілі дәмхананың әйелдер дәретханасындағы жабық қуыстан шыққан. Қызметкерлердің бірі ол жерден қағазға оралған суреттерді тауып алған.

“Ашып қарасақ, менің және ұлдарымның суреті тұр. Жүрек, асқазан, қуық тұсына ине қадалған. Артында доллардың суреті бар. Кейін айнаның артынан, кәріз құбырының маңынан да іздедік. Барлығы 300-ге жуық сурет, ине, түйреуіш, топырақ, қан мен шаш таптық”, – деген еді өнер иесі.

Сол сұхбатында Айгүл Иманбаева кәсібі тоқырап, қаржылық қиындықтарға тап болғанын, тіпті өмірден түңілген кездері болғанын жасырмады. Кейін әнші Шымкентте тұратын, Ауғанстаннан көшіп келген дін қызметкеріне барып, дем салдырғанын да айтты.

Таиландта Интерпол желісі бойынша халықаралық іздеуде жүрген 24 жастағы Қазақстан азаматы ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ер адам Қазақстанда алаяқтық жасады және ақша жылыстатты деген күдікке ілінген. Тергеу мәліметінше, мемлекетке келтірілген шығын 560 миллион теңгеден асады.

Таиландтық БАҚ мәліметінше, қазақстандық 3 қарашада Пхукет аралындағы Патонг ауданында орналасқан жатақханалардың бірінде ұсталған.

Полиция қызметкерлері ер адамның тұратын жерін анықтап, көрсетілген мекенжайға барған. Жатақхана қызметкері оларды күдіктінің бөлмесіне бастап апарған. Есік ашылған кезде қазақстандық жасырынуға тырысқанымен, полицейлер оны қолға түсірген.

Тергеу нұсқасы бойынша, ер адам сыбайластарымен бірге жалған құжаттар жасап, 20-дан астам жалған компания құрған. Олар осы компаниялар арқылы ақшаны қолма-қол ақшаға айналдырып, салық төлеуден жалтарған деген күдікке ілінді.

БАҚ мәліметінше, мемлекетке келтірілген шығын көлемі 560,8 миллион теңгеге бағаланған. Осыған байланысты қазақстандық Интерпол желісі бойынша халықаралық іздеуге жарияланған.

Ұсталғаннан кейін полицейлер ер адамның Таиландқа 2026 жылғы 4 наурызда келгенін анықтаған. Оның елде болуға берілген рұқсаты 2 мамырға дейін жарамды болған. Алайда ол елден кетпей, елде болу мерзімін 185 күннен астам уақытқа асырып жіберген.

Полиция оған көші-қон ережелерін бұзды деген айып тағып, тергеу органдарына тапсырған.

Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі де жағдайға қатысты түсініктеме берді. Министрлік мәліметінше, қазақстандық ер адам бас прокуратураның сұрауы негізінде ұсталған.

Әзірге қазақстандықтың елге нақты қашан экстрадицияланатыны белгісіз.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандықтардың 100 миллиард теңгесін иемденген онлайн-казино иелеріне халықаралық іздеу жарияланғаны туралы жазған едік. 

Белгілі әзілкеш Тұрсынбек Қабатовтың екінші әйелі Айман Талғатқызы кәсіпкерлікке бет бұрып, әйелдерге арналған киім шығара бастады. Ол жеке тігін өндірісін қолға алып, өз өнімдерін әлеуметтік желі арқылы сатпақ. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Айман Талғатқызы Instagram желісіндегі парақшасында TADDS деп аталатын жеке брендінің киім үлгілерін көпшілік назарына ұсынды. Кәсіпкер әйелдерге арналған сәнді екілік костюмдер тігіп, олардың сапасына ерекше мән беретінін жеткізген.

Оның айтуынша, киімдер күнделікті өмірде де, түрлі басқосуларда да киюге ыңғайлы етіп әзірленген. Бір түсті матадан тігілген костюмдердің бірнеше түсі бар. Ал кейбір үлгілерінің жеңі қауырсынмен безендірілген.

Сәндік бұйым сегіз қабат қауырсыннан жасалған. Оны қалаған жағдайда шешіп тастауға да болады.

“Тазалықпен, махаббатпен, ұқыптылықпен, сапамен арнайы тігілген екілік”, – деп жазды Айман Талғатқызы.

Бір қызығы, кәсіпкер киімдерін таныстыру үшін арнайы модельдердің көмегіне жүгінбеген. Ол өзі тіккен костюмдерді киіп, түрлі үлгілерін оқырмандарына көрсетіп жүр.

Айман Талғатқызы жазбасында өнімдерінің жоғары сапалы екенін айтып, олардың сыртқы көрінісімен қатар, ыңғайлылығына да назар аударды.

Публикация от Айман Талғатқызы (@t_a_d_d_s_)

Еске салайық, былтыр қарашада продюсер Мөлдір Мұқанова әзілкеш Тұрсынбек Қабатовпен заңды түрде ажырасып кеткенін мәлімдеді. Артынша әзілкештің екінші әйелі ретінде Айман есімді келіншек таныла бастады. Ол әлеуметтік желідегі парақшасына видео жүктеп, қызу талқыға түсті. 

Мемлекет басшысы Иордания Королі II Абдалланы Al-Farabi орденімен марапаттады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Қасым-Жомарт Тоқаев Король II Абдалланың елімізге сапарын Қазақстан мен Иорданияның стратегиялық серіктестігі тереңдей түскенінің айқын көрінісі деп атады.

Президенттің айтуынша, жоғары деңгейдегі қарқынды ықпалдастық ортақ басымдықтарды және екіжақты ынтымақтастықтың күн тәртібін ілгерілетуге қолайлы жағдай туғызады.

Қасым-Жомарт Тоқаев Корольдің дәйекті қолдауының арқасында екіжақты ынтымақтастық қазірдің өзінде айтарлықтай нәтижелерге ұласқанына назар аударды.

Мемлекет басшысы Король II Абдалланы Қазақстанның жақын досы санайтынын айтты.

Өз кезегінде Король II Абдалла Президент Қасым-Жомарт Тоқаевты Иордан Хашимит Корольдігінің жоғары мемлекеттік наградасы – al-Hussain ibn Ali орденімен марапаттады. 

Айта кетейік, Аl-Hussain ibn Ali орденін 1949 жылы Иордания Королі I Абдалла бен әл-Хусейн әкесі – Мекке шарифі Хусейн бен Әлидің (1853–1931 жж) құрметіне тағайындаған. Ол Хашимиттер әулетінің аса көрнекті өкілдерінің бірі болған.

Орденді табыстау Иордания Королі тарапынан көрсетілген айрықша құрметтің белгісі әрі жоғары деңгейдегі саяси сенімнің айғағы саналады.

Еске салсақ, бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейнді әуежайдан күтіп алғаны туралы жазған едік. 

Жақында шаңырақ көтерген танымал актерлер Олжас Абай мен Дариға Бадықова үйлену тойынан кейін алғаш рет сұхбат берді. Жас жұбайлар тойдың қалай өткенін айтып, өздеріне қомақты қаржы сыйлаған адамның есімін атады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Өнерлі жұп тележүргізуші Динара Сәтжанға берген сұхбатында отбасылық өміріндегі қуанышты сәттерін бөлісті. Әңгіме барысында журналист тойға келген қонақтардың арасынан кім ерекше сый жасағанын сұрады.

Олжас Абайдың айтуынша, оларға ең қомақты сыйлықтардың бірін Kinopark компаниясының басшысы Алмас Малдыбаев тарту еткен. Ол жас жұбайларға 5 миллион теңге берген.

“Айта берейін бе? Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын дейді. Әулетімізде жақсы жаңалық болды, көріп жатсыздар. Бұл – алғашқы сұхбатымыз, толқып отырмыз. Той жақсы өтті. Халық тілектерін айтып, ризашылықтарын білдірді”, – деді актер.

Сондай-ақ Олжас Абай Алмас Малдыбаевтың өздерінің кино саласындағы шығармашылық жолына қолдау көрсетіп жүргенін атап өтіп, оған көпшілік алдында алғыс білдірді.

“Ең күшті сыйлықты өзіміздің ағамыз, кино әлемінде алға жылжуымызға әсер еткен, Kinopark-тың басшысы Алмас Малдыбаев жасады. Ол 5 миллион теңге қаражат берді. Осы сәтті пайдалана отырып, Алмас мырзаға ризашылығымды, інілік құрметімді білдіргім келеді”, – деді Олжас Абай.

Публикация от Динара Сатжан (@dinarasatzhan)

Жас жұбайлардың сұхбаты әлеуметтік желіде қызу талқыланып, оқырмандар оларға ізгі тілектерін арнады.

“Бақытты болыңыздар!”, “Күлкінің өзі кино”, “Қонақтары да керемет екен”, “Шаңырақтарыңыз шаттыққа толсын”, – деп жазды желі қолданушылары.

Еске салайық, биыл 9 қазанда актер Олжас Абай әріптесі Дариға Бадықоваға сырға салды. 12 қазанда жұлдызды жұп Алматы төрінде дүркіретіп той жасады. 

Жамбыл облысында үстіне ғимараттың шатыры құлап, І топ мүгедегі атанған әйелге "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" ай сайын өтемақы төлейтін болды. Сот шешімі бойынша, компаниялар жәбірленушіге зейнет жасына жеткенге дейін ай сайын 177 мың теңгеден аударуға міндетті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды. 

Жамбыл облыстық сотының мәліметінше, оқиға 2023 жылдың мамырында Жамбыл ауданының Аса ауылында болған. Қатты желдің салдарынан "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" акционерлік қоғамдарына ортақ меншіктегі ғимараттың шатыры ұшып, көшеде өтіп бара жатқан әйелдің үстіне құлаған. Салдарынан ол ауыр жарақат алып, І топ мүгедегі атанған. Әйелдің еңбекке қабілеттілігінен айырылу деңгейі 90%-ды құраған.

2024 жылдың қазанында Жамбыл аудандық соты жәбірленушінің пайдасына "Қазпоштадан" 10 миллион теңге моральдық өтемақы және материалдық шығын өндіріп алу туралы шешім шығарған. Кейін облыстық сот материалдық шығын көлемін 4,3 миллион теңгеге өзгерткен.

Осыдан кейін әйел сотқа қайта жүгініп, ем-домға, дәрі-дәрмекке, жол жүруге және оңалту шараларына жұмсалған шығындарды өтеуді, сондай-ақ оқиғаға дейін алып жүрген жалақысын өндіруді талап еткен.

Белгілі болғандай, зардап шеккен әйел оқиғаға дейін әлеуметтік қызметкер болып жұмыс істеп, айына 189 мың мен 218 мың теңге аралығында жалақы алған.

Сот оның еңбекке қабілеттілігінен 90% айырылғанын ескере отырып, ай сайынғы жоғалтқан табысын 177 мың теңге деп белгіледі. Енді "Қазпошта" мен "Қазақтелеком" әйелге осы соманы зейнет жасына жеткенге дейін төлеп отыруға міндетті.

Сонымен қатар екі компаниядан бірлескен жауапкершілік тәртібімен емделуге жұмсалған шығындар мен мемлекеттік бажды өтеу үшін қосымша 1,4 миллион теңгеден астам қаражат өндірілді.

Жауапкерлер сот шешіміне апелляциялық шағым түсіргенімен, Жамбыл облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы бірінші сатыдағы соттың шешімін өзгеріссіз қалдырды.

Сот актілері заңды күшіне енді.

Еске салсақ, бұған дейін қазақстандық ашық құдыққа түсіп кеткені үшін әкімдіктен 600 мың теңгеге жуық өтемақы өндіріп алғаны туралы жазған едік. 

Танымал әнші Балжан Бидаш бұрынғы күйеуі, актер Жахан Отарғалиевтің өзіне қатысты айтқан сөзіне пікір білдірді. Өнер иесі экс-жұбайының талабын өзін дамытуға берілген мотивация ретінде қабылдағанын жеткізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бұған дейін Жахан Отарғалиев сұхбаттарының бірінде бұрынғы жары Балжан Бидашқа “Қазақстанда теңдесі жоқ әнші екенін дәлелдеуі керегін” айтқан.

Актердің осы сөзі әлеуметтік желіде қайта тарағаннан кейін әнші Instagram парақшасында Stories жариялап, өз ұстанымын білдірді.

Балжан Бидаш ешкімге ештеңе дәлелдеуге міндетті емес екенін, алайда өзіңе айтылған сөздерді дамуға түрткі ретінде пайдалануға болатынын жеткізді.

“Ешкімге ештеңені дәлелдеудің қажеті жоқ дейді ғой. Бірақ оны мотивация ретінде қабылдаған да дұрыс. Сол арқылы өзіңді дамытасың. Алайда бұл беріліп, бар энергияңды сол адамдарға жұмсау керек деген сөз емес”, – деп жазды әнші.

Өнер иесі бұл жазбаны тек бұрынғы күйеуіне жауап беру үшін емес, оқырмандарына ой салу мақсатында жариялағанын атап өтті.

“Бұл стористі оқырмандарыма мотивация болсын деп салдым. Өзіңе сенімді болсаң, артқа қарамай, тек алға ұмтылып, өз жұмысыңды жасайсың. Сондай-ақ олар туралы әңгіме қозғауға да ниетің болмауы керек. Өз күшіңді өзіңе сақта!” – деді Балжан Бидаш.

Еске салайық, әнші Балжан Бидаш пен актер Жахан Отарғалиев 2020 жылдың соңында шаңырақ көтерген. Алайда пандемияға байланысты үлкен тойларын кейінге қалдырды.

Ал 2023 жылғы қыркүйекте өнерлі жұп ажырасқанын ресми түрде мәлімдеді. Кейін Балжан Бидаш сұхбаттарының бірінде ажырасу туралы шешімді өзі қабылдағанын айтып, бұған мінездері мен өмірлік құндылықтарының сәйкес келмеуі себеп болғанын жеткізді. Ал 2025 жылғы қаңтарда Жахан Отарғалиев үшінші рет шаңырақ көтерді. 

Қазақстанда төртінші ұялы байланыс операторын іске қосу мәселесі қайта талқыланып жатыр. Алайда нарықтағы ойыншылар санының артуы тарифтердің арзандауына және интернет сапасының жақсаруына кепілдік бермейді. Finprom дерегіне сенген талдауда жаңа оператордың нарыққа келуі инфрақұрылымға, инвестицияға және абоненттерге қалай әсер етуі мүмкін екені қарастырылған. Мұның мобильді интернет жылдамдығына, елді мекендердің байланыспен қамтылуына және 5G желісін енгізу қарқынына қалай әсер етуі мүмкін екенін бірге талдап көрейік.

Не болды?

Қазақстанның ұялы байланыс нарығына төртінші оператор қосу мәселесі бірнеше жылдан бері талқыланып келеді. Мұндай бастаманы қолдайтындар жаңа компания нарықтағы бәсекені күшейтіп, тарифтерді арзандатуға және байланыс сапасын жақсартуға мүмкіндік береді деп есептейді.

Алайда әлемдік тәжірибе осындай өзгерістің әрдайым оң нәтиже бермейтінін көрсетеді. Қазақстан – аумағы кең, халқы сирек қоныстанған ел (халық (тығыздығы небәрі 7,8%). Тұрғындардың басым бөлігі ірі қалалар мен олардың маңында шоғырланған. Осы жағдайда тағы бір оператордың пайда болуы байланыстың сапасын жақсарта қоймайды. Керісінше, қолданыстағы жиіліктер бірнеше оператор арасында бөлініп, әр желінің өткізу мүмкіндігі төмендеуі мүмкін. Соның салдарынан интернет жылдамдығы да баяулауы ықтимал.

Бүгінде мобильді байланыс – тек қоңырау шалу немесе хабарлама жіберу құралы емес. Қазақстандықтар смартфон арқылы төлем жасайды, мемлекеттік қызметтерді пайдаланады, білім алады, жұмыс істейді және кәсібін жүргізеді.

Нарық қарқынды дамып келеді: Ұлттық статистика бюросының деректеріне сүйенген Finprom мәліметінше, 2025 жылы байланыс қызметтерінің көлемі 1,5 триллион теңгені, ал 2026 жылдың алғашқы жеті айында 913 миллиард теңге болды. Желіге түсетін жүктеме де артып келеді. Онда трафик көлемі абоненттерден түсетін табысқа қарағанда жылдамырақ өсіп жатыр. Сондықтан бүгінгі басты мәселе "бізде қанша оператор бар" дегенде емес, "ертең желіні кім, қандай қаражатқа және ең бастысы – не үшін салады" дегенге тіреледі. Дәл осы тұста төртінші операторды енгізу идеясының көңілге қонымды уәжі жоқ.

Жиіліктер – күрделі әрі қымбат дүние

Мобильді нарыққа шығу жиіліктерді алудан басталады, онсыз жеке желіні өрбіту мүмкін емес. Бұл миллиардтаған қаражатты қажет етеді. 2022 жылдың соңында 5G аукционында екі лот 156 миллиард теңгеден астам сомаға (шамамен 339 миллион доллар) сатылды.  Бұл тек радиожиілікті пайдалану құқығы үшін төленетін төлем. Ал жаңа оператордың жұмысын бастау үшін мыңдаған базалық станция орнатып, көлік желісі мен серверлік инфрақұрылым құру қажет. Оған қоса, электр қуаты, техникалық қызмет көрсету және жабдықтарды үнемі жаңартып отыру шығындары бар. Демек, жаңа операторды нарыққа қосу жиілікті бөліп берумен ғана шектелмейді. Ол бүкіл ел бойынша ауқымды инфрақұрылым салуды талап ететін күрделі әрі қымбат жоба. Сондықтан оны жаңа кофехана ашумен салыстыруға келмейді. Кофеханалардың көбеюі қолданыстағы орындардың жұмысына тікелей әсер етпесе, телекоммуникация нарығында жаңа оператордың пайда болуы ортақ жиілік ресурстары мен желі сапасына ықпал етуі мүмкін.

Мұндай жобадан кімнің ұтатынына келсек, ең әуелі, жаңа желіге қаржы салған инвесторлар мен базалық станциялар, серверлер және өзге де телекоммуникациялық жабдықтарды өндірушілер пайда көреді. Алайда басты мәселе – мұның қарапайым тұтынушыға қаншалықты тиімді екенінде. Жаңа оператордың келуі шынымен тарифтердің арзандауына және байланыс сапасының жақсаруына әкеле ме? Әлде бұл қомақты шығынды қажет ететін, бірақ тұтынушыға берер пайдасы белгісіз жоба болып қала ма?

Қазіргі операторлар саланы дамытуға жүздеген миллиард теңге инвестиция салуда. Finprom деректері бойынша, 2023 жылдан 2026 жылдың бірінші жартыжылдығына дейінгі Kcell-дың күрделі шығындары 411,8 миллиард теңгені, ал "КаР-Тел" шығындары 288,6 млрд теңгеге жуықтады. Tele2 және Altel брендтерімен жұмыс істейтін "Мобайл телеком-сервис" 2030 жылға дейін желіге 400 миллиард теңгеден астам инвестиция салуды жоспарлап отыр. 2023-2025 жылдары ақпарат және байланыс секторына барлығы 1,2 триллион теңге инвестиция құйылды. Аталған сома өткен үш жылмен салыстырғанда 2,5 есе көп.

Осыған байланысты заңды сұрақ туындайды. Ондаған жылдар бойы салынған желіні қысқа мерзімде, одан кем соқпайтындай етіп салып шығуға жаңа ойыншының инвестициялық әлеуеті жете ме? Ал жетпесе ше? Қамту аймағы шектеулі немесе облыстар мен өңірлерге баяу тарайтын желінің абонентке не керегі бар?

География бөлшектенуді көтермейді

Қазақстан – жер көлемі жағынан әлемдегі тоғызыншы ел. Аумағы 2,7 миллион шаршы шақырымға жуық, бірақ халық тығыздығы төмен. Бір шаршы шақырымға небәрі 7 адамнан келеді. Күре жолдарды, шағын қалалар мен ауылдарды байланыспен қамтамасыз ету үшін операторлар мұнараларды абонент саны өте аз жерлерге орнатады. Яғни олар Алматыда базалық станция орнатуға қанша қаражат жұмсаса, мұнда да сонша шығындалады, бірақ осы инвестицияның өзін өзі ақтамайтынын анық түсінеді.

Шығынды ақтаудың жалғыз жолы – ауқымдылық. Ауқымды абоненттік база дегеніміз – осынау алып елдің халқы сирек қоныстанған өңірлерінде желі тарту шығынын өтеуге мүмкіндік беретін бизнес-модель.

Төртінші ойыншы мұндай ауқымды қалыптастырмайды, керісінше, оны бөлшектейді. Елдегі абонент саны артпайды: ересек тұрғындардың барлығы дерлік байланысқа қосылған. Демек, әр оператордың пайдаланушылар базасы ортаяды, ал бір шақырымға шаққандағы шығын өзгеріссіз қалады.

Мұның неге әкеп соғатынын болжау қиын емес. Бір мұнарадан түсетін табыс азаяды, өңірлердегі құрылыс баяулайды, ірі қалалардан тыс жерлерде 5G желісін күту ұзаққа созылады.

Бенчмарктер не дейді?

2026 жылдың шілдесінде GSMA Intelligence еуропалық нарықтардың зерттеуін жариялады. 2016 жылдан бастап үш ойыншысы бар елдердегі операторлар төрт ойыншысы бар елдермен салыстырғанда бір қосылымға шамамен 48%-ға көп инвестиция салды. Аустрия, Ирландия, Норвегия, Нидерланд, Испания және Румынияда жүргізілген зерттеу нарықтағы операторлар санының артуы инфрақұрылымды дамытуға кететін шығындарды 28-38% көбейткенін көрсетеді.

Зерттеу авторларының айтуынша, жаңа операторлардың пайда болуы желі сапасының төмендеуіне, ал тарифтердің аздап әрі тұрақсыз арзандауына әкелген. Осындай үрдіс Латын Америкасы елдерінде де байқалған. Атап айтқанда, үш оператор жұмыс істейтін нарықтарда компаниялар желіні дамытуға төрт оператор бар нарықтарға қарағанда әлдеқайда көп инвестиция салады.

Бұған Италияны мысал етуге болады. 2018 жылы ел нарығына арзан тарифтерімен танымал Iliad операторы шыққаннан кейін, байланыс компаниялары арасында баға бәсекесі күшейді. Соның салдарынан сол жылдың үшінші тоқсанында ұялы байланыс операторларының жалпы табысы өткен жылмен салыстырғанда 6,3%-ға төмендеді. Абоненттердің орташа шығыны да азайды. Ал Vodafone компаниясының мобильді байланыс қызметтерінен түсетін кірісі 10%-ға қысқарды. Осылайша, операторлар желіні жаңартуға және оның сапасын жақсартуға жұмсауы мүмкін қаражатты абоненттерді жеңілдіктер арқылы сақтап қалуға бағыттауға мәжбүр болды.

Абонент ұтпайды

Төртінші операторды қолдайтындар үш негізгі артықшылықты алға тартады. Тарифтер арзандайды, интернет жылдамдайды және байланыс сапасы жақсарады. Алайда бұл уәделердің орындалуына қатысты бірқатар күмән бар.

Баға. Жаңа оператор нарыққа орнығу үшін бастапқыда бәсекелестерінен төмен тариф ұсынуы мүмкін. Бірақ бұл ұзаққа созыла бермейді. Инвесторлар салған қаражатының қайтарымын және пайда табуды көздей бастағанда, арзан тариф саясатын жалғастыру қиындайды. Мұндай жағдайда компания не бағаны көтеруге, не шығынды азайту үшін желіні дамытуға бөлінетін қаражатты қысқартуға мәжбүр болады. Ал бұл байланыс сапасына кері әсер етуі мүмкін.

Интернет жылдамдығы. Мобильді интернеттің жылдамдығы оператор иеленетін жиілік жолағының көлеміне тікелей байланысты. Ал жиілік – шектеулі ресурс. Егер оның бір бөлігі жаңа операторға берілсе, қолданыстағы компаниялардың желілеріне тиесілі ресурс азаяды. Үш оператор пайдаланып отырған жиіліктерді төртке бөлу әрқайсысының мүмкіндігін шектейді. Соның салдарынан абоненттер көп шоғырланған жерлерде, әсіресе кешкі уақытта интернет жылдамдығы төмендеуі ықтимал.

Байланыс сапасы мен қамту аймағы. Оператордың табысы азайған сайын желіні дамытуға және жаңартуға бөлетін қаржысы да қысқаруы мүмкін. Жаңа ойыншы үшін ең алдымен табыс әкелетін ірі қалалар мен халық тығыз орналасқан аудандарды қамту тиімді болады. Ал ауылдарда, шалғай елді мекендерде және тасжолдарда байланыс сапасын жақсарту кейінгі кезекке қалуы ықтимал. Сонымен қатар нарықтағы бәсекенің күшеюінен қолданыстағы операторлардың табысы азайса, олар да инфрақұрылымды дамытуға арналған инвестициялық жоспарларын қайта қарауы мүмкін.

Осылайша, төртінші оператордың келуі тарифтердің міндетті түрде арзандап, интернеттің жылдамдап, байланыс сапасының жақсаратынына кепілдік бермейді. Керісінше, жаңа ойыншының нарыққа қосылуы қолданыстағы инфрақұрылымға түсетін жүктемені арттырып, желіні дамытуға бөлінетін инвестицияға әсер етуі мүмкін. Ал мұның салдарын түптеп келгенде қарапайым абоненттер сезінуі ықтимал.

Бұл неліктен маңызды?

Қазақстанның ұялы байланыс нарығында иелері әртүрлі үш тәуелсіз оператор арасындағы толыққанды бәсекелестік тек 2025 жылы ғана қалыптасты. Нарық құрылымын тағы да өзгертпес бұрын, компаниялардың саны мен тариф деңгейін ғана емес, сонымен қатар инвестиция көлемін, базалық станцияларды салу қарқынын, өңірлердегі байланыс аясын кеңейтуді және мобильді интернет сапасын да ескерген жөн. Нарықты қайтадан бөлшектегенше, инвесторлары әртүрлі үш тәуелсіз операторға өз әлеуетін толық іске асыруға мүмкіндік берген дұрыс.

Қазақстанға ірі қалаларда бұрыннан бар мұнараларды қайталайтын тағы бір желінің қажеті жоқ. Елімізге әрбір ауылға жететін, трафиктің артуына төтеп беретін және уақытылы 5G-ге көшетін желілер керек. Ал бұл міндет ойыншылардың санын көбейту арқылы емес, құрылысты жеделдетуге жағдай жасау арқылы шешіледі.

Операторлардың өздері құрылысқа қаржы да, құрал-жабдық та қолбайлау болып тұрмағанын айтады. Байланыс жоқ "ақтаңдақ" аймақтардың мекенжайы белгілі, базалық станциялар да қоймада дайын тұр, бірақ рұқсат алу, жер телімін рәсімдеу және электр желісіне қосылу үшін айлар бойы уақыт кетеді. Вандализм мен радиофобия – өз алдына бөлек мәселе. Тұрғындардың қарсылығы кесірінен кейде жаңа станцияны мүлдем орнату мүмкін болмаса, кейде жұмыс істеп тұрғандарын сүріп тастауға тура келеді. Дәл осы тұста нарықта тағы бір ойыншының пайда болғанынан гөрі, мемлекет пен жергілікті атқарушы органдардың қолдау көрсеткені абоненттерге әлдеқайда көп пайда әкеледі.

Түптеп келгенде, абонент мүддесін көздейтін бәсеке жарнама тақталарындағы логотиптердің санымен өлшенбейді. Ол дамның мегаполисте, шағын қалада немесе ауылда тұратынына қарамастан, тұрақты байланыстың, жылдам интернеттің және цифрлық қызметтердің қолжетімді болуы.

4 қарашада Астана қаласы әкімдігінің алдына жекеменшік қосымша білім беру ұйымдарының 30-ға жуық басшысы жиналды. Олар балалардың сабаққа қатысуын Face ID арқылы міндетті түрде растау талабына қарсылық білдірген. Мемлекеттен қаржылай қолдау алып отырған ұйым өкілдерінің бұл әрекетін ашық айтқанда, өрескелдік демеске амал жоқ.

Мәселенің мәніне келсек, 2025 жылдан бастап Астанада балаларға қосымша білім беру бойынша мемлекеттік тапсырысты орналастырудың пилоттық жобасы жүзеге асып келеді. QOSYMSHA.KZ бағдарламасы арқылы балалар түрлі үйірмеге, шығармашылық студияларға және спорт секцияларына мемлекет есебінен тегін қатыса алады.

Осы бағдарламаның аясында балалардың сабаққа қатысуын бет-әлпетін тану технологиясы – Face ID арқылы тіркеу жүйесі де енгізіліп жатыр. Мұндағы басты мақсат – қағаз жүзінде ғана бар балаларды есепке алып, мемлекеттен негізсіз қаржы алуға жол бермеу. Яғни жаңа жүйе бюджет қаражатының қайда және қалай жұмсалып жатқанын бақылауға мүмкіндік береді.

Бағдарлама бойынша мемлекеттік қаржы алу үшін баланың үйірмеге шынымен қатысқаны расталуы керек. Ол үшін QR-код пен Face ID секілді электронды тіркеу тәсілдері қарастырылған.

Астана қаласының Білім басқармасы бұл талаптың ең алдымен бюджет қаражатының ашық әрі мақсатты жұмсалуына бағытталғанын түсіндірді. Жүйе мемлекет қаржы төлеп отырған сабаққа баланың шынымен келген-келмегенін анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, көрсетілмеген қызмет үшін ақша алу немесе балалардың қатысуын қолдан жасау мүмкіндігі шектеледі.

Ал кәмелетке толмаған балалардың жеке мәліметтері мен биометриялық деректерінің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтарға басқарма мұндай ақпаратты жинау және өңдеу "Дербес деректер және оларды қорғау туралы" заң талаптарына сәйкес жүргізілетінін мәлімдеді.

Бұған қоса, қолданылып отырған жүйе 2025 жылы мемлекеттік техникалық реттеу жүйесі аясында аккредиттелген "Инфосерт" ЖШС сынақ орталығында тексеруден өткен. Сынақ қорытындысы бойынша тиісті хаттамалар жасалып, жүйенің белгіленген талаптарға сәйкестігін растайтын құжаттар рәсімделген.

Қазір Face ID жүйесі Астанадағы екі жекеменшік қосымша білім беру ұйымында сынақтан өтіп жатыр. Ең маңыздысы, қажетті жабдықтар ұйымдарға тегін берілген. Оны сатып алуға қала бюджетінен бірде-бір теңге жұмсалмаған.

Білім басқармасының мәліметінше, пилоттық жоба басталғалы бері ата-аналар мен балалардан жүйеге қатысты шағым түспеген. Балалардың сабаққа қатысуын электронды тәсілдермен растау талабы тиісті нормативтік құжаттарда да қарастырылған.

Атап айтқанда, бұл тәртіп 2025 жылғы 28–30 мамырда уәкілетті мемлекеттік органдардың бірлескен бұйрықтарымен бекітілген балаларға қосымша білім беру бойынша мемлекеттік тапсырысты орналастыру жөніндегі пилоттық жобаның алгоритмінде көрсетілген.

Басқарма өкілдері қызмет көрсетуші ұйымдармен бірнеше рет түсіндіру жұмыстарын жүргізгенін де атап өтті. Кәсіпкерлерге жаңа жүйенің не үшін енгізіліп жатқаны, оны қолданудың заңды негіздері мен балалардың қатысуын тіркеу тәртібі түсіндірілген. Тіпті ұйым өкілдеріне арнайы оқыту да ұйымдастырылған.

Мұндай электронды бақылау жүйесі тек Астанада ғана емес, Қазақстанның өзге өңірлерінде де енгізіліп жатыр. Атап айтқанда, Атырау, Қарағанды, Қызылорда және Ақтөбе облыстарында да осындай тәжірибе қолданыла бастаған.

Жекеменшік білім беру ұйымдары мемлекеттен қаржыландыру алып, бюджет қаражаты есебінен жұмыс істейді. Осыған байланысты бөлінген қаражаттың мақсатты жұмсалуын бақылау және қаржылық есептіліктің ашықтығын қамтамасыз ету мәселесі туындайды.

Мемлекет қаржысына қызмет көрсететін ұйымдар бөлінген қаражаттың қалай игерілгені туралы есеп беруге тиіс. Бұл – бюджет қаражатын тиімді пайдалану мен қаржылық жауапкершілікті қамтамасыз етуге бағытталған талап. Сондықтан мұндай ұйымдардың қызметінде ашықтық пен есептіліктің сақталуы маңызды.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, белгілі әнші Нұрлан Өнербаевты 65 жасқа толған мерейтойымен құттықтады. Президент өнер иесінің қазақ музыкасын дамытуға және ұлттық мәдени мұраны насихаттауға қосқан үлесін жоғары бағалады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Президенттің құттықтау хатын Мәдениет және ақпарат министрі Арман Қырықбаев Астанада өткен кездесу барысында әншіге табыстады.

Мемлекет басшысы құттықтауында Нұрлан Өнербаевтың өзіндік орындаушылық мәнері мен қоңыр дауысы арқылы көпшіліктің ықыласына бөленгенін атап өтті.

“Өзіңізге тән қоңыр дауысыңыз бен ерекше орындаушылық мәнеріңіз талғампаз тыңдарманның жүрегінен орын алды. Сіз дәстүр сабақтастығын сақтап, халық әндері мен белгілі композиторлардың таңдаулы туындыларын насихаттауға мол үлес қосып келесіз. Ізденіске толы шығармашылық жолыңыз жемісті болып, талантты шәкірттер тәрбиеледіңіз”, – делінген Президенттің құттықтауында.

Сондай-ақ Қасым-Жомарт Тоқаев әншінің ұлттық өнерді дәріптеудегі және жас таланттарды тәрбиелеудегі еңбегіне ерекше тоқталды.

Мемлекет басшысы мерейтой иесіне зор денсаулық, отбасына амандық пен бақ-береке тілеп, еліміздің рухани және мәдени мұрасын байыту жолындағы шығармашылық еңбегіне табыс тіледі.

Айта кетейік, Нұрлан Өнербаев – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, қазақ эстрадасының белгілі өкілдерінің бірі. Ол ұзақ жылдар бойы халық әндері мен қазақ композиторларының шығармаларын орындап, ұлттық музыканың кеңінен танылуына үлес қосып келеді.

Әлеуметтік желіде Шерзат Полаттың өліміне қатысты жазған өткір өлеңдерімен танылған ақын Ербол Бықыбаев Тараз қаласында терроризмді насихаттады деген күдікпен ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Ақынның ұсталғаны туралы заңгер Дәулетхан Ахметов әлеуметтік желідегі парақшасында мәлімдеді.

Оның айтуынша, Ербол Бықыбаевқа қатысты Қылмыстық кодекстің 256-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Бұл бап бұқаралық ақпарат құралдары немесе ақпараттық-коммуникациялық желілер арқылы терроризмді насихаттағаны үшін жауапкершілікті қарастырады.

“Ербол Бықыбаевты Тараз қаласында ұстапты. Қылмыстық кодекстің 256-бабының 2-бөлігі, яғни терроризмді насихаттау күдігі бойынша ұстап отыр. Бұл бап бойынша жаза өте ауыр. Жеті жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған”, – деді заңгер.

Публикация от Даулетхан Ахметов | Заңгер • Юрист (@dauletkhan_akhmetov)

Дәулетхан Ахметов ақынның ұсталуына әлеуметтік желіде тараған бейнежазба себеп болуы мүмкін екенін айтты.

Мәліметке сәйкес, Ербол Бықыбаев тікелей эфирлерінің бірінде Мұхаммед пайғамбарға тіл тигізген адамдарға қатысты өткір пікір білдірген. Алайда қылмыстық істің қозғалуына нақты қай видео негіз болғаны әзірге белгісіз.

Қазір құқық қорғау органдары ақынның ұсталуына қатысты толық түсініктеме берген жоқ. Істің өзге мән-жайы да белгісіз.

Ербол Бықыбаев кім?

Ербол Бықыбаев – әлеуметтік желіде қоғамдағы өзекті мәселелерді қозғайтын өлеңдерімен танылған жас ақын.

Әсіресе, Талғарда қаза тапқан 16 жастағы Шерзат Полаттың өліміне қатысты жазған шығармалары көпшіліктің назарын аударған. Оның осы оқиғаға арнаған “Қарабет” атты туындысы кеңінен тараған еді.

Публикация от Ербол Бықыбаев (@bykybaev1)

Ақын қоғамдық мәселелерге қатысты өткір пікірлерімен де танымал.

Алматыда жазда басталған жол жөндеу жұмыстары әлі де жалғасып жатыр. Соның салдарынан қала көшелерінде кептеліс көбейіп, кей учаскелер уақытша жабылған. Жөндеу жұмыстарының ұзаққа созылуы мен ұйымдастырылуына қатысты тұрғындар Threads желісінде де жиі шағымданады. Осыған байланысты Stan.kz қаладағы жол жөндеу жұмыстарына қандай компаниялар жауапты екенін, олардың қанша қаражатқа келісімшарт жасағанын және жұмыстардың қашан аяқталатынын анықтап көрді.

Threads желісіндегі жазбалардың бірінде тұрғын жол жөндеу жұмыстарының қараша айында басталғанына наразы болған. 

Тағы бір алматылық бетон араластырғыш көліктердің кіруіне шектеу қою мәселесін көтерген. 

Қаладағы жөндеу жұмыстарының бір мезгілде бірнеше көшеде жүргізілуі де тұрғындардың наразылығын тудырған. 

Тағы бір тұрғын жөндеу жұмыстарының сапасы мен тазалыққа қатысты шағымын білдірген. 

Осыған байланысты Stan.kz тілшісі Алматы әкімдігіне бірнеше сауалмен жүгінді. Cұрағымызға әр мердігер компаниямен қанша қаражатқа келісім жасалғанын да сұрадық. Алайда әкімдік бұл сауалымызды жауапсыз қалдырған. 

Алматыда қанша шақырым жол жөнделіп жатыр?

Әкімдік мәліметінше, биыл қалада жалпы ұзындығы 249 шақырым болатын 340 көшеде орташа жөндеу жұмыстары жүріп жатыр.

Жол жөндеу жұмыстарын орындауға әкімдік бес негізгі мердігер ұйымды тартқан екен.  Олар:

• “Компания Алматы ДорСтрой” ЖШС;
• “КазНИиПИ Дортранс” ЖШС;
• “BSC Construction” ЖШС;
• “ДРСУ-8” ЖШС;
• “Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС.

Алайда қаладағы жол құрылысына бөлінген қаражат тек орташа жөндеумен шектелмейді, дейді. Себебі кей аудандарда жаңа көшелер салынып, ірі магистральдар ұзартылып жатыр екен.

Алматыдағы жол жөндеу жұмыстарына қатысы бар мердігер компаниялардың мемлекеттік сатып алу порталындағы көрсеткіштері белгілі болды.

Ашық деректерге сәйкес: 

“Компания АлматыДорСтрой” ЖШС-нің мемлекеттік сатып алу аясында жасасқан келісімшарттарының жалпы сомасы 103,48 миллиард теңге. Компания 67 келісімшарт жасасқан;

Ал “КазНИИПИ ДОРТРАНС” ЖШС 188 келісімшарт бойынша 31,37 миллиард теңге; 

BCS Construction 42 келісімшарт бойынша 65,34 миллиард теңге;

ДРСУ-8 204 келісімшарт бойынша 33,3 миллиард теңге көлемінде келісімшарт жасасқан;

“Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС бойынша келісімшарт саны мен жалпы сомасына қатысты ашық деректерде мүлде ақпарат жоқ.

Жол құрылысына 170 миллиард теңгеге жуық қаражат бөлінген

2025–2026 жылдары Алматы қаласының Жол инфрақұрылымын дамыту басқармасы жалпы сомасы 185,7 миллиард теңгеге келісімшарттар жасасқан. Оның ішінде жол құрылысына қатысты келісімдердің құны 170 миллиард теңгеге жуық.

Биыл Манас көшесінде (Абай даңғылынан Тимирязев көшесіне дейін) жөндеу жұмыстары жүргізілді. Сонымен қатар Ақжар, Боралдай және Рахат-Мәдениет шағынаудандарында жаңа магистральдар салу жоспарланған. Бұл аумақтарда 2026 жылы 68,5 шақырым жол төселуі тиіс болған. 

Бұдан бөлек, Сайын, Рысқұлов және Төле би көшелерін ұзарту жұмыстары қарастырылған. Абай даңғылын Үлкен Алматы айналма жолына дейін жеткізу де жоспарға енген. Бұл учаскенің ұзындығы – 3,4 шақырым.

Stan.kz мемлекеттік сатып алу деректерін зерделеп, Алматыдағы жол құрылысы жобаларына қатысатын компаниялардың келісімшарттарын қарастырды. Солардың ішінде ірі жобаларды алған мердігерлердің бірі – BCS Construction.

44,7 миллиард теңгеге жуық келісімшарт

“BCS Construction” ЖШС Алматыда бірнеше ірі жол құрылысы жобасын қолға алған. Компанияға берілген келісімшарттардың арасында:

• Алатау ауданындағы Боралдай шағынауданында жол салу – 1,7 миллиард теңге;
• Рахат-Мәдениет шағынауданында жол салу – 2,7 миллиард теңге;
• Наурызбай ауданындағы Ақжар шағынауданында жол салу – 5,5 миллиард теңге;
• Төле би көшесін Яссауи көшесінен Әшімов көшесіне дейін ұзарту – 17 миллиард теңге;
• Мұқанов көшесін Гоголь көшесінен Райымбек даңғылына дейін ұзарту – 6,2 миллиард теңге;
• Қажымұқан көшесін Назарбаев даңғылынан Сейфуллин даңғылына дейін ұзарту және Алдар Көсе көшесін қайта жаңарту – 267 миллион теңге.

Компанияның қазіргі басқармамен жасасқан келісімдерінің бір бөлігі бұрын Қалалық мобильділік басқармасымен бекітілген шарттарға енгізілген қосымша келісімдерден тұрады. Бұдан бөлек, жуырда жаңа келісімшарт та жасалған. Бұл келісімдердің жалпы сомасы 44,7 миллиард теңгеге жуық. Оның 27,7 миллиард теңгесі 2026 жылға тиесілі.

Дегенмен компанияның кейбір келісімдері бойынша сұрақтар бар. Мәселен, Қажымұқан көшесін ұзарту жобасына қатысты келісімнің мерзімі былтыр 31 желтоқсанда аяқталған. Алайда мемлекеттік сатып алу порталында оның орындалғаны туралы белгі әлі жоқ.

Сонымен қатар компанияның сенімді екеніне қатысты бірқатар мәлімет кездеседі. Атап айтқанда, оның банк шоттары мен мүлкіне тыйым салынғаны, түрлі сот дауларына қатысқаны көрсетілген.

2023–2024 жылдары компания Жетісу облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары басқармасымен мемлекеттік сатып алуға қатысты соттасқан. Бұған дейін оған Талдықорған–Үштөбе–Быжы–Мұқыры тасжолының бір бөлігін жөндеуге 394,9 миллион теңгелік келісімшарт берілген. Компания бюджеттен қаражат бөлінбегенін және құрылыс материалдарының қымбаттағанын алға тартып, шартты орындау тиімсіз болғанын айтқан. Алайда бірінші және апелляциялық сатыдағы соттар бұл уәждерді қабылдамаған.

Ашық деректерге сәйкес, BCS Construction 2015 жылдан бері 3,5 миллиард теңгеге жуық салық төлеген. Ал компанияның мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 83,6 миллиард теңгеге жеткен.

Компания иесі кім?

Ашық деректер бойынша, компанияның түпкі бенефициарлары – 43 жастағы Петр Прокошин мен 64 жастағы Лариса Колбасова. Олар компанияға аралық заңды тұлғалар арқылы иелік етеді.

Петр Прокошин бұған дейін “Атамекен” жинақтаушы зейнетақы қорында ақпараттық технологиялар бөлімін басқарған. 2014 жылға дейін құжат жүзінде Samal ауызсуын өндіретін кәсіпорынның иесі болған.

Қазір ол Лариса Колбасовамен бірге жүк көлігін жалға беру және басқа да қызметтермен айналысатын Goodway Logistics компаниясына да иелік етеді. Бұл компания мемлекеттік сатып алу аясында Алматы әкімдігіне қарасты мекемелерге ғимараттарды жалға береді. 2026 жылы мұндай келісімдер сомасы 124,5 миллион теңге болған.

“Алматыдорстрой”

Алматыдағы ірі жол құрылысы жобаларына қатысып жүрген тағы бір компания – “Компания “Алматыдорстрой” ЖШС.

Мердігерге берілген негізгі жобалардың бірі – Жұбанов көшесін Момышұлы көшесінен қала шекарасына дейін ұзартудың екінші кезеңі. Бұл жұмыстың құны 9,8 миллиард теңге деп көрсетілген. Сонымен қатар компания Жас Қанат шағынауданында бес аялдау және кері бұрылу алаңын салуға 350 миллион теңгелік келісімшарт алған.

Компания бұған дейін Жұбанов көшесін ұзартудың бірінші кезеңіне де қатысқан. Оның құны 3,2 миллиард теңге болған. Бұдан бөлек, Тимирязев көшесінде Байтурсынов көшесінен Желтоқсан көшесіне дейін және одан әрі Райымбек даңғылына дейін BRT желісін салуға 3,4 миллиард теңгелік келісімшарт жасалған.

Жұбанов көшесін ұзартудың екінші кезеңіне қатысты негізгі келісімшарт Қалалық мобильділік басқармасымен 2023 жылы жасалған. Ол кезде келісім сомасы 9,5 миллиард теңге болған.

Ашық деректерде “Алматыдорстрой” компаниясының мемлекеттік сатып алудағы келісімшарттарының жалпы сомасы 104,3 миллиард теңгеге жуық екені көрсетілген. Компанияның мүлкіне салынған бір тыйым және қырыққа жуық сот дауы бар.

Бұған дейін тапсырыс берушілер компанияны мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушысы деп тануға бірнеше рет әрекет жасаған. Солардың бірі – Алматы қаласының Қалалық мобильділік басқармасы. 2021 жылы басқарма компанияға қарсы сотқа жүгініп, Солтүстік айналма көшесіндегі жаяу жүргіншілерге арналған жерүсті өткелдерін салу жөніндегі міндеттемелер орындалмағаны үшін тұрақсыздық айыбын өндіріп алуды талап еткен.

Алайда сот барысында компания жобалық-сметалық құжаттамада кемшіліктер болғанын айтып, жауапкершілікті тапсырыс берушіге жүктеген. Нәтижесінде сот оның уәжін қолдаған.

Компания 2015 жылдан бері 4,1 миллиард теңге салық төлеген.

“Алматыдорстрой” компаниясының иелері

Компанияның құрылтайшылары – 79 жастағы кәсіпкер Бронислав Шин, оның 51 жастағы қызы Светлана Шин және “Алматыинжстрой” АҚ.

Ашық деректерге сәйкес, “Алматыинжстрой” компаниясының түпкі бенефициарлары да Шиндер отбасымен байланысты. Бұл кәсіпорын жылу, сумен жабдықтау және кәріз жүйелеріне арналған құбырлар салу саласында жұмыс істейді.

“Алматыинжстройдың” мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 232 миллиард теңгеге жетеді. Ал 2015 жылдан бері салық төлемдері 10 миллиард теңге болған.

Бронислав Шиннің жол құрылысы саласындағы бизнесіне “Компания АИС–Астана” ЖШС де кіреді. Ол Астанадағы тұрғын алаптарында жол салу және қайта жаңарту жобаларына қатысқан. Компанияның мемлекеттік келісімшарттарының жалпы сомасы 43 миллиард теңгеге жуық.

"КазНИиПИ ДОРТРАНС" ЖШС

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарына жауапты мердігерлердің қатарында “КазНИиПИ ДОРТРАНС” ЖШС-ні де атаған. Компанияның толық атауы – Қазақ ғылыми-зерттеу және жобалау жол-көлік проблемалары институты "ДОРТРАНС". Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – автомобиль жолдары мен магистральдар салу. Компанияның басшысы – Әсет Ордабаев.

SafeDeal деректеріне сүйенсек, 2026 жылы 27 қазандағы жағдай бойынша “КазНИиПИ ДОРТРАНС” ЖШС мемлекеттік сатып алу порталында жалпы сомасы 31,37 миллиард теңге болатын 188 келісімшарт жасаған. Бұл сома компанияның мемлекеттік сатып алу саласындағы барлық келісімдерін қамтиды және тек Алматыдағы жол жөндеу жұмыстарына қатысты емес.

Алматы қаласының Жол инфрақұрылымын дамыту басқармасымен де компанияның келісімдері бар. Мәселен, 2024 жылы автомобиль жолдарын күтіп ұстау жұмыстарына қатысты 172 миллион теңгелік келісімшарт жасалған. Мемлекеттік сатып алу порталындағы мәлімет бойынша, оның 169,09 миллион теңгесіне жұмыс орындалған.

Бұдан бөлек, порталдағы дерекке сәйкес, 2026 жылы 14 қыркүйекте басқармамен бұрын жасалған келісімшартқа 24,28 миллион теңге көлемінде қосымша келісім тіркелген. Бұл жеке жол құрылысы жобасы емес, қолданыстағы келісімшартқа енгізілген қосымша құжат.

Компанияның салық төлемдері де кейінгі жылдары өскен. Ашық деректерге сәйкес, “КазНИиПИ ДОРТРАНС”: 

• 2022 жылы 26,7 миллион теңге;
• 2023 жылы 166,2 миллион теңге;
• 2024 жылы 263,9 миллион теңге;
• 2025 жылы 822,5 миллион теңгеден аса салық төлеген. 

Компания мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушылары тізімінде жоқ. Сонымен қатар 2026 жылы қыркүйектегі ашық дерек бойынша, оның салық берешегі тіркелмеген.

“ДРСУ-8” ЖШС

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарына жауапты мердігерлердің қатарында “ДРСУ-8” ЖШС-ні де атаған. Ашық деректерге сәйкес, компания 2004 жылы 22 қазанда тіркелген. Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – автомобиль жолдары мен магистральдар салу. 

Statsnet дерегіне сүйенсек, “ДРСУ-8” ЖШС мемлекеттік сатып алу саласында 204 келісімшарт жасаған. Алайда ашық қолжетімді мәліметте олардың жалпы сомасы көрсетілмеген. Мемлекеттік сатып алу порталындағы бір лот бойынша компания автомобиль жолын жөндеу жұмыстарына арналған 712,7 миллион теңгелік сатып алудың жеңімпазы ретінде көрсетілген. Бұл – нақты бір сатып алудың жоспарлы сомасы, компанияның Алматыдағы барлық жобаларының құны емес.

Компанияның салық аударымдарына қатысты Safedeal дерегінде: 

• 2022 жылы 130,3 миллион теңге; 
• 2023 жылы 111 миллион теңге;
• 2024 жылы 60,5 миллион теңге; 
• 2025 жылы 173,2 миллион теңге көрсетілген; 
• ал 2026 жылдың 1 қыркүйегіне дейінгі салық төлемдері 86,3 миллион теңге болған.

Компанияның басшылығы мен құрылтайшылары

Statsnet мәліметінше, “ДРСУ-8” ЖШС басшысы – Антон Баньщиков. Бұған дейін компанияны Нартай Базарбаев басқарған. 

Statsnet дерегінде компанияға қатысты төрт сот ісі тіркелгені көрсетілген. Оның екеуінде кәсіпорын талапкер, екеуінде жауапкер болған. Соңғы іс 2026 жылы 17 наурызда тіркелген. Алайда қолжетімді мәліметтерде істердің мән-жайы мен нәтижесі көрсетілмеген. 

“Каз Снаб Строй Сервис” ЖШС

Ашық деректерге сәйкес, компания 2016 жылы 16 ақпанда тіркелген. Кәсіпорынның негізгі қызмет бағыты – битум және соған ұқсас материалдар өндіру. Ал қосымша қызмет түрлерінің қатарында автомобиль жолдары мен магистральдар салу да бар.

Компанияның басшысы – Алексей Анпилов. Заңды мекенжайы Астана қаласы, Сығанақ көшесі, 54-үй, 24-кеңсе болып көрсетілген. Ұлттық статистика бюросының дерегінде кәсіпорын шағын бизнес субъектісі ретінде тіркелген. Қызметкерлер саны 21–30 адам деп көрсетілген.

Компанияның салық аударымдары SafeDeal платформасында көрсетілген: 

• 2022 жылы 63,8 миллион теңге; 
• 2023 жылы 44,6 миллион теңге; 
• 2024 жылы 80,2 миллион теңге; 
• 2025 жылы 307,3 миллион теңге; 
• 2026 жылы 344,7 миллион теңге. 

Осылайша, компанияның 2025-2026 жылдардағы салық төлемдері алдыңғы жылдар салыстырғанда едәуір өскен. 

Жол жөндеу сапасын кім бақылайды?

Алматы әкімдігі жол жөндеу жұмыстарының сапасы мен қауіпсіздігін бірнеше деңгейде бақылайтынын хабарлады.

Одан кейін жөндеу учаскелерін техникалық қадағалау мамандары мен тапсырыс берушінің өкілдері тексереді екен. 

Әкімдік мәліметінше, жол жөндеу кезінде санитариялық талаптардың сақталуы да бақылауда болады. 

“Мердігерлер шаңды азайту үшін жұмыс аумағын және оған іргелес жерлерді сулап, құрылыс қалдықтарын уақытылы жинап, тазалық сақтауы тиіс”, – делінген жауапта. 

Жолға берілген кепілдік мерзімі – бес жыл

Алматы әкімдігінің мәліметінше, орындалған жол жөндеу жұмыстарына бес жыл немесе 60 ай кепілдік беріледі.

“Осы мерзім ішінде жол төсемінен ақау анықталса, мердігер компания оны өз қаражаты есебінен жоюға міндетті. Демек жолдың сапасына қатысты жауапкершілік жөндеу жұмыстары аяқталған сәтте тоқтамайды. Кепілдік мерзімі ішінде анықталған кемшіліктерді жою да мердігердің міндетіне кіреді”, – делінген жауапта. 

Қорғаныс министрлігінің қызметін кешенді тексеру үшін құрылған комиссия өздерінің жасаған жұмыстарындағы аралық нәтижелерді жариялады. Бұл туралы Stan.kz ақпараттық агенттігі хабарлайды.

Комиссия Қорғанысты министрлігінің 104 нысанын тексерген. Қазіргі уақытта бюджет қаражатының тиімді пайдаланылуына аудит жүргізу жалғасып жатыр. Әскери қызметшілердің қауіпсіздігіне, қызмет өткеру жағдайларына, азық-түлік және киім-кешекпен қамтамасыз ету сапасына, медициналық қызмет көрсетуге, сондай-ақ мемлекеттік мүліктің сақталуын да өз жіті бақылауында ұстап отыр.

“Анықталған жекелеген құқық бұзушылық деректері бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталды. Қазіргі уақытта қылмыстық қудалау органдарының қарауында 37 іс бар. Тергеу мүддесіне байланысты бұл істер жөніндегі мәліметтер әзірге жария етілмейді”, – деп жазды Ақорданың ресми сайтында.

Тексеріс Қарулы Күштердің жауынгерлік әзірлігін қамтамасыз ету және әскери тәртіпті нығайту бойынша жүйелі шараларды әзірлеуге бағытталған.

Еске салайық, 24 қыркүйекте Маңғыстау облысында 14 әскери қызметшінің қаза табуына байланысты 26 қыркүйекте Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Қорғаныс министрлігінің жұмысын кешенді тексеру жөніндегі комиссия құру туралы өкімге қол қойған болатын.

Комиссия құрамына:

• Балаева Аида Ғалымқызы – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары, комиссия төрағасы;

• Смайылов Әлихан Асханұлы – Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы, комиссия төрағасының орынбасары;

• Жиенбаев Ержан Нұрланұлы – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары;

• Елиманов Жанат Қалдыбекұлы – Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігінің төрағасы;

• Баймұқашев Мұрат Қалибекұлы – Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесі Аппаратының басшысы;

• Тәкиев Мәди Төкешұлы – Қазақстан Республикасының Қаржы министрі;

• Өмірәлиев Жандос Жәнібекұлы – Қазақстан Республикасы Бас прокурорының бірінші орынбасары;

• Алтынбаев Әли Сапарғалиұлы – Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының бірінші орынбасары;

• Әмрин Азамат Кемеңгерұлы – Қазақстан Республикасының ұлттық экономика бірінші вице-министрі кірді.

Еске сала кетейік, Маңғыстауда 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу амалдары аяқталуға жақын. Бас прокуратураның мәліметінше, 300-ден астам адамнан жауап алынып, 30-дан астам сот сараптамасы мен зерттеу амалдары жүргізілді.

Иордания королі Абдалла бен әл-Хусейн ресми сапар бойынша Қазақстанға келді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев королді әуежайға барып күтіп алды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Әуежайдағы ұшу алаңында салтанатты қарсы алу рәсімі аясында құрметті қарауыл ротасы сап түзеп, салтанатты рәсіммен қарсы алды. Тілге тиек етейік, Қасым-Жомарт Тоқаевтың шақыруымен Иордания Хашимит Корольдігінің королі Абдалла II бен әл-Хусейн Қазақстанға ресми сапармен келетіні хабарланған болатын. Жоғары деңгейдегі келіссөздер барысында тараптар сауда-экономикалық, инвестициялық және мәдени-гуманитарлық салалардағы екіжақты ынтымақтастықты кеңейту перспективаларын талқылайды.

“Иордания – араб әлеміндегі уақыт тезінен өткен сенімді серіктесіміз. Кейінгі жылдары ықпалдастығымыз қарқын ала бастады. Біз арамызда орнаған түрлі деңгейдегі берік саяси диалогты жоғары бағалаймыз. Былтыр екіжақты қарым-қатынас үшін ерекше кезең болды, бір-бірімізге сапармен бардық. Келіссөздер қорытындысы бойынша бірлескен мәлімдеме қабылданды, сондай-ақ министрліктеріміз бен ведомстволарымыздың және іскерлік орта өкілдерінің арасында көптеген құжатқа қол қойылды. Мұның бәрі көпжақты ынтымақтастығымызды одан әрі ілгерілетуге септігін тигізді”, – деді Президент.

Король ІІ Абдалла бен әл-Хусейн ықыласпен қарсы алғаны үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтып, Қазақстан мен Иорданияны бұрыннан келе жатқан қарым-қатынас, өзара құрмет, сондай-ақ бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту ісіндегі ортақ ұстаным байланыстыратынын жеткізді.  

Сондай-ақ 5-7 қараша күндері Мемлекет басшысының шақыруымен Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон Қазақстанға ресми сапармен келеді. Екі елдің көшбасшылары стратегиялық әріптестік пен одақтастық қатынастарды одан әрі нығайту мәселелерін қарастырады. Ал 6 қарашада Астанада бірқатар мемлекет басшыларының қатысуымен Акаба процесінің саммиті өтеді.

Еске сала кетейік, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың атына Түркия президенті Режеп Тайип Ердоғаннан жеделхат келіп түсті. Тоқаевтың баспасөз хатшысы Айбек Смадиярдың мәліметінше, Ердоған жеделхатты әуеде, Қазақстан аумағында ұшып бара жатқан кезде жолдаған. 

Қазақстанда мемлекеттік органдар мен ұлттық компаниялар сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жойғанын құжатпен дәлелдеуге міндеттелуі мүмкін. Енді шенеуніктер атқарылған жұмыс туралы есеп беріп қана қоймай, қабылданған шаралардың нақты нәтижесін де көрсетуі керек. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекеттік қызмет істері агенттігі әзірлеген жаңа бұйрық жобасында шенеуніктер проблеманың жойылғанын дәлелдеуі керек екені айтылған.

Құжат 2026 жылғы 5 қарашада "Ашық НҚА" порталында жарияланды. Жоба 2023 жылғы қыркүйекте бекітілген сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қағидаларына өзгерістер енгізуді қарастырады.

Жобадағы басты өзгерістердің бірі мемлекеттік органдардың есептілігіне қатысты. Агенттік сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі ұсынымдардың орындалғанын бағалау талаптарын нақтылауды ұсынып отыр.

Оған сәйкес, мемлекеттік органдар ұсынымдардың орындалғанын растау үшін нақты нәтижелерді көрсетіп, тиісті құжаттарды ұсынуы қажет. Тек содан кейін ғана мұндай ұсынымдар бақылаудан алынуы мүмкін.

Яғни шенеуніктер қандай шара қабылдағанын айтып қана қоймай, оның анықталған мәселені шынымен шешкенін дәлелдеуге тиіс. Айта кетейік, жоба бұған дейін мемлекеттік органдарға ұсынымдарды ешқандай дәлелсіз орындады деп есептеуге рұқсат берілгенін білдірмейді. Жаңа өзгерістер оларды орындауды бағалау талаптарын нақтылауға бағытталған.

Мемлекеттік орган басшыларының жауапкершілігі артады

Өзгерістер жекелеген мемлекеттік қызметкерлерге ғана емес, мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және квазимемлекеттік сектор компанияларының басшыларына да қатысты болмақ.

Жоба бойынша басшыларға сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою жөніндегі іс-шаралардың уақытылы әрі тиісті деңгейде орындалуын қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Сондай-ақ бір мәселені шешу үшін бірнеше мемлекеттік органның бірлесіп жұмыс істеу тәртібін нақтылау ұсынылған.

Атап айтқанда:

• іс-шаралардың негізгі орындаушылары мен бірлесіп орындаушыларын белгілеу;
• олардың міндеттері мен бірлескен жұмысты келісу тәртібін анықтау;
• қатысушылар арасында келіспеушілік туындаған жағдайда оны шешу тетігін қарастыру;
• ұсынымдарды орындау мерзімдерін өзгерту шарттарын нақтылау көзделген.

Бұл бір ұсынымды орындау бірнеше ведомствоға байланысты болған жағдайда туындайтын түсініспеушіліктерді азайтуға көмектесуі керек.

Жемқорлықпен күрес қалай бақыланады?

Мемлекеттік қызмет істері агенттігі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қорытындысы бойынша берілетін ұсынымдарға қойылатын талаптарды да нақтылауды жоспарлап отыр.

Ұсынымдар анықталған мәселелерге сай келіп, сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайтын себептер мен факторларды жоюға бағытталуы керек.

Бұдан бөлек, іс-шаралар жоспарлары мен олардың орындалуы туралы есептердің нысандарын қайта қарау ұсынылған. Бұл мемлекеттік органдардың қандай шара қабылдағанын және оның нәтижесі қандай болғанын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ объективті жағдайларды ескере отырып, ұсынымдарды орындау мерзімдерін өзгерту және оларды қайта қарау мүмкіндігі қарастырылған. Жоба авторларының есебінше, жаңа талаптар орындаушылардың жауапкершілігін арттырып, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жоюды бақылауды күшейтуге тиіс.

Бұйрық жобасын қоғамдық талқылау 2026 жылғы 20 қарашаға дейін жалғасады.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда жемқорлыққа қарсы заңнамаға бірқатар өзгеріс енгізілді. Енді параны тікелей алу немесе берумен қатар, оны ұсыну, беруге уәде ету және талап ету де қылмыстық жауапкершілікке әкеледі. Сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлердің қызметтік өкілеттігін жеке мүддесіне пайдалануына және жақын туыстарының бір мекемеде бірге қызмет етуіне қатысты шектеулер күшейтіледі. Өзгерістер мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордағы заңсыз сыйақыға да қатысты. Ал әкімшілік сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары бойынша жауапқа тарту мерзімі бір жылдан үш жылға дейін ұзартылды.

Әлемге әйгілі футболшы Криштиану Роналду Португалия ұлттық құрамасындағы мансабын аяқтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

41 жастағы шабуылшы әлеуметтік желідегі парақшасында шешімі туралы видео жариялап, 23 жыл бойы қолдау көрсеткен жанкүйерлеріне алғыс айтты. Футболшы ұлттық құрамамен қоштасу туралы шешім қабылдау оңай болмағанын жеткізді. Ол Португалияның намысын қорғауды өміріндегі ең үлкен мәртебелердің бірі деп атады.

“Мен бұл жейдені ешқашан тек өзіме тиесілі деп есептеген емеспін. Бірақ 23 жыл бойы оны киіп, қорғау және әлемнің түкпір-түкпіріндегі стадиондарға алып шығу мен үшін үлкен мәртебе әрі жауапкершілік болды. Бүгін оны келесі ұрпаққа табыстайтын сәт келді. Бұл оңай шешім болған жоқ. Өйткені кейбір шешімдерді тек ақылмен емес, жүрекпен қабылдайсың”, – деді Роналду.

Футболшы ұлттық құрамадан кетуінің нақты себебін ашып айтпады. Дегенмен осы уақытқа дейін бірге ойнаған командаластарына, бапкерлеріне және жанкүйерлеріне ризашылығын білдірді.

Роналду жазбасында бала күнгі арманының орындалуына мүмкіндік берген барша жанкүйеріне алғыс айтты.

“Өмір бойы әлемнің үздік футболшысы болуға ұмтылдым. Ал бүгін ең үлкен жеңісім – әлемдегі ең жақсы елдің намысын қорғау мүмкіндігіне ие болғаным екенін түсіндім. Осы 23 жыл үшін рақмет. Маған сенгендеріңіз үшін алғыс айтамын. Мадейра аралында доп қуып жүрген кішкентай баланың арманын жүзеге асыруға мүмкіндік бергендеріңіз үшін рақмет. Ұлттық құраманың жейдесін кигенімді әрдайым мақтан тұтамын. Португалия мәңгі жүрегімде қалады”, – деп жазды футболшы.

Публикация от Cristiano Ronaldo (@cristiano)

Роналду мен ұлттық құрама бапкерінің арасындағы жанжал

Айта кетейік, бұған дейін Криштиану Роналду мен Португалия құрамасының бас бапкері Жорже Жезуш арасында келіспеушілік туындаған еді.

27 қыркүйекте Норвегияға қарсы өткен Ұлттар лигасының матчында бас бапкер Роналдуды қосалқы құрамда қалдырған. Екінші таймда оны алаңға шығуға дайындағанымен, ойынға қоспаған.

Кейін Данияға қарсы матч алдында Жорже Жезуш футболшының келесі ойынға да қатыспайтынын мәлімдеді. Осыдан кейін Роналду ұлттық құраманың орналасқан жерінен кетіп қалған.

Бұл әрекеті үшін Португалия футбол федерациясы оған айыппұл салып, уақытша ойындардан шеттетті. Кейін футболшы жанкүйерлерінен кешірім сұрап, кез келген жазаны қабылдауға дайын екенін жеткізген.

Ал бас бапкер Роналдусыз өткен үш кездесуде де команда жеңіске жеткенін айтып, футболшыдан кешірім сұрамайтынын мәлімдеген.

23 жылда 234 матч және 146 гол

Криштиану Роналду Португалия ұлттық құрамасындағы алғашқы ойынын 2003 жылы өткізді.

Осы уақыт аралығында ол 234 матчқа қатысып, 146 гол соқты. Бұл – ерлер арасындағы ұлттық құрамалар тарихындағы ең жоғары көрсеткіштер.

Роналду Португалия құрамасымен бірге 2016 жылы Еуропа чемпионы атанды. Сондай-ақ 2019 және 2025 жылдары Ұлттар лигасының жеңімпазы болды.

Бес мәрте “Алтын доп” иегері атанған футболшы ұлттық құрамадағы 23 жылдық жолын осылай аяқтады. Дегенмен оның Сауд Арабиясының “Әл-Наср” клубындағы мансабы жалғасады.

Әлеуметтік желіде қазақстандық әйел е-Оtinish арқылы өтініш берілгеннен кейін, оның үйіне белгісіз адамдардың келгенін айтты. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Автордың айтуынша, ол e-Otinish арқылы шағымданғаннан кейін оған адамдар қоңырау шалып, шағымданған. Олар өтініштерді қайтарып алуды сұраған. 

“Жеке деректерімнің үшінші тұлғаға қолжетімді екенін білетінмін, бірақ бұған көп мән бермедім. Бірақ бүгін мүлдем басқа жағдай орын алды. Менің үйіме үш ер адам келді. Олар менің өтінішім бойынша келгендерін айтты. Мен есікті ашпай, үй мекенжайымды қайдан алғанын сұрадым. Оларға учаскелік полиция қызметкері бергенін айтты,” – деп жазды әйел.

Оның айтуынша, учаскелік полиция инспекторы өзінің жеке деректерін ешкімге бермегенін мәлімдеген. Осыдан кейін әйел жеке деректерінің таралуына қатысты тексеру жүргізуді сұраған.

“Заңды құқығын пайдаланып, шағым түсірген адамның осындай жағдайға тап болуы қаншалықты дұрыс? Мекенжайды біліп, үйге келіп тұрады. Әрі қарай не болатыны белгісіз. Бәлкім үйіне келіп қорқытатын шығар, мүмкін қысым мен физикалық күш қолдануы да ықтимал. Жұрт олар тек сөйлескісі, кешірім сұрағысы немесе шағымды қайтарып алуды өтінгісі келген шығар деп айтуы мүмкін. Бірақ ол үшін өзгенің үй мекенжайын біліп, үш адам болып үйіне барудың қажеті қанша? Мен e-Otinish жүйесін азаматтарға өз құқықтарын қорғауға мүмкіндік беретін құрал деп ойлайтынмын”, – деп жазды әйел.

Қазақстандық әйел егер өтініш берушілердің жеке деректері өздері шағым түсірген адамдардың қолына түсіп кетуі мүмкін болса, бұл жүйені пайдалану қаншалықты қауіпсіз екеніне күмәндана бастағанын айтты.

“Қазір өзімді шынымен жайсыз әрі қауіпсіз емес сезініп жүрмін. Мен бір ғана қарапайым сұраққа жауап алғым келеді. Жеке деректерді үшінші тұлғаларға кім және қандай негізде береді?” – деп жазды ол.

Ұлттық ақпараттық технологиялар АҚ осы жағдай бойынша жауап берді. Олар e-Otinish платформасы арқылы өтініш берген кезде азамат жеке деректерін өңдеуге келісім беретінін түсіндірген.

"Бұл ретте өтініш берушінің жеке деректері “Жеке тұлғалар” мемлекеттік деректер базасынан (ЖТ МДБ) алынады. Бұл мәліметтер азаматтардың өтініштерін толыққанды қарау үшін қажет. Ұлттық ақпараттық технологиялар” АҚ (ҰАТ) eOtinish платформасына техникалық қолдау көрсетеді. Ал азаматтардың өтініштерін қарау және олардың жеке деректерін заңды түрде пайдалану жауапкершілігі тиісті мемлекеттік органдарға жүктеледі", – деп жауап берді сауалға.

Сондай-ақ компания мемлекеттік орган қызметкерлері өтініш берушіден шағымын қайтарып алуды сұраған жағдайда, азамат олардың әрекетіне қатысты тиісті мемлекеттік органға шағым түсіруге құқылы екенін атап өтті.

Еске сала кетейік, Қазақстанда ата-аналар мектептердің отбасы туралы тым көп мәлімет сұрайтынына шағымданып жатыр. Олардың түрлі әлеуметтік желі платформаларында жазғандарындай, мектептер ата-анасының қайда жұмыс істейтінін, қанша табыс табатынын, қандай оқу орнын бітіргенін, тіпті баланың бауырлары туралы да ақпарат жинайтын көрінеді. Кейбір ата-ана мұндай сауалнамаларды толтырудан бас тартқанын айтады.

Қазақстанда 2026–2027 оқу жылында бір студентті мемлекеттік грантпен оқытуға жылына 803,9 мың теңгеден 1,2 миллион теңгеге дейін қаржы бөлінеді. Оның нақты көлемі мамандыққа және университеттің мәртебесіне байланысты. Мәселен, медицина бағытына бөлінетін қаражат әлеуметтік ғылымдар мен журналистика саласына қарағанда көбірек. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Мемлекет жоғары оқу орындарына әр студентті оқыту үшін белгілі бір мөлшерде қаржы бөледі. Оның көлемі білім беру бағытына қарай белгіленеді. Мысалы, әлеуметтік ғылымдар, журналистика, бизнес, басқару және құқық салаларында бір студентті оқытуға жылына 803 900 теңге қарастырылған. Ерекше мәртебесі бар университеттерде бұл көрсеткіш 905 800 теңгеге дейін жетеді.

Педагогикалық бағытта бір студентке 1 008 000 теңге бөлінеді. Ал ерекше мәртебесі бар жоғары оқу орындарында бұл сома 1 139 200 теңгені құрайды.

Өнер және гуманитарлық ғылымдар саласында оқу құны 1 055 900 теңгеден басталады. Ерекше мәртебесі бар университеттерде ол 1 209 300 теңгеге дейін жетеді.

Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, инженерлік және құрылыс бағыттарында бір студентті оқытуға 1 009 600 теңге бөлінеді. Ветеринария саласында бұл сома 1 089 300 теңге болса, медицинада 1 218 300 теңгені құрайды.

2026–2027 оқу жылына қанша грант бөлінді?

Жаңа оқу жылына Қазақстанда барлығы 89 457 мемлекеттік білім беру гранты қарастырылған. Оның 75 371-і бакалавриатқа, 11 007-сі магистратураға, 3 079-ы докторантураға бөлінді.

Гранттардың басым бөлігі инженерлік, өңдеу және құрылыс салаларына берілді – 16 674 орын. Педагогикалық ғылымдарға 12 228, ақпараттық-коммуникациялық технологияларға 10 387, жаратылыстану ғылымдары мен математикаға 9 188 грант қарастырылған.

Ауыл шаруашылығы және биоресурстар бағытына 2 515, қызмет көрсету саласына 2 170, өнер және гуманитарлық ғылымдарға 1 915 грант бөлінді. Әлеуметтік ғылымдар, журналистика және ақпарат саласына 1 485, бизнес, басқару және құқық бағытына 1 423 грант қарастырылған.

Осылайша, мемлекеттік гранттардың басым бөлігі елге инженерлік-техникалық, IT және педагогикалық мамандар даярлауға бағытталған.

Бос қалған гранттар қалай бөлінеді?

Негізгі конкурс аяқталғаннан кейін бос қалған мемлекеттік гранттар студенттер арасында қайта бөлінеді. Конкурс аралық аттестаттау нәтижесі мен GPA орташа баллына қарай өткізіледі. Гранттарды бөлу туралы шешімді республикалық комиссия қабылдайды.

Ал магистратураға негізгі қабылдау кезінде игерілмей қалған гранттар қысқы қабылдау кезеңінде конкурсқа ұсынылады.

Бұдан бөлек, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Қазақстанда шетелдік жоғары оқу орындарының 33 өкілдігі жұмыс істеген. Олардың қатарында шетелдік университеттердің филиалдары, серіктес жоғары оқу орындары және бірлескен білім беру бағдарламалары бар. Алдағы уақытта Қазақстанда тағы бірнеше шетелдік университеттің филиалын ашу жоспарланып отыр.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстандық ғалымдар докторантурадағы талаптарға наразылық білдірген болатын.  Себебі, Scopus-қа мақала шығару үшін жас ғалымдар 1,5 миллион теңге төлеуге тиіс екенін айтты.

Алматы облысында орналасқан Қарағайлы қорымында ерте темір дәуірінің сақ кезеңіне жататын обада шұғыл археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу кезінде бірнеше адамның сүйегі мен аю бейнесіндегі әшекей табылды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қала әкімдігінің мәліметінше, зерттеу барысында бірегей алтын бұйым мен көптеген адам сүйегі табылған. Обаның диаметрі 25-26 метр, биіктігі шамамен 2,5 метр. Қорымды зерттеу нәтижелеріне негізделген алдын ала мерзімдеу бойынша ескерткіш сақ дәуіріне, яғни біздің заманымызға дейінгі IV–III ғасырларға жатады.

Археологтардың болжамы бойынша, төрт ересек адам мен үш баланың денесі жатқан. Жерленген адамдардың саны әзірге анықталған жоқ.

“Адам сүйектерінен бөлек, сақ дәуіріне тән қыш ыдыстардың сынықтары табылды. Тонау салдарынан археологиялық жәдігерлердің басым бөлігі ретсіз шашылып қалған. Табылған олжалардың ішінде ерекше құндысы – аю бейнесінде құйылған шағын алтын мүсінше. Ғалымдардың болжамынша, бұл бұйым бас киімді әшекейлеуге арналған. Алтын әшекейдегі арнайы тесіктер оның бас киімге тігіліп бекітілгенін аңғартады”, – деп мәлімдеді Алматы әкімдігі.

Алматы қаласы музейлер бірлестігі директоры Ләззат Сағындықованың мәліметінше, елімізде мұндай олжа мүлдем кездеспеген. 

“Аю бейнесіндегі алтын мүсінше — Қазақстан үшін бірегей жәдігер. Бұған дейін елімізде мұндай олжа кездеспеген. Бұл жаңалық Қара теңіз маңынан Алтайға дейінгі бүкіл Еуразия кеңістігіндегі мәдени байланыс пен ұқсастықты зерттеуге мүмкіндік береді”, — деді Ләззат Сағындықова.

Әкімдік археологиялық зерттеулер толық аяқталып, табылған материалдарға қажетті ғылыми өңдеу жұмыстары жүргізілгеннен кейін аса құнды жәдігерлерді Алматы музейінің экспозициясына енгізіп, көпшілік назарына ұсыну жоспарланып отырғанын мәлімдеді.

Еске сала кетейік, Солтүстік Қазақстан облысы Бескөл ауылының маңындағы қазба жұмысы кезінде адамның қаңқасы мен мұз дәуірінде өмір сүрген жүнді мүйізтұмсықтың сүйектері табылды.

Қазақстанда бөліп төлеу қызметін ұсынатын компанияларға жаңа талаптар қойылуы мүмкін. Енді мұндай қарыздар туралы ақпарат кредиттік бюроларға жіберіліп, азаматтардың жалпы қарыз жүктемесін есептеу кезінде ескерілуі ықтимал. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Ұлттық банк төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетовтің түсіндіруінше, реттеуші бөліп төлеу нарығын реттеуге қатысты ұсыныстарды жинауды аяқтаған. Қазір мамандар түскен пікірлерді саралап, нарыққа енгізілуі мүмкін талаптардың әсерін бағалап жатыр. Бұған дейін Ұлттық банк бөліп төлеу қызметін реттеудің бірнеше жолын қамтитын талқылау құжатын жариялаған еді. Онда нарықтағы мәселелер мен оларды шешудің ықтимал тетіктері ұсынылған. Алайда әзірге нақты шешім қабылданған жоқ.

“Ұсыныстарды қабылдау бір-екі күн бұрын аяқталды. Кері байланыс жеткілікті болды. Қазір сол пікірлер бойынша талдау жұмыстары жүргізіліп жатыр”, – деді Ақылжан Баймағамбетов.

Қандай бөліп төлеу қызметтеріне жаңа талап қойылады? 

Қазір банктер мен микроқаржы ұйымдары ұсынатын бөліп төлеу қызметтері қолданыстағы қаржылық реттеу талаптарына бағынады. Ұлттық банк өкілінің айтуынша, мұндай өнімдер мәні жағынан несиеге жатады. Алайда нарықта банктер мен микроқаржы ұйымдарына қатысы жоқ компаниялар ұсынатын бөліп төлеу қызметтері де бар. Мәселен, кейбір дүкендер тауарды бірден алып, ақысын бірнеше айға бөліп төлеуге мүмкіндік береді. Осындай қызметтерге қатысты бірнеше мәселе туындап отыр. Атап айтқанда, сатып алушыға төлем шарттары қаншалықты ашық түсіндіріледі, кешіктірген жағдайда қандай айыппұл салынады және мұндай қарыздар адамның жалпы қаржылық міндеттемесіне қосыла ма деген сұрақтар қарастырылып жатыр.

Бөліп төлеу кредит тарихына енуі мүмкін

Ұлттық банк талқылап жатқан негізгі ұсыныстардың бірі – бөліп төлеу туралы мәліметтерді кредиттік бюроларға жіберу.

Қазір кейбір азаматтар банктен кредит алған кезде басқа дүкендерден немесе сервистерден рәсімдеген бөліп төлеу міндеттемелері толық көрінбеуі мүмкін. Соның салдарынан банк адамның барлық қарызын ескермей, жаңа кредит беру туралы шешім қабылдауы ықтимал. Мысалы, азаматтың банкте бір кредиті бар делік. Сонымен қатар ол бірнеше дүкеннен телефон, тұрмыстық техника немесе басқа тауарларды бөліп төлеуге алған. Егер бұл міндеттемелер кредиттік бюрода көрсетілмесе, банк адамның нақты қарыз жүктемесін толық бағалай алмауы мүмкін.

Жаңа талап енгізілсе, осындай бөліп төлеу міндеттемелері де есепке алынуы ықтимал. Бұл азаматтың төлем қабілетін бағалауға және шамадан тыс қарыз алуына жол бермеуге көмектесуі мүмкін. Бұдан бөлек, тұтынушылардың құқығын қорғау талаптарын күшейту ұсынылып отыр. Олар бөліп төлеу шарттарын толық түсіндіруді, айыппұлдар мен өсімпұлдар туралы ақпаратты алдын ала көрсетуді қамтуы мүмкін. Дегенмен Ұлттық банк төрағасының орынбасары әзірге бұл ұсыныстардың ешқайсысы түпкілікті бекітілмегенін атап өтті.

“Бұл – соңғы шешім емес. Құжаттың мақсаты да ықтимал нұсқаларды ұсынып, нарық қатысушыларының пікірін жинау болатын. Содан кейін үкіметке ұсыныстар енгізілуі мүмкін”, – деді ол.

Жаңа ережелер қашан енгізілуі мүмкін?

Ұлттық банктің түсіндіруінше, ұсыныстардың бір бөлігін нормативтік актілер арқылы енгізуге болады. Ал кейбір өзгерістер үшін заңнамаға түзету енгізіп, үкіметтің қатысуы қажет болуы мүмкін. Мәселен, қаржы реттеушілеріне қосымша өкілеттік беру немесе бөліп төлеу қызметін ұсынатын компанияларға кредиттік бюроларға ақпарат жіберу міндетін жүктеу мәселесі қарастырылып жатыр.

Қазір Ұлттық банк нарық қатысушыларынан түскен ұсыныстарды зерттеп, олардың бизнеске және тұтынушыларға ықпалын бағалауда. Келесі кезеңде бұл мәселелер Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігімен бірлесіп талқыланбақ.

Неге бөліп төлеу нарығын реттеу қажет?

Бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов дүкендер арқылы тікелей рәсімделетін бөліп төлеудің бір мәселесіне назар аударған еді. Оның айтуынша, мұндай міндеттемелер туралы ақпарат банктерге әрдайым қолжетімді бола бермейді. Соның салдарынан қаржы ұйымдары азаматқа жаңа кредит берген кезде оның барлық қарызын көрмеуі мүмкін. Сондықтан реттеушілер қазір “қазір сатып ал, кейін төле” қызметтері мен қаржы ұйымдарына жатпайтын компаниялардың бөліп төлеу өнімдерін де назарға алып отыр. Ұлттық банктің мақсаты – бұл нарықты шектеу емес, оның жұмысын реттеп, тұтынушылардың құқығын қорғау және азаматтардың нақты қарыз жүктемесін анықтау.

Әзірге бөліп төлеу қызметіне қатысты жаңа талаптардың қашан енгізілетіні белгісіз. Нақты шешім нарық қатысушыларымен талқылау аяқталғаннан кейін қабылданады.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда соттан тыс банкроттық рәсіміне қатысты талаптар жеңілдетілгені хабарланған еді. Атап айтқанда, бес жылдан астам уақыт бойы қарызын өтей алмаған азаматтар үшін банкроттық рәсімін бір ай ішінде аяқтау тәртібі енгізілген.

Қазақстанда салынып жатқан Алатау қаласына шетелдік инвесторлардың қызығушылығы артып келеді. Лондонда өткен кездесуде британдық компаниялармен жалпы құны 1,3 миллиард доллар болатын тоғыз келісімге қол қойылды. Инвестицияның бір бөлігі қалада білім беру және медицина нысандарын дамытуға бағытталуы мүмкін. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды. 

Алатау қаласына инвестиция тарту мақсатында Лондонда Alatau City Investment Roundtable атты іскерлік кездесу өтті. Оған 70 компанияның, инвестициялық қордың, банктің және сарапшылық ұйымның өкілдері қатысты. Олардың арасында JPMorgan Chase, AstraZeneca, BP және Brookfield Asset Management сияқты халықаралық компаниялар бар. Кездесу барысында Қазақстан премьер-министрінің орынбасары Қанат Бозымбаев шетелдік инвесторларға Алатауды дамыту жоспары мен бизнеске ұсынылатын мүмкіндіктерді таныстырды. Тараптар қаланың құқықтық жүйесін қалыптастыру мәселесін де талқылады. Атап айтқанда, арнайы аумақта ағылшын құқығының қағидаттарын қолдану және кәсіпкерлер арасындағы коммерциялық дауларды қарайтын инвестициялық сот құру мүмкіндігі қарастырылған. Сонымен қатар халықаралық қаржы ұйымдарымен бірлесіп, энергетика, көлік және инженерлік инфрақұрылымға қаражат тарту жолдары сөз болды.

Британдық инвесторларды қандай жобалар қызықтырды?

Кездесу қорытындысында халықаралық компаниялармен жалпы сомасы 1,3 миллиард доллар (шамамен 587 млрд теңге) болатын тоғыз келісім жасалды.

Шетелдік инвесторлардың назарын әсіресе білім беру мен медицина саласындағы жобалар аударған. Мәселен, Алатауда University of Exeter, Brighton College және Repton Group компанияларымен бірлесіп білім беру мекемелерін ашу мүмкіндігі қарастырылып жатыр. Ал AstraZeneca фармацевтикалық компаниясы мен медициналық туризм саласында жұмыс істейтін Crescent Meditours қаладағы медициналық инфрақұрылымды дамыту, инвестиция тарту және ғылыми тәжірибе алмасу бағыттарын пысықтауда.

Алатауда қанша жоба жүзеге асады?

Қазір Алатау қаласының инвестициялық портфеліне жалпы құны 6,9 миллиард доллар (шамамен 3 трлн теңге) болатын 67 жоба енгізілген. Оларды жүзеге асыру нәтижесінде шамамен 55 мың жұмыс орнын ашу жоспарланып отыр. Бұдан бөлек, қалада инженерлік және көлік инфрақұрылымын дамытуға арналған 28 жоба іске асырылып жатыр. Олардың жалпы құны – 35,3 миллиард теңге.

Еске салсақ, президент Қасым-Жомарт Тоқаев Алатауда кәсіпкерлердің құқығын қорғауға арналған арнайы сот жүйесі құрылатынын айтқан еді. Коммерциялық дауларды ағылшынның жалпы құқық үлгісіне негізделген инвестициялық сот қарайды. Сондай-ақ 26 қазанда Алатауда қаланың алғашқы зәулім ғимараты болатын Iconic Complex көпфункционалды кешенінің құрылысы басталды.

Айта кетейік, бұған дейін Алатау қаласында құны 360 миллиард теңгеге бағаланған, елдегі екінші ең биік ғимараттың құрылысы басталғаны хабарланған еді. Iconic Complex деп аталатын көпфункционалды кешен қаланың алғашқы зәулім ғимараты болмақ.

Осыдан бір жыл бұрын Тараз қаласында Футбол Федерациясының сол кездегі бас хатшысы, Жамбыл облысының қазіргі әкімі және Халық қорының өкілі балаларға арналған футбол академиясының құрылысы басталатынын айтып, капсула орнатқан еді. Алайда нысан орнында ешқандай құрылыс жұмыстарының нышаны да жоқ. Ғимарат құрылысының жай-жапсары туралы Stan.kz редакциясына Жамбыл облысының әкімдігі баяндады. 

Қазақстандық спорт журналисі Аслан Қаженов Тараздағы футбол академиясының капсуласы орнатылған жерге барды. Ол осыдан бір жыл бұрын ресми таныстырылым шарасы өткен деп еске алды.

Желі қолданушылары құрылыс жұмыстарының жемқорлықтың кесірінен тұралап тұр деп топшылады. 

Футбол академиясының құрылысы қашан басталады?

Жамбыл облысы әкімдігінің мәліметінше, Тараз қаласында балаларға арналған футбол академиясы Қазақстан футбол федерациясының тапсырысы бойынша Халық қайырымдылық қорының қаржыландыруымен салынады. Құрылысқа 15,7 гектар жер учаскесі бөлінген.

Қазақстан футбол федерациясы да қазір құрылысқа қажетті жобалық-сметалық құжаттаманы әзірлеп жатыр. Сондай-ақ дайын құжаттар мемлекеттік сараптамадан өткізіледі деп сендірді әкімдік өкілдері. 

“Аталған жұмыстар жыл соңына дейін аяқталып, 2027 жылдың басынан құрылыс жұмыстары басталатын болады. Жоспар бойынша жоба 2028 жылдың ІІ тоқсанында аяқталып, толық пайдалануға беріледі. Жоба құны – 3,5 миллиард теңге. Футбол академиясы күрделі инфрақұрылымдық нысан болғандықтан, оның құрылысына дайындық, жобалау, сараптамадан өткізу және құрылыс жұмыстарын бастау секілді әрбір кезең белгіленген тәртіп пен мерзімдерді талап етеді” , – деп ескертті Жамбыл облысының әкімдігі.

Сондай-ақ әкімдік өкілдері өз құзыреті шегінде жер учаскесін бөлу және жобаны іске асыруға қажетті ұйымдастырушылық мәселелер бойынша барлық тиісті жұмыстары атқарылғанын атап өтті. 

Бұған дейін Шымкентте 1 миллиард теңге жұмсалған қоқыс зауытының жұмысы тұралап тұрғаны туралы жазған едік. Қоқыс сұрыптау зауытының құрылысы 2011 жылы басталып, 2015 жылы "Ақтас-1" полигонымен бірге пайдалануға берілді. Құны 1,3 миллиард теңге болған бұл жоба сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысының бюджеті мен "Технологии-21" ЖШС-нің жеке инвестициялары есебінен қаржыландырылды. 

Алайда іске қосылғаннан кейін зауыт небәрі бірнеше ай ғана жұмыс істеп, инфрақұрылымдық, қаржылық және басқарушылық мәселелерге байланысты тоқтап қалды. 2017 жылы зауытты "МПЗ Green Line" ЖШС сатып алып, бір сұрыптау желісін іске қосып, өндірісті қайта жаңғыртты. Компанияның иесі — Саян Тлепов бұл зауытты салған "Технологии-21" компаниясының бұрынғы құрылтайшысы болған. Kompra.kz деректеріне сәйкес, ол бұл компанияда 2014 жылдың соңынан 2018 жылдың ортасына дейін басшылық еткен. 

Қазақстанда алдағы жылдары 3-5 ірі жеке компанияның акциясын қор биржасына шығару жоспарланып отыр. Олардың жалпы құны 6,6 триллион теңгеге бағаланған. Бұл қазақстандықтарға жаңа компаниялардың акцияларын сатып алып, сол бизнестің дамуына инвестиция салуға мүмкіндік береді.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымова Құрылтайда 2030 жылға дейінгі капитал нарығын дамыту бағдарламасы мен “Капитал нарығы туралы” заң жобасын таныстырды. Құжатта қазақстандық компанияларды қор биржасына шығару мәселесіне ерекше көңіл бөлінген.

Қазір Қазақстанның қор нарығында негізінен мемлекет қатысатын компаниялардың акциялары саудаланады. Олардың жалпы нарықтық құны 17,7 триллион теңгеге жеткен. Енді билік жеке бизнестің де биржаға шығуына жағдай жасауды көздеп отыр.

Қандай компаниялар биржаға шығады?

Жоспар бойынша, алдағы уақытта IPO-ға шығуға әлеуеті бар 3-5 ірі жеке компания іріктеледі. Оларға дайындалуға 2-5 жыл уақыт беріледі. Әр компания үшін жеке жоспар әзірленбек. Әзірге нақты компаниялардың атауы жарияланған жоқ. Дегенмен олардың жалпы бағалау құны 6,6 триллион теңге болады деп есептелген.

Оның ішінде:

• 5,1 триллион теңгесі – тау-кен өндірісі саласындағы компанияларға;
• 764 миллиард теңгесі – құрылыс саласына;
• 559 миллиард теңгесі – сауда компанияларына тиесілі.

Әбілқасымованың айтуынша, жеке компаниялардың биржаға шығуы бизнеске жаңа қаржы тартуға көмектеседі. Ал инвесторлар үшін бұған дейін қолжетімді болмаған салаларға ақша салуға мүмкіндік пайда болады.

Одан не пайда?

IPO дегеніміз – компания акцияларының бір бөлігін қор биржасында көпшілікке ұсынуы. Яғни кез келген инвестор компанияның белгілі бір үлесін сатып алып, оның акционері бола алады. Мысалы, ірі құрылыс компаниясы IPO арқылы акцияларының бір бөлігін сатуға шығарса, қазақстандықтар сол акцияларды сатып ала алады. Егер компанияның нарықтағы құны өссе, инвестор акциясын қымбат бағаға сатып, пайда табуы мүмкін. Сондай-ақ компания дивиденд төлесе, акционер оның бір бөлігін иеленуге құқылы. Бұл қазақстандықтарға инвестиция салатын компанияларды таңдауда көбірек мүмкіндік береді. Қазір нарықта банктер, мұнай-газ және басқа да ірі компаниялар басым болса, болашақта тау-кен өндірісі, құрылыс және сауда салаларындағы бизнестің акциялары да қолжетімді болуы мүмкін. Алайда акция сатып алу міндетті түрде пайда әкеледі деген сөз емес. Компанияның жағдайы нашарласа, акция бағасы төмендеп, инвестор шығынға ұшырауы да мүмкін.

КТЖ мен QazaqGaz да биржаға шықпақ

Жеке компаниялардан бөлек, мемлекет қатысатын кәсіпорындарды да қор нарығына шығару жоспарланып отыр. Атап айтқанда, “Қазақстан темір жолы” мен QazaqGaz компаниялары 2026-2029 жылдары IPO өткізуі тиіс. Олардың акцияларының бір бөлігі Қазақстан қор биржасы және Astana International Exchange арқылы жергілікті инвесторларға ұсынылады. Бұл ретте бөлшек инвесторларға, яғни қарапайым азаматтарға арналған акция үлесін қарастыру көзделген.

Шағын бизнеске де мүмкіндік беріледі

Бағдарламада шағын және орта бизнестің қор биржасына шығуын жеңілдету де қарастырылған. Ол үшін Лондон қор биржасының тәжірибесіне ұқсас листинг демеушілері институты енгізілмек. Мұндай демеушілер компанияларға биржа талаптарына сай дайындалуға көмектеседі. Яғни кәсіпорын құжаттарын реттеп, қаржылық есептілігін дайындап, инвесторлар алдындағы ашықтық талаптарын орындауға қолдау алады. Сонымен қатар IPO-ға дайындық процесін жеңілдету үшін Орталық бағалы қағаздар депозитарийінің базасында бірыңғай цифрлық терезе құрылады. Компания құжаттарын бір жерге тапсырады, ал Қаржы нарығын реттеу агенттігі, биржалар мен депозитарий оларды қатар қарай алады.

Айта кетейік, бұған дейін әлемдегі ең бай 10 адамның бір айда 273 миллиард доллар жоғалтқаны хабарланған еді. Бұл шығын олардың байлығының қор нарығындағы акциялар бағасының төмендеуіне байланысты болған.

Алматыда ресейлік әнші Валерий Меладзенің концерті жанжалға ұласты. Сахна алдында бірнеше әйелдің ерегісіп, бір-бірін итеріп жатқанын байқаған өнер иесі әнін тоқтатып, егер олар жанжалды доғармаса, концертті бірден аяқтайтынын ескертті. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Оқиға 4 қарашада Almaty Arena кешенінде болған. Әнші Алматыда екі күн қатарынан, 3 және 4 қарашада концерт берді.

Куәгерлердің айтуынша, концерттің аяқталуына шамамен 10–15 минут қалғанда екі әйел көпшіліктің арасынан сахнаға жақындауға тырысқан. Олар алдыңғы қатарда тұрған көрермендерді итеріп, өтуге әрекет жасаған. Соңы сөзге келіп, жаға жыртысуға ұласқан.

Сахна маңындағы шуды байқаған Валерий Меладзе әнін кілт тоқтатып, жанжалдасқан әйелдерге ескерту жасады.

“Тоқтаңдар, тоқтаңдар! Неге бір-біріңді итеріп жатырсыңдар? Міне, бүкіл концерттің шырқын бұздыңдар. Ол бұзақыға ұқсамай ма? Ұқсайтын сияқты... Негізі концерт осымен аяқталды”, – деді әнші.

Осы сөздерден кейін өнер иесі сахнадан кетуге оқталған. Алайда залдағы көрермендер шулап, одан концертті жалғастыруды сұраған.

Меладзе көпшіліктің өтінішін қабыл алғанымен, тәртіп бұзылған жағдайда өнер көрсетуін бірден тоқтататынын ескертті.

“Егер біреудің басқа адамға саусағының ұшын тигізгенін көрсем, концертті сол сәтте тоқтатамын”, – деді ол.

Куәгерлердің сөзінше, жанжалға күзет қызметкерлері араласып, тәртіп бұзған әйелдерді залдан шығарған. Бұдан кейін әнші өнер көрсетуін жалғастырып, әнін соңына дейін орындаған.

Оқиғаның видеосы әлеуметтік желіге тарап, көпшіліктің наразылығын туғызды. Желі қолданушылары концерттің шырқын бұзған әйелдердің әрекетін сынға алып, әншінің алдында ұятқа қалғандарын жазды.

“Неткен масқара! Әншінің алдында ұят болды”, “Концерт керемет өтті. Бірақ сол әйелдердің әрекеті бүкіл әсерді бұзды”, “Демалуға келіп, неге жанжал шығарады?”, “Меладзенің көңілі түсіп кеткені көрініп тұрды”, “Ересек адамдар қашан мәдениетті болуды үйренеді?” – деп жазды желі қолданушылары.

Кейбір куәгерлер жанжал шығарған әйелдердің мас болуы мүмкін екенін болжады. Алайда бұл ақпарат ресми түрде расталмаған.

Айта кетейік, Валерий Меладзенің Алматыдағы екі концертіне де билеттер толық сатылған. Желі қолданушылары болған келеңсіздікке қарамастан, әншінің өнеріне жоғары баға беріп, концерттен ерекше әсер алғандарын жеткізді.

Алматыда 2027 жылғы Жаңа жыл мерекесіне дайындық басталды. Қала көшелері мен алаңдарын безендіруге, алып шырша орнатуға және мерекелік концерт ұйымдастыруға бюджеттен 512,3 миллион теңге бөлу жоспарланып отыр. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Мемлекеттік сатып алу порталында жарияланған конкурста  Мәдениет басқармасының тапсырысы бойынша Абай алаңына биіктігі кемінде 13 метр болатын үш деңгейлі шырша орнатылмақ. Оның бір деңгейі айналып тұруы керек. Шырша гирляндалармен, сәндік шарлармен және жарықтандырылған жұлдызбен безендіріледі.

Сонымен қатар алаңда "Кәмпит салынған пакет", "Айнадай сыйлық", "Тәтті аллея", "Граммофон" және "Телефон будкасы" секілді жаңа жылдық инсталляциялар пайда болады. Аюлар, кәмпиттер, ойыншықтар мен басқа да сәндік композициялар қойылады. Бұған қоса, биіктігі кемінде 4,7 метр болатын жарық арка орнату жоспарланған.

Жобаның бір бөлігі ретінде Республика сарайының қасбеті мен шатыры да жарық гирляндаларымен безендіріледі. Алаңға сауда үйлері мен түрлі сәндік нысандар орналастырылады.

Бұдан бөлек, Абай алаңында үш күн бойы жаңа жылдық концерттік бағдарлама өтеді. Онда эстрада жұлдыздары, би ұжымдары мен балалар шығармашылық топтары өнер көрсетеді. Мерекелік сахнаны безендіру де жоспарға енгізілген.

Мемлекеттік сатып алу құжаттарына сәйкес, мерекелік безендіру мен концерт ұйымдастыруға арналған ірі лоттардың құны:

• Абай алаңын шырша және инсталляциялармен безендіру – 288,7 миллион теңге;
• Үш күндік жаңа жылдық концерт пен сахнаны безендіру – 138,8 миллион теңге;
• Көшелерді жарық кронштейндерімен безендіру – 84,8 миллион теңге.

Конкурстарға өтінім қабылдау қараша айында аяқталады.

Еске салайық, бұған дейін былтыр Stan.kz Қазақстан өңірлерінің 2026 жылды қарсы алуға қанша қаражат жұмсағанын зерттеп, арнайы материал әзірлеген еді. Зерттеу нәтижесінде өңірлердің жаңа жылдық безендіруге бөлген қаржысы әртүрлі болғаны анықталды. Ең көп қаражат Алматы қаласына тиесілі болып, шаһар мерекелік безендіруге кемінде 793,3 миллион теңге бөлген. Ал бірқатар өңір, керісінше, бюджетті үнемдеп, жаңа жылды бұрынғы декорациялармен және демеушілердің көмегімен қарсы алуды жоспарлаған. Тіпті Абай, Ақтөбе, Қызылорда, Түркістан және Қостанай облыстары мерекелік безендіруге бюджеттен бір теңге де бөлмеген. Жалпы, ел бойынша жаңа жылдық безендіруге 1 миллиард 776,8 миллион теңге қарастырылған еді.

Аустралияда Давид Тамбурелла пиццаға ананас қосуға келіспегені үшін жұмыстан қуылған. Ол мұны “елінің мәдениетін аяқ асты ету” деп бағалаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі The Guardian басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Әділ еңбек практикасы комиссиясының мәліметінше, ресторан шеф-пофвар Давид Тамбурелланы 20 мамыр күні өнімділік мәселелерін талқылау үшін ресторан иесі Эллиот Ингрэмге шақырылғаннан кейін екі аптадан соң жұмыстан босатылған. Тамбурелла "Әділ еңбек жағдайлары туралы" заңды бұзып, жұмыстан шығарылғанын айтты. Алайда комиссар Дженнифер Хант оның өтінішін тым кеш берілген және ерекше жағдайлар критерийлеріне сәйкес келмейді деп қабылдамаған.

“Бізге үлкен іс-шараға қонақтар келді, олар 15 мың доллардан астам қаражат жұмсады. Барлық шығынды жапқан адам маған шошқа еті мен ананас қосылған пицца керегін айтты" – деді Ингрэм.

Аустралияда ананас жемісі өте танымал, бұл жеміске тіпті ескерткіш орнатылған. Мейрамханаға келушілер ананас қосылған пиццаға тапсырыс берді, бірақ Тамбурелла қосудан бас тартып, бұл нағыз италиялық тағамға тән емес екенін айтқан. Осындай оқиғалар бірнеше рет қайталанғаннан кейін, қожайын аспазбен келісімшартты бұзу туралы шешім қабылдайды. Тамбурелла оның жұмыстан шығарылуы заңсыз және Әділ еңбек туралы заңды бұзды деп мәлімдеді. 

Ингрэм дау тудырған пиццаның құрамы жоқ болса да, клиенттің сұрағанын орындау міндет екенін айтты.

“Мен шошқа еті мен ананас қосылған пицца сатып алуым керек пе? Бәлкім, бұл менің ең сүйікті тағамым емес шығар, – деді ол сыпайы түрде. Бірақ мен одан бас тартпаймын. Қараңыздар, балалар мәзірінде шошқа еті мен ананас қосылған пицца бар”, – деді Ингрэм.

Бас аспаздың Тамбурелланың пікірінше, жұмыстан босату басқа жағдайдан болған. Ол темір тұтқаға соғылып, оң қолын екі жерден сындырып алған. Ал қазір Тамбурелла басқа мейрамханада аспазшы болып қызмет атқарады. Оның бұрын жұмыс істеген La Costa мейрамханасы 20 шілдеде жабылды. Жабылу себебі жалға алу ақшасын төленбеуі.

Еске сала кетейік, Астаналық тұрғын Dodo Pizza мейрамханасының алдында қамырдың жерден жиналып жатқанын айтып, әлеуметтік желіде жазба жариялады. Кадрларда жүк көлігі мен өнім тасымалдауға арналған пластик контейнерлердің жанында тұрған екі ер адам көрінеді. Қамырдың бірнеше бөлігі тротуар плитасының үстінде жатыр. Ер адамдардың бірі оларды жерден көтеріп, контейнерге салып жатқан. 

Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшырағандар мен оның куәгерлері полицияға жүгінбей-ақ, Threads арқылы мамандардан кеңес ала алады. Ішкі істер министрлігі азаматтарға құқықтық және психологиялық қолдау көрсетуге бағытталған республикалық акцияны бастады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Акция зорлық-зомбылыққа ұшыраса да, түрлі себептермен полицияға жүгінуге батылы бармай жүрген азаматтарға, сондай-ақ зорлық-зомбылықтың куәгерлеріне және құқықтық кеңес пен қолдауға мұқтаж адамдарға арналған.

Акция аясында кез келген азамат ішкі істер министрлігіне қарасты әкімшілік полиция комитетінің Threads әлеуметтік желісіндегі ресми парақшасына (сілтеме) өтініш қалдырып, мамандардан кеңес пен түсініктеме ала алады. Өмірі мен денсаулығына қауіп төнген жағдайда, ақпарат шұғыл түрде тиісті полиция бөлімшелеріне жолданып, қажетті шаралар қабылданады.

Көмектің қолжетімді болуына да ерекше назар аударылған. Азаматтарға ыңғайлы болу үшін арнайы ақпараттық ресурс әзірленген. Онда еліміздің барлық өңіріндегі сенім телефондары, дағдарыс орталықтары мен қолдау қызметтерінің байланыс деректері жинақталған.

Арнайы сілтеме арқылы әр азамат өз өңіріндегі қажетті байланыс нөмірлерін тауып, психологиялық, құқықтық және өзге де көмек алу үшін қайда жүгінуге болатынын біле алады.

Акцияға мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, дағдарыс орталықтары мен отбасын қолдау орталықтары да тартылған.

Олар өз құзыреті шегінде азаматтардың өтініштерін шешуге көмектеседі. 

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдер мен балаларға көмек көрсетудің жаңа тәсілі ұсынылды. Құрылтай депутаты Лариса Ли дүкендерде, дәріханаларда және ПИК кеңселерінде жәбірленушілер уақытша паналай алатын қауіпсіз орындар ашуды ұсынды. "Үйден 60 секундтық жердегі пана" деп аталатын жоба аясында мұндай нысандарға PANA белгісі қойылады. Қауіп төнген адам сол жерге кіріп, көмек сұрай алады. Қызметкерлер оны қауіп төндірген адамнан қорғап, қажет болса алғашқы көмек көрсетіп, полиция шақыруы тиіс. Депутаттың айтуынша, жобаны жүзеге асыру үшін бюджеттен қосымша қаражат қажет емес. Бастаманы алдымен Астана, Көкшетау және Теміртау қалаларында сынақтан өткізу ұсынылып отыр.

Ресейден 1003 жүк көлігін кедергісіз өткізу үшін 100 миллион теңге алған Батыс Қазақстан облысының бұрынғы шенеунігі сотталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Астанада Батыс Қазақстан облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаменті басқармаларының бірінің бұрынғы басшысының міндетін атқарушы пара алғаны үшін 10 жылға бас бостандығынан айырылды.

Іс материалдарына сәйкес, 2025 жылдың қыркүйек және қазан айларында шенеунік Ресей азаматына Батыс Қазақстан облысындағы өткізу бекеттері арқылы жүк көліктерін кедергісіз өткізуге көмектесуге келіскен. Осы қызметі үшін оған 100 миллион теңге берілген. Әңгіме жалпы саны 1003 жүк көлігі туралы болып отыр.

Сонымен қатар шенеунік Ресей азаматына өзі жұмыс істеген компаниялар мен жеке кәсіпкерлердің тәуекелдерді басқару жүйесіне іліккені туралы ақпарат беріп, шектеулерді айналып өту жолдарын көрсеткен.

Екінші сотталушы ақшаны жеткізуге көмектесіп, делдалдық қызметі үшін 24,8 миллион теңге алған. Сот оны парақорлыққа делдал болғаны үшін 1,5 жылға бас бостандығынан айырды.

Бұрынғы шенеунік аса ірі мөлшерде пара алғаны үшін кінәлі деп танылды. Сот екеуінің де мүлкін тәркілеп, өмір бойына белгілі бір лауазымдарды атқаруға тыйым салды. Сондай-ақ қылмыстық жолмен алынған қаражатты мемлекет кірісіне тәркілеу және заңсыз табысты өндіріп алу туралы шешім шығарды.

Прокурор бұрынғы шенеунікке 12 жыл, ал делдалға 1,5 жыл жаза тағайындауды сұраған. Алайда сот екі сотталушының да кәмелетке толмаған балалары барын ескерген. Ал бұрынғы шенеунік үшін антты бұзу жазаны ауырлататын мән-жай ретінде танылды.

4 қарашада шығарылған сот үкімі әзірге заңды күшіне енген жоқ.

Еске салайық, Қазақстанда мемлекеттік шекарадан жүк көліктерін заңсыз өткізуге көмектескен делдалдық топтардың әрекеті бұған дейін де әшкереленген. Мәселен, 2026 жылдың маусымында Түркістан облысында Ұлттық қауіпсіздік комитеті полиция және прокуратурамен бірлесіп, жүк көліктерінің кедендік рәсімдерден жылдам өтуін ұйымдастырған күдікті топтың жолын кесті. Осы іске байланысты 17 адамға қатысты тергеу басталып, бесеуі уақытша ұстау изоляторына қамалды. Тінту кезінде қару-жарақ пен ірі көлемдегі ақша тәркіленген.

Қорғаныс министрлігі әскерді кейінге қалдыру және әскери билет беру бойынша біршама өзгерістер енгізді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкінің ресми сайтында Қорғаныс министрлігінің бұйрығына өзгеріс енгізу бойынша жаңа бұйрық енгізілді.

Ол жерде бірнеше жаңа ережелер, сондай-ақ сол ережелердің ішінде бейбіт уақытта әскери билет беру мен әскери есепке қою туралы бұйрықтар жазылған. Құжатта әскерден кейінге қалдырылғандарға немесе одан босатылғандарға құжат беру ережелері жазылған. Бұйрықта қызмет көрсету критерийлері нақты көрсетілген, сондай-ақ құжаттарда қателер анықталған жағдайда іс-қимылдар жиынтығы жазылған. Сонымен қатар қосымшада әскерден кейінге қалдыру немесе қызметтен босату критерийлері көрсетілген.

Кімдер әскерге шақыруды кейінге қалдыра алады?

Құжатқа сәйкес, Қазақстан азаматтары белгілі бір жағдайларда әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыра алады. Оларға мыналар жатады:

• Отбасы мүшелеріне күтім жасайтын азаматтар. Егер туыстарының денсаулығына байланысты тұрақты күтім қажет болса, олар мемлекет қамқорлығында болмаса және заң бойынша көмектесуге міндетті басқа жақын туыстары болмаса.

• Баланы жалғыз тәрбиелеп отырған азаматтар. Бір немесе бірнеше баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған әкелер.

• Ата-анасының қамқорлығынсыз қалған адамдарды кемінде екі жыл бойы тәрбиелеп, асыраған азаматтар. Бұл жағдай ата-анасының қайтыс болуына, ата-ана құқығынан айырылуына немесе соттың бас бостандығынан айыру туралы үкіміне байланысты болуы мүмкін.

• Некеде тұрған және баласы бар азаматтар. Яғни заңды некеде тұрған және бір немесе бірнеше баласы бар ер адамдар.

• Білім алып жүрген азаматтар. Оларға оқу мерзімі аяқталғанға дейін кейінге қалдыру беріледі.

• Денсаулығына байланысты әскери қызметке уақытша жарамсыз деп танылған азаматтар.

• Педагогтер. Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, арнайы және басқа да білім беру ұйымдарында кәсіби қызмет атқаратын мұғалімдер.

• Ауылдық жерде жұмыс істейтін дәрігерлер. Тиісті медициналық білімі бар және ауылда өз мамандығы бойынша тұрақты еңбек ететін азаматтар.

• Мәслихат және Құрылтай депутаттары. Қазақстан Республикасы Құрылтайының немесе жергілікті өкілді органдардың депутаттары.

• Қылмыстық іс бойынша тергеуде жүрген азаматтар. Өзіне қатысты анықтау немесе алдын ала тергеу жүргізіліп жатқан, сондай-ақ ісі сотта қаралып жатқан адамдар.

• Азаматтық авиация қызметкерлері. Тиісті білімі бар ұшқыштар, инженерлер, механиктер мен техниктер.

• Кеме экипажының мүшелері. Қажетті білімі бар және кемеде қызмет атқаратын азаматтар.

• Құқық қорғау органдарының білім беру ұйымдарында бастапқы кәсіптік даярлықтан өтіп жатқан азаматтар.

Маңызды: Әскерге шақыруды кейінге қалдыру – әскери қызметтен толық босату деген сөз емес. Ол заңда көрсетілген негіздер мен мерзімдерге сәйкес беріледі.

Кімдер әскери қызметтен босатылады?

Бұдан бөлек, бұйрықтың қосымшасында азаматтарды мерзімді әскери қызметтен босатудың барлық негіздері де көрсетілген. Оларға мыналар жатады:

• Денсаулық жағдайына байланысты әскери қызметке жарамсыз деп танылған азаматтар.
• Заңды негіздер бойынша мерзімді әскери қызметке шақырылмаған және 27 жасқа толған азаматтар.
• Әскери қызмет міндеттерін атқару кезінде әкесі, анасы, ағасы, әпкесі, інісі немесе қарындасы қаза тапқан, қайтыс болған не бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар азаматтар.
• Басқа мемлекетте әскери немесе баламалы қызмет өткерген азаматтар.
• Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдарында қызмет өткерген азаматтар. Бұған "Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органдары туралы" заңның 51-бабының 9-тармағында көзделген жағдайлар кірмейді.
• Ғылыми дәрежесі бар азаматтар.
• Тіркелген діни бірлестіктердің дін қызметкерлері.

Еске сала кетейік, Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органы Маңғыстаудағы 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу жұмыстары жүргізіп, жіті бақылауында ұстап отыр және тергеу амалдарының соңғы нүктесіне таяды. Бас прокуратураның мәліметінше, тергеу кезінде 300-ден астам адамнан жауап алынған.

Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу органы Маңғыстаудағы 14 сарбаздың қазасы бойынша тергеу жұмыстары жүргізіп, жіті бақылауында ұстап отыр және тергеу амалдарының соңғы нүктесіне таяды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Бас прокуратураның мәліметінше, қайғылы оқиғаның барлық мән-жайын жан-жақты әрі объективті анықталды.

“Қазірге дейін 300-ден астам адамнан жауап алынып, 30-дан астам сот сараптамасы мен зерттеу жүргізілді”, – деп жазды Бас прокуратура.

Сондай-ақ Бас прокуратура жақын арада тергеу жұмыстарын аяқтап, қылмыстық процеске қатысушыларды іс материалдарымен таныстыруды жоспарлап отырғандарын да тілге тиек етті.

Айта кетейік, қайғылы жағдай 24 қыркүйекте Каспий теңізінің Маңғыстау облысына қарасты аумағында болған. Сол уақытта Қазақстан Қарулы күштері "Хазар қорғаны – 2026" атты әскери оқу-жаттығу өткізіп жатқан. Оған 500-ден астам әскери қызметкер қатысқан. Оқу-жаттығудың үшінші күні теңіз жаяу әскерлері десант түсіру жаттығуын орындаған. Осы кезде ауа райы күрт өзгеріп, жел күшейіп, теңізде толқын көтерілген. Салдарынан "Қайсар" катеріндегі 17 әскери қызмекерді су алып кеткен.

Қорғаныс министрлігі алғашында теңізге 19 әскери қызметкерді толқын алып кеткенін хабарлаған. Алғашқы мәлімет бойынша, тоғыз сарбаздың қаза болғаны, үшеуінің құтқарылғаны және қалғандарының іздестіріліп жатқаны айтылды. Кейін ведомство суға кеткен әскери қызметкерлердің нақты саны 17 екенін нақтылады. 24 қыркүйек күні кешке қарай тағы үш сарбаздың денесі табылып, қаза болғандар саны 12-ге жетті. Ал қалған екі әскери қызметшіні іздестіру жұмыстары түн бойы жалғасты. 25 қыркүйек күні сағат 09:15 шамасында із-түзсіз жоғалған соңғы екі сарбаздың денесі табылды. Олар – сержант Мансұр Гумаров пен матрос Мирас Тұрдыбекұлы. Осылайша, теңізге кеткен 17 әскери қызметшінің үшеуі аман қалып, 14-і қайтыс болды.

Кейін Қазақстан Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы болып жүрген Қанат Ниязбеков уақытша ұстау изоляторына қамалды. Сот оның қамауға алынуына санкция берді.

Еске сала кетейік, Премьер-министр Олжас Бектенов депутаттық сауалға берген жауабында әскери оқу-жаттығуларды ұйымдастыру кезінде анықталған кемшіліктер мен әскери қызметшілердің қауіпсіздігін күшейту шаралары туралы айтқан еді. Өз сөзінде Маңғыстау облысында болған қайғылы оқиғалар әскери оқу-жаттығуларды жоспарлау мен өткізу кезінде жүйелі мәселелер бар екенін жасырмады.

Қазақстанда қоқысты қайта өңдеуге миллиардтаған теңге бөлініп, жаңа кәсіпорындар ашылып жатыр. Алайда тұрмыстық қалдықтардың едәуір бөлігі әлі күнге дейін полигондарға жеткізіліп, жерге көміледі. Тіпті тұрғындар бөлек жинаған қоқысты бір көлікке тиеп әкететін жағдайлар кездеседі. Сонда қомақты қаржы бөлінгенімен, қалдықтарды қайта өңдеу ісі неге баяу дамып жатыр және мемлекеттік қолдау бұл саладағы мәселелерді қаншалықты шешіп отыр? Осы және өзге де сұрақтар бойынша Stan.kz ақпарат агенттігі "Байтақ" жасылдар партиясы төрағасының кеңесшісі, экология және құқық саласындағы кеңес беру компаниясының жетекшісі, ғылым магистрі Еркебалан Мамытханұлымен сұхбаттасты.

Миллиардтаған қаржы бөлінді. Нақты нәтиже қандай?

Бұған дейін Экология және табиғи ресурстар министрлігі "Жасыл даму" АҚ арқылы қалдықтарды қайта өңдеу саласындағы 34 жобаны қаржыландыруға 122,6 миллиард теңге бағытталғанын хабарлаған еді. Жалпы министрлік жанындағы инвестициялық штаб құны 440 миллиард теңге болатын 67 жобаны мақұлдаған. Оның 34-і қаржыландырылып, әзірге 15-і пайдалануға берілген. Ресми мәліметке сүйенсек, іске қосылған жобалар аясында 131 арнайы техника сатып алынып, жылына 290 мың тонна қоқысты сұрыптайтын және 19,3 мың тонна қалдықты қайта өңдеуге мүмкіндік беретін өндіріс орындары жұмысын бастаған. Ал қаржыландырылған жобалар толық жүзеге асқанда жылына 650 мың тонна қалдықты сұрыптайтын және 435 мың тонна қалдықты қайта өңдейтін қуаттар құру көзделген.

Дегенмен, маманның айтуынша аталған көрсеткіштер әзірге кәсіпорындардың өндірістік мүмкіндігін ғана сипаттап отыр. Ал олардың нақты қанша қалдықты өңдеп, қанша өнім шығарғаны жөніндегі мәлімет бөлек қарастыруды қажет етеді екен. Яғни Еркебалан Мамытханұлы қаржы алған кәсіпорындар туралы ақпараттың қолжетімділігіне қатысты мәселе бар екенін айтады.

"122 миллиард теңгенің осы салаға бағытталғанынан хабарымыз бар. Бірақ бұл қаражаттың нақты қандай кәсіпорындарға берілгені жөнінде толық ақпаратқа ие емеспіз. Бұған дейін ашық деректерден Ақтөбе облысындағы бірнеше кәсіпорын туралы мәлімет көрдім. Олардың қандай технология қолданатынын, өзгелерден қандай ерекшелігі бар екенін білгім келді. Алайда бұл жөнінде толық түсіндірме таппадым. Сондықтан қаржыландыру алған кәсіпорындардың жұмысы туралы мәлімет көбірек жарияланғаны дұрыс деп ойлаймын", – деді сарапшы.

Осы орайда Еркебалан Мамытханұлы мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін тек бөлінген қаражатпен немесе ашылған кәсіпорындардың санымен өлшеу жеткіліксіз деген пікірде. Оның пайымдауынша, қоқыс өңдеу саласындағы өзгеріс алдымен қалдықтардың қаншалықты кәдеге жарап жатқанынан көрінуі тиіс.

Қоқысты бөлек жинау неге нәтиже бермей отыр?

Қалдықтарды қайта өңдеу мәселесі тек зауыттар мен полигондардың жұмысына келіп тірелмейді. Өйткені өңдеуге жарамды шикізаттың кәсіпорынға жетуі қоқыстың қалай жиналатынына және тасымалданатынына да байланысты екені белгілі. Ал осы жұмыстар бір-бірімен үйлеспеген жағдайда қайта өңдеу тізбегі алғашқы кезеңнен-ақ үзілуі мүмкін. Сарапшы мұны тұрғын үйлердің жанындағы қоқыс жәшіктері арқылы түсіндірді.

"Үйлердің жанында алты-жеті қоқыс жәшігі тұрады. Әрқайсысына қағазды, металды, шыныны және басқа қалдықтарды бөлек тастауымыз керек. Тұрғындардың арасында осы талапты орындап жүргендер бар. Бірақ коммуналдық қызметтің көлігі келіп, бәрін бір көлікке тиеп әкететін жағдайлар кездеседі. Одан кейін қоқыс полигонға жеткізіледі. Ал полигондарда қалдықтарды толық сұрыптап, қайта өңдейтін жағдай жасалмаған. Көп жағдайда олардың едәуір бөлігі жерге көміледі", – дейді Еркебалан Мамытханұлы.

Маманның айтуынша, еліміздегі көптеген полигон әлі де бұрынғы тәсілмен жұмыс істеп келеді. Олардың бір бөлігі қалдықтарды қабылдап, сақтаумен шектеледі, яғни елімізде  қайта өңдеуге қажетті жабдықтар мен өндірістік мүмкіндіктер жеткіліксіз болып отыр. Ал қағаз, металл, шыны, ағаш және басқа да тұрмыстық қалдықтарды жеке жинап, тиісті кәсіпорындарға жіберуге мүмкіндік беру керек дейді сарапшы. Мәселен, қағаз картон өндірісіне, металл қайта балқытуға, ал ағаш қалдықтары басқа өнімдер жасауға пайдаланылуы мүмкін. Еркебалан Мамытханұлының пікірінше, полигондар қалдықтарды жинайтын орын болып қала бермей, оларды сұрыптап, қайта өңдеуге дайындайтын жүйенің бір бөлігіне айналуы қажет.

Жерге көмілген қоқыстың қаупі қандай?

Қоқыс полигондарының жұмысы қалдықтарды қайта өңдеу көлемімен ғана емес, қоршаған ортаға әсерімен де байланысты екені белгілі. Себебі тұрмыстық қалдықтардың құрамында түрлі материалдармен қатар, уақыт өте шіритін органикалық заттар да кездеседі. Еркебалан Мамытханұлының бағалауынша, тамақ қалдықтары тұрмыстық қоқыстың 30–40%-ына дейін жетуі мүмкін. Маман олардың жер астында ыдырауы кезінде газ бөлінетінін, ал қалдықтарды сақтау талаптары сақталмаса, топырақ пен жерасты суларының ластану қаупі туындайтынын айтады.

"Қоқысты үлкен шұңқырларға төгіп, бетін жауып тастайды. Бірақ оның ішінде түрлі қалдық аралас жатқанын ескеру керек. Мәселен, тамақ қалдықтары уақыт өте шіріп, газ бөледі. Жер астында биологиялық және химиялық өзгерістер жүреді. Мұндай ортада жәндіктер мен кеміргіштер де көбейеді. Кейде жиналған газдың әсерінен қоқыс өздігінен тұтанып, ұзақ уақыт бықсып жатады. Сол кезде айналаға түтін мен жағымсыз иіс таралады", – деді сарапшы.

Оның сөзінше, мұндай жағдайларда жағымсыз иіс полигонның санитарлық-қорғау аймағынан асып, жақын маңдағы елді мекендерге дейін жетуі мүмкін. Сондықтан маман қоқысты жерге көмудің үлесін азайту үшін қалдықтарды сұрыптау мен өңдеуге басымдық беру қажет деп есептейді.

Жаңа зауыттар мәселені толық шеше ала ма?

Қазақстанда қоқысты жағу арқылы электр энергиясын өндіретін зауыттар салу мәселесі де көтеріліп жүр. Мұндай кәсіпорындар қалдықтардың көлемін азайтып, одан жылу мен электр қуатын алуға мүмкіндік береді. Дегенмен олардың қоршаған ортаға әсері қолданылатын технологияға, түтінді тазарту жүйесіне және қалдықтардың құрамына да байланысты. Еркебалан Мамытханұлы қоқысты жағуды қалдықтарды басқарудың жалғыз тәсілі ретінде қарастыруға қарсы екенін айтады.

"Биыл мамырда өткен халықаралық экологиялық жиында қалдықтарды өңдеу мәселесі талқыланды. Сол кезде қоқысты жағудан басқа технологиялар жоқ па деген сұрақ қойдым. Өйткені әлемде қалдықтарды залалсыздандырудың өзге де тәсілдері бар. Қазақстанда да осы бағытта жұмыс істеп жүрген ғалымдар мен өнертапқыштар кездеседі. Кейбір отандық әзірлемелердің мүмкіндігі жоғары болғанымен, олар әлі үлкен өндірісте қолданылмаған. Сондықтан технология таңдағанда оның бағасын ғана емес, қауіпсіздігі мен тиімділігін де салыстыруымыз керек", – деді ол.

Сарапшы Қытай инвесторларының қатысуымен ұсынылған қоқыс жағатын зауыттар құрылысына да тоқталды. Оның айтуынша, қалдықтарды жағып, энергия өндірудің экономикалық пайдасы болғанымен, мұндай тәсілдің экологиялық қауіптерін ескерусіз қалдыруға болмайды.

"Қоқысты жаққанда оның көлемі едәуір азаяды. Бөлінген жылудан электр энергиясын өндіруге болады. Бірақ жағу кезінде ауаға зиянды заттардың таралу қаупі сақталады. Сондықтан біз алдымен қалдықтарды терең сұрыптап, қайта өңдеуге болатын бөлігін пайдалануды қолдаймыз. Ал қалғанын залалсыздандырудың қауіпсіз тәсілдерін іздеу керек. Бір технологияны ғана дұрыс деп қабылдауға болмайды", – деді Еркебалан Мамытханұлы.

Оның пікірінше, жаңа кәсіпорындар салу кезінде технологиялардың тиімділігі ғылыми тұрғыдан бағаланып, отандық әзірлемелердің мүмкіндігі де ескерілуі тиіс.

Мемлекеттік қолдау шағын кәсіпкерлерге қаншалықты қолжетімді?

Қалдықтарды қайта өңдеуге бөлінетін жеңілдетілген қаржы кәсіпорындарға жаңа жабдық сатып алуға, өндіріс ашуға және жұмысын кеңейтуге мүмкіндік береді. Алайда сарапшының пікірінше, қаржыландыру талаптары барлық кәсіпкерге бірдей қолайлы болмай отыр. Әсіресе жаңа технологияны өндіріске енгізгісі келетін ғалымдар мен шағын кәсіпкерлер кепілге қоятын мүлкі болмағандықтан, қиындықтарға тап болады.

"Мемлекеттің осы салаға қаржы бөліп отырғаны дұрыс. Бірақ оны алудың белгілі бір талаптары бар. Соның ішіндегі ең қиыны – кепіл мәселесі. Банктер жер, жылжымайтын мүлік немесе басқа да бағалы активтерді сұрайды. Ал жаңа технология ойлап тапқан ғалымның қолында мұндай мүлік болмауы мүмкін. Оның бар байлығы – ғылыми жаңалығы мен патенті. Бірақ сол жаңалықтың өзі несие алуға жеткіліксіз болып отыр", – деді сарапшы.

Еркебалан Мамытханұлының айтуынша, шағын кәсіпорындар көбіне өндірісін аз қаржымен бастап, кейін біртіндеп кеңейтуді көздейді. Сондықтан ірі жобаларға арналған талаптарды шағын бизнеске де бірдей қолдану олардың мемлекеттік қолдауға қол жеткізуін қиындатуы мүмкін. Осыған байланысты маман қаржыландыру көлемі мен шарттарын кәсіпорындардың мүмкіндігіне қарай қарастыруды ұсынатынын айтады.

Ғылыми жаңалықты кепілге қоюға бола ма?

Маман қалдықтарды қайта өңдеу саласына жаңа технологияларды енгізу үшін зияткерлік меншіктің, яғни патенттер мен ғылыми әзірлемелердің экономикалық мүмкіндігін пайдалануды да ұсынды. Оның түсіндіруінше, кейбір елдерде ғылыми жаңалықтың нарықтық құны бағаланып, ол кәсіпкердің қаржы тартуына мүмкіндік беретін активке айналады.

"Шетелде патент пен ғылыми жаңалықтың құнын бағалайтын жүйелер бар. Кейбір әзірлемелердің бағасы мыңдаған, тіпті миллиондаған долларға жетуі мүмкін. Өйткені оның болашақта қанша пайда әкелетіні есептеледі. Бізде де зияткерлік меншікті қорғауға арналған заңдар қабылданған. Бірақ ғылыми жаңалықты кепіл ретінде пайдаланып, несие алу тәжірибесі кең дамымаған. Мен бұл мәселені бұрын да көтергенмін. Ғылымды өндіріспен байланыстырамыз десек, осы мүмкіндікті де қарастыруымыз керек", – деді маман.

Сарапшының пікірінше, мұндай мүмкіндік ғылыми жаңалықтарды зертхана деңгейінде қалдырмай, нақты өндірісте қолдануға жол ашуы мүмкін.

Қалдық өңдейтін кәсіпорындарға қандай қолдау қажет?

Еркебалан Мамытханұлы қалдықтарды қайта өңдеумен айналысатын кәсіпорындарға несие берумен қатар, олардың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасау мәселесіне де тоқталды. Сарапшы Астанада құрамында сынап бар шамдарды өңдейтін кәсіпорынды мысалға келтірді. Мұндай қалдықтарды залалсыздандыру арнайы жабдық пен қауіпсіздік талаптарын қажет етеді екен.

"Астанада сынапты шамдарды қайта өңдейтін кәсіпорын жұмыс істейді. Бұл өте қажет іс. Өйткені сынаптың қоршаған ортаға қаншалықты қауіпті екенін білеміз. Осындай кәсіпорындар көбірек қолдау алса, жұмысын кеңейте алар еді. Мысалы, оларға салық жағынан жеңілдік беруге болады. Өндірістік ғимаратты жалға алу шығындарын азайту да көмектесер еді. Мұндай қолдау қалдықтарды өңдейтін басқа да шағын кәсіпорындарға қажет", – деді ол.

Маманның айтуынша, қайта өңдеу саласы ұзақ мерзімді жоспарлауды қажет ететіндіктен, мемлекеттік қолдау бір реттік шарамен шектелмеуі керек. Ол бұл бағытқа жыл сайын қаржы қарастырып, жергілікті әкімдіктердің де қатысуын күшейту қажет деп есептейді. Өйткені қалдықтарды жинау мен залалсыздандыру мәселесі ірі қалалармен ғана шектелмейді. Бұл жұмыс аудан орталықтары мен ауылдарда да жүргізілуі тиіс.

Қоқысты табыс көзіне айналдыруға бола ма?

Қалдықтарды өңдеу ісінің экономикалық жағы да бар. Қайта пайдалануға жарамды шикізаттан жаңа өнім өндіруге мүмкіндік болғанымен, ол үшін қалдықтарды тұрақты жинау, өңдеу және дайын өнімді өткізу жұмыстары қатар жүруі қажет. Еркебалан Мамытханұлы бұл сала дұрыс ұйымдастырылған жағдайда жергілікті бюджетке де табыс әкеле алады деп есептейді.

"Қоқысты дұрыс басқарсақ, одан тұрақты табыс табуға болады. Әлемде қалдықтарды қайта өңдеуден пайда көріп отырған елдер бар. Сол табыстың белгілі бір бөлігі жергілікті жерлерді дамытуға жұмсалады. Мысалы, әлеуметтік нысандар салуға немесе тұрғындарға қажетті қызметтерді жақсартуға пайдалануға болады. Біз де осыған ұмтылуымыз керек. Қоқысты тек көметін орындар емес, қайта өңдейтін кәсіпорындар қажет", – деді сарапшы.

Қазір әр өңірдегі қоқыс өңдеу нысандарының мүмкіндігі мен қолданатын технологиясы әртүрлі. Сондықтан сарапшы өңірлердің жұмысын салыстыруға, олардың қажеттілігін анықтауға және қаржыландыру нәтижесін бақылауға мүмкіндік беретін жүйе қалыптастыру мәселесін көтерді.

"Қалдықтарды басқарумен айналысатын арнайы орталық қажет деп есептеймін. Оның өз зертханасы мен ғылыми-технологиялық бөлімі болуы керек. Сонда қандай технология тиімді, қайсысы ескіргенін анықтай аламыз. Кейбір өңірлерде нәтижесі аз әдістер қолданылып жатуы мүмкін. Мұндай жағдайда қаржы босқа жұмсалады. Сондықтан шешімдерді тек әкімшілік тұрғыдан емес, ғылыми зерттеулерге сүйеніп қабылдау керек. Сонымен қатар барлық жұмысты цифрландырып, жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдаланған дұрыс", – деді Еркебалан Мамытханұлы.

Маманның айтуынша, бұл тәсіл әр өңірде жиналатын қалдық көлемін, олардың қаншасы сұрыпталып, қайта өңделетінін және қандай өнімге айналатынын есепке алуға көмектесуі мүмкін.

Қазақстанға айналмалы экономика қажет

Сұхбат соңында Еркебалан Мамытханұлы қалдықтарды басқарудың түпкі мақсаты қоқыс жинау мен оны жою ғана болмауға тиіс екенін атап өтті.

Оның пікірінше, Қазақстанда айналмалы экономикаға  көшу қажет. Бұл – пайдаланылған заттарды бірден қоқысқа тастамай, қайта өңдеп, жаңа өнімге айналдырып, қайтадан тұтынуға беру деген сөз.

Мәселен, пайдаланылған қағаздан картон, пластиктен жаңа бұйымдар жасап, металды қайта балқытуға болады. Осылайша, бұрын қоқысқа тасталған зат өндіріс үшін қайтадан шикізатқа айналады. Сарапшының пайымдауынша, мұндай жүйені қалыптастыру үшін қалдықтарды жинау, сұрыптау, өңдеу және дайын өнімді нарыққа шығару жұмыстары бір-бірімен байланысуы тиіс.

Еркебалан Мамытханұлы осы бағыттағы жұмыстар жүйелі жолға қойылған жағдайда ғана қалдықтарды қайта өңдеуге бөлінген қаржының нақты нәтижесін көруге болады деп есептейді. Оның айтуынша, басты көрсеткіш кәсіпорындардың саны емес, қайта өңделген қалдық көлемі мен полигондарға көмілетін қоқыстың азаюы болуы керек.

Еске салсақ, бұған дейін Алматыда сот "Тәртіп" қоқыс шығару компаниясының 33,98% үлесін мемлекетке қайтару туралы шешім қабылдағанын жазған едік. Прокуратураның мәліметінше, бұл үлес кезінде төмен бағамен сатылған.  

Қостанайда 86 жастағы зейнеткерді пышақтап өлтірді деген күдікпен 17 жастағы жасөспірім ұсталды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қайғылы оқиға тұрғын үйлердің бірінің ауласында болғаны хабарланған еді. 86 жастағы қария орындықта отырған кезде оған пышақпен шабуыл жасалған.

Оқиға туралы ақпарат алғашында әлеуметтік желіде тарады. Қала тұрғындары бұған дейін де өзге қылмыстарға қатысы болуы мүмкін күдіктінің пайда болғанына алаңдаушылық білдірген.

Полиция зейнеткердің зорлық-зомбылық белгілері бар мәйіті табылғанын растады. Осы дерек бойынша сотқа дейінгі тергеу басталған.

Жедел-іздестіру шаралары барысында құқық қорғау органдары күдіктіні анықтап, ұстады. Ол 17 жастағы жергілікті тұрғын болып шықты. Қазір жасөспірім уақытша ұстау изоляторына қамалған.

Полиция департаментінің мәліметінше, тергеу жалғасып жатыр. Қылмыстың барлық мән-жайы анықталып жатыр.

Еске салайық, 2025 жылдың 2 желтоқсанында Ақтөбеде қайғылы оқиға болған. 16 жастағы мектеп оқушысы анасын пышақтап өлтіріп, әжесіне де шабуыл жасаған деген күдікке ілінген. Оқиға қаладағы пәтерлердің бірінде болған. Полицияға аса ауыр қылмыс туралы хабар түскен соң, оқиға орнына барған тәртіп сақшылары зорлық белгілері бар әйелдің мәйітін тапқан. Ал пышақ жарақатын алған қарт әйел ауруханаға жеткізілген.

Күдікті жасөспірім ұсталып, уақытша ұстау изоляторына қамалған. Ол өз кінәсін мойындаған. Сол кездегі Балалардың құқықтарын қорғау басқармасының басшысы жасөспірімнің толық отбасында тәрбиеленгенін, әлеуметтік жағдайы жақсы болғанын және оқу үлгерімі жоғары екенін айтқан. Алайда оның мінезі тұйық болғаны да хабарланған. Оқиғадан кейін білім беру ұйымдарында балалардың қауіпсіздігіне қатысты профилактикалық шаралар күшейтілген.

Бір адамды өмір бойы сүйіп өтуге бола ма? Бұл сұраққа әнші Медеу Арынбаевтың жауабы ерекше әсер қалдырады. Өмірлік жарынан айырылса да, оған берген уәдесіне берік болып, екі баласын жалғыз тәрбиелеп өсірген өнер иесі үшін махаббат – уақытпен өлшенбейтін сезім. Жақында 60 жасқа толатын әнші Stan.kz тілшісіне берген сұхбатында өмірінің осы бір қырларымен қатар, өнердегі ұстанымы мен алдағы жоспарлары туралы да әңгімеледі.

– Сіз туралы жастар әлеуметтік желіде жиі мақтап жатады. Бірақ көбіне өнеріңізді емес, жеке өміріңізді сөз етеді. Бұл туралы не айтасыз?

– Қарындастарыма, қыз-келіншек, бауырларыма рақмет! Бұл – өнерімді сыйлайтын тыңдармандарымның ақ тілегі ғой. Мен жақсы атқа лайық болу үшін тырысамын. Артымнан жақсы сөз ерсе екен деймін. Бізді тегімізге, ата-бабамызға, ұлтымызға, туысымызға сөз келтірмеуге тәрбиеледі. Мені де пәк деп ойламаңыздар, мен де пендемін. Қателесетін кездерім болады.

– Жақында 60 жасқа толасыз. Жас көрінуіңіздің сыры неде?

– Күнделікті өмірімде айтарлықтай өзгеріс жоқ. Мен де басқалар секілді тәтті жеймін. Жас көріну үшін арнайы ештеңе істемеймін. Дәм-тұзымның да ерекшелігі жоқ. Бірақ өмірімде қозғалыс көп. Спортпен айналысамын. Күн сайын орнымнан тұрып, болмағанда жеңіл жаттығу жасауға тырысамын. Соның да әсері бар шығар.

– Ал нешеде тұрасыз?

– Оны сұрама! Біз, өнер адамдары, кешке қарай тұрамыз. Әнші жеті-сегіз сағат ұйықтағаны дұрыс. Дауысың дұрыс шығуы үшін ұйқың да қанық болуы керек.

– Үй тірлігін өзіңіз істейсіз бе?

– Үй тірлігі әйелдікі, еркектікі деп бөлінбейді. Қазір барлық шаруаны өзім істеймін. Әйелім өмірден өтіп, кейін анам да қайтыс болғаннан кейін барлық жауапкершілік өз мойныма қалды. Бұрын ешқашан үй шаруасымен айналысып көрмеген едім. Кейін екі баламды да жалғыз тәрбиелеп өсірдім.

– Осы уақытқа дейін берген сұхбаттарыңызда айтқан пікірлеріңізге қатысты ыңғайсыз жағдайлар болды ма?

– Менің екі пікірім ел арасында қатты талқыланды. Бірі – Төреғали әнші емес дегенім, екіншісі – Қайрат Нұртас демалуы керек дегенім. Екеуі де маған ренжіген шығар. Төреғалиға қатысты айтқан ойымды дұрыс жеткізе алмадым. Мен оны жоғары деңгейдегі классикалық әнші емес дегім келген. Ал Қайратқа өнерден кетсін деген жоқпын, дауысын дұрыстау үшін уақытша үзіліс алсын деген ағалық пікірімді білдірдім. Бірақ мені ешкім дұрыс түсінбеді. Кейін олардың әкелеріне де айттым.

– Атақ маңызды ма?

– Мен үшін маңызды емес. Егер мемлекеттік мекемеде жұмыс істесем немесе ұстаздық қызмет атқарсам, маңызды болар еді. Бірақ ондай қызметте болмағандықтан, атақ деп бас қатырып жүрген жоқпын. Негізі "Халық әртісі" атағын адамға қартайғанда емес, дер кезінде берген дұрыс. Әрі бұл атақ ең мықтыларға берілуі керек. Біз денсаулығымызды Президенттік емханада қарата аламыз. Оның көмегі бар.

– Неге кәсіби тұрғыдан мықты әншілер танымал болмайды, әндері хитке айналмайды?

– Бұл – менің жүрегімде жүрген мәселе. Бір парадокс. Сахнада жүргеніме 35-40 жыл болды. Талантты әншілер өте көп. Бірақ талантты адам сәл еркелеу, сенгіштеу келеді. "Маған адамдардың бәрі өздері келсін" деп ойлайды. Мұндай жағдай менің де басымнан өткен.

– Жаңа буын өкілдерімен коллаборация жасауға қалай қарайсыз?

– Мен әрдайым ашықпын. Қазір сіздерге эксклюзив ақпарат айтайын. 60 жасқа толуыма байланысты концерт өткіземін. Сол жерде өзімнің жоғары деңгейдегі әнші екенімді тағы бір дәлелдеймін. Содан кейін жастармен коллаборация жасап, елді тағы бір таңғалдырамын.

– Бір адамды өмір бойы сүйіп өтуге бола ма?

– Бұл – менің тағдырым. Айгүлмен алғаш танысқанда-ақ оның менің жарым болатынын сездім. Қазір одан қалған екі балам бар. Мен оған берген уәдемде тұрдым. Өмірден өтер алдында ол мұны сезді ме, білмеймін, балаларын маған аманаттағандай болды. Маған ұзақ қарап, күлімдеп тұрды. Мен ол күнді ешқашан ұмытпаймын.

– Қоғамның "үйлен" деген қысымына не деп жауап бересіз?

– Маған дәл осылай ақыл айтатындар өте көп. Басында ренжитінмін. Кейін үлкен апайларымызға: "Мен екі рет үйленіп, ажырасқан адаммын ғой", – деп қалжыңдайтын болдым. Мен Айгүлге берген уәдемді орындадым.

– Сүйген адамыңа мәңгі адал болу үшін не істеу керек?

– Екі жас бір-біріне сенуі керек. Сенім жоқ жерде махаббат та жоқ. Бұл – ақиқат. Біздің махаббатымыздың әлі күнге дейін жүрегімде сақталуының себебі де осы шығар.

Толығырақ Stan.kz YouTube арнасынан көріңіздер.

Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сүйенсек, бюроның сәуір айында есептегендегі нәтижесі бойынша, Қазақстандағы аспазшының орта есеппен жалақысы 192 626 теңге құрайды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Аспаздың жалақысы медбикеден 1,4 есе аз (264,6 мың) жалақы алады. Балабақша тәрбиешісі 271 мың, сатушы 262 мың табыс табады. 2026 жылы 85 мың теңге деңгейінде қалған ең төменгі жалақыдан аспаздардың орташа жалақысы 2,3 есе ғана асады.

Елімізде Алматы, Астана және Ұлытау облысында аспазшыларға жоғары төлейді. Шамамен 257 мың теңге. Одан кейін Атырау мен Маңғыстау облыстары тұр. Ең аз төленетіні Түркістан (146 мың) мен Жамбыл (150 мың) және Жетісу облыстарында (153 мың). 

Аспазшының айлығы оның қай жерде жұмыс жасағанына байланысты. Егер қонақ үй, кафе және өндіруші компаниялардың асханаларында аспаз көбірек алады. Бәрінен де аз алатын мектептер де, ауруханаларда және мемлекеттік мекемелерде жұмыс істейтін аспазшылар аз алады.

Мемлекеттік мекеменің асханасындағы аспаз 92 447 теңге алады. Бұл ең төменгі жалақыдан небәрі 9%-ға жоғары. Қонақүй аспазынан 3,8 есе кем. Мектеп аспазы 151 мың теңге алады.

Бюджеттік мекемелердің аспаздары мамандықтың орташа жалақысын төмендетіп отырған сияқты. Олардың жалақысы нарықтағы сұранысқа емес, техникалық персоналдың тарифтік кестесіне байланысты.

Тізімнің төменгі жағындағы аспаздың жанында және басқа да қоғамдық тамақтану қызметкерлері. Даяшы орта есеппен 223,5 мың теңге, қамыр илеуші 211,9 мың теңге, наубайшы 259,3 мың теңге алады. Статистикаға шайпұлдар, бейресми қосымша төлемдер және шағын дәмханалардағы жалақылар кірмейді, бұл қоғамдық тамақтануда көбіне табыстың елеулі бөлігін құрайды.

Еске сала кетейік, Қазақстанда ветеринар мамандардың орташа жалақысы қазіргі 220 мың теңгеден 500 мың теңгеге дейін өсуі мүмкін. Бұл туралы Құрылтай депутаты Серік Егізбаев ветеринария мәселелеріне қатысты заң жобасын талқылауға арналған арнайы брифингте айтты.

Енді қазақстандықтар Stadler поезына билетті 5 қарашадан бастап сатып ала алады. Ал қараша айының ортасында Алматы, Астана, Семей бағыттары бойынша жүре бастайды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Stadler жаңа вагондары бар пойыздарға билеттерді сату 5 қарашада басталады. Алғашқы пойыздар Астанадан Алматыға 11 қарашада, ал Семейге 13 қарашада жолға шығады.

Астана-Алматы бағытында No3/4 "Нұрлы жол – Алматы 2," ал елорда мен Семей арасында - No153/154 "Нұрлы жол – Семей" пойызы жүреді.

Жаңа вагондар отандық Stadler Kazakhstan зауытында еліміздің климаттық ерекшеліктері мен жолаушылар тасымалына қойылатын заманауи талаптарды ескере отырып шығарылған. Купе вагондары 40 жолаушыға, ал плацкарт вагондары 56 жолаушыға шақталған.

Вагондарда ауа температурасын реттеу жүйесі, әр жолаушыға арналған жеке жарық шамдары, 220 В электр розеткалары, USB және USB-C қуаттау ұяшықтары, сондай-ақ бейнебақылау жүйесі қарастырылған. Бұдан бөлек ерекше қажеттілігі бар жолаушылардың жайлы сапар шегуіне арнайы жағдай жасалған. Сондай-ақ пойыз құрамында жолаушылар ыстық тамақ, сусындар мен жеңіл тіскебасарлар сатып ала алатын буфет вагондары болады.

Пойыз кестесі

№3/4 "Нұрлы жол – Алматы 2" пойызы күн сайын жүреді:

• Астанадан 13:10-да, Алматыға келесі күні 08:30-да жетеді.
• Алматыдан сағат 12:12-де, Астанаға келесі күні сағат 07:03-те жетеді.
• №153/154 "Нұрлы жол-Семей" пойызы тақ күндері ғана жүреді:
• Астанадан 16:40-та, Семейге келесі күні 06:10-да жетеді.
• Семейден сағат 15:00-де, Астанаға келесі күні сағат 05:05-те жетеді.

Еске сала кетейік, 1 қазаннан бастап Қазақстанда жолаушылар пойыздарының билеттеріне 10% жеңілдік енгізілді. Жеңілдік жыл соңына дейін барлық вагон түрлеріне және қала маңындағы пойыздарға қолданылады.

Қазақстанда әлеуметтік осал санаттағы азаматтар мен табысы күрт төмендеген кейбір қарыз алушылар несие төлемін кемінде 50%-ға азайтуға құқылы. Мұндай жағдайда банктер мен микроқаржы ұйымдары төлемді төмендетуге немесе оны кемінде үш айға кейінге шегеруге міндетті. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Кімдердің несие төлемі екі есе азаюы мүмкін?

Заң бойынша мұндай жеңілдік халықтың әлеуметтік осал санаттарына жататын азаматтарға және төтенше жағдай енгізуге негіз болған оқиғалардан зардап шеккен қарыз алушыларға қарастырылған. Алайда бұл санатқа жату жеткіліксіз. Қарыз алушы төмендегі екі талаптың кемінде біріне сәйкес келуі керек:

• Өтініш берер алдындағы екі айдағы орташа айлық табысы бұған дейінгі 12 айдағы орташа айлық табысымен салыстырғанда 30%-дан астам төмендеуі керек.
• Өтініш берген кезде атаулы әлеуметтік көмек алып отыруы қажет.

Осы талаптар орындалған жағдайда банк ай сайынғы несие төлемін кемінде 50%-ға азайтуға немесе негізгі борыш пен пайыз төлеуді кемінде үш айға кейінге шегеруге міндетті. Мұндай талап микроқаржы ұйымдарына да қатысты. Олар да ай сайынғы төлемді кемінде жартысына азайтуға немесе төлем мерзімін кемінде үш айға шегеруге тиіс.

Маңыздысы, қаржы ұйымдары несие шартын осылай өзгерткені үшін клиенттен комиссия немесе басқа да қосымша төлем талап ете алмайды.

Демек, тек жұмыстан айырылу немесе жалақының азаюы банктің төлемді автоматты түрде кейінге қалдыруына негіз болмайды. Қарыз алушы заңда көрсетілген санатқа жатуы және табысына қатысты талаптардың біріне сәйкес келуі қажет.

Қаржылық жағдайыңыз нашарласа, не істеу керек?

Несие төлемін азайту үшін қарыздың кешігуін күтудің қажеті жоқ. Егер алдағы уақытта ай сайынғы төлемді өтеу қиындайтынын түсінсеңіз, банкке немесе микроқаржы ұйымына алдын ала өтініш беруге болады. Қарыз алушы қаржы ұйымынан бірнеше өзгеріс енгізуді сұрай алады.

Мысалы:

• негізгі борышты немесе пайыз төлеуді уақытша тоқтату;
• несие мерзімін ұзарту;
• ай сайынғы төлемді азайту;
• жылдық мөлшерлемені төмендету;
• төлем кестесін өзгерту;
• берешектің бір бөлігін кешіру.

Өтініште қаржылық жағдайдың неліктен өзгергенін түсіндіріп, оны растайтын құжаттарды тіркеген жөн. Мәселен, жұмыстан босатылғаны туралы құжат, жалақының азайғанын көрсететін анықтама, табыс туралы мәліметтер немесе жұмыс іздеуші ретінде тіркелгені жөніндегі ақпарат қажет болуы мүмкін. Егер несие бойынша төлем мерзімі өтіп кетсе, қарыз алушы кешіктірілген күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде банкке немесе микроқаржы ұйымына жүгінуге құқылы. Бұл жағдайда қаржы ұйымы өтінішті 15 күнтізбелік күн ішінде қарап, шешімін хабарлауы керек. Ол қарыз алушының ұсынысын қабылдай алады, өз нұсқасын ұсынады немесе бас тарту себебін түсіндіреді.

Ал төлем мерзімі әлі бұзылмаған кезде алдын ала берілген өтініштерді қарау тәртібі бөлек жүргізіледі.

Үш ай төлем жасамасаңыз, қанша артық төлейсіз?

Төлемді кейінге шегеру несиенің жалпы құнын арттыруы мүмкін. Себебі негізгі борыш өтелмеген кезеңде оған пайыз есептеле беруі ықтимал. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мұның салдарын бірнеше есептік сценарий арқылы көрсеткен.

Есепте негізгі борыш 2 миллион теңге, жылдық мөлшерлеме 25%, ал несиені өтеу мерзімінің аяқталуына 24 ай қалғаны ескерілген. Қалыпты кесте бойынша қарыз алушы ай сайын шамамен 106 743 теңге төлеп, жалпы 2 561 833 теңге қайтарады.

Бірінші жағдайда қарыз алушы үш ай бойы негізгі борышты өтемейді, тек пайызын төлейді. Ал екінші және үшінші жағдайда алғашқы үш айда мүлде төлем жасалмайды. Айырмашылық – кейінге қалдырылған кезеңде есептелген пайыздың негізгі борышқа қосылу-қосылмауында.

Осылайша, төлемді кейінге шегеру уақытша қаржылық жеңілдік бергенімен, несиенің жалпы құнын арттыруы мүмкін. Сондықтан жаңа кестеге келіспес бұрын, пайыздың қалай есептелетінін, несие мерзімі қаншаға ұзаратынын және соңында жалпы қанша ақша төлеу керегін нақтылап алған жөн.

Банк төлемді азайтудан бас тартса, қайда жүгінуге болады?

Егер банк немесе микроқаржы ұйымы қарыз алушының өтінішін қанағаттандырмаса, бас тарту себебін түсіндіруге міндетті. Мұндай шешіммен келіспеген азамат алдымен банк немесе микроқаржы омбудсманына жүгіне алады. Ол үшін қаржы ұйымына ресми өтініш беріп, оның жауабын алу қажет.

Егер несие беруші заң талаптарын бұзды деп есептесеңіз, қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне шағымдануға болады. Дауды сот арқылы шешу мүмкіндігі де бар.

Банкрот деп танылмай тұрып, несиені кешіруге бола ма?

Заңнамада банкроттық рәсімін қолданбай-ақ қарыздың бір бөлігін немесе барлығын кешіруге мүмкіндік қарастырылған. Азаматтық кодекске сәйкес, несие беруші қарыз алушыны міндеттемесінен толық немесе ішінара босата алады. Бірақ бұл – банктің құқығы, міндеті емес. Яғни адамның қаржылық жағдайының нашарлауы немесе тұрақты табысының болмауы несиенің автоматты түрде кешірілуіне негіз болмайды. Мұндай шешімді банк әр жағдайға жеке қарап қабылдайды.

Сондықтан несиені қайта құрылымдауға келіспес бұрын жаңа төлем кестесін мұқият тексеру маңызды. Әсіресе кейінге шегерілген кезеңдегі пайыз қалай есептелетініне, несие мерзімінің қаншаға ұзаратынына және нәтижесінде жалпы қанша ақша төлейтініңізге назар аударған жөн.

Айта кетейік, бұған дейін Қазақстанда депозит мөлшерлемелері төмендеді.

Ата-анасының жасы ұлғайған сайын олардың қартайғанын көру, ерте айырылып қаламын ба деген қорқынышпен өмір сүру – кеш туған балаларға таныс сезім. Бірі әкесі оны 43 жасқа келгенде дүниеге әкелсе, енді бірі ата-анасының жанында ұзақ бола алмай қаламын деп алаңдайды. Stan.kz тілшісі кеш туған балалардың жан күйзелісі, мойнына ерте артылған жауапкершілігі және олардың мұндай тәжірибесі болашақта ата-ана болу туралы көзқарасына қалай әсер еткені туралы сұрап білді.

“Кеш туған балаларға қарсымын”

Әлеуметтік желіде Мерлан есімді ер адам кеш әке болудың өзіне қалай әсер ететінін айтып, жазба жариялады. Ол ата-анасының жасы ұлғайған сайын мұны қабылдау қиынға соғатынын, бірге өткізетін уақыттарының аздығына алаңдайтынын жеткізген.

Сондай-ақ ол өміріндегі осы таңдауға өкінетінін айтып, сөзін: "Бірақ, шамасы, жас әке атануға кешігіп қалған сияқтымын", – деп түйіндеген. Ол жазбасында анасы өзін 37 жасында, ал әкесі 40 жасында дүниеге әкелгенін айтады.

"Мені 43-те, інімді 55-інде туды"

Осы ретте Самал да (аты өзгертілген) ата-анасының өзін кеш дүниеге әкелгенін айтқан еді. Самалдың айтуынша, ол әкесі 43 жасқа келгенде дүниеге келген. Оның үстіне, отбасындағы тұңғыш бала. Әкесі қатарластарының әкелерінен жасы үлкен екенін бала кезінен сезінгенін айтады. Әсіресе өзге балалардың жас ата-аналарын көргенде, өзінің өмір жолы өзгеше екенін түсінген. Ол кезде мұны толық қабылдай алмаса да, кейде іштей қынжылған сәттері болғанын жасырмайды.

Самал осы мәселеде өзінен гөрі інісі үшін көбірек алаңдайтынын айтады. Қазір інісінің жасы 17, ал әкесі 73-те. Сондықтан оның әкесімен бірге өткізетін маңызды сәттері мен болашақтағы өміріне қатысты ойлар Самалды көбірек толғандырады.

Самал мен інісі мұндай жағдайда ата-анасының жанынан табылуға барынша тырысады. Кейде өз жоспарларын кейінге қалдырып, ата-анасының жағдайын бірінші орынға қояды. Сонымен қатар ол ата-анасының жасы үлкен болғаны оның болашақта ата-ана болу жасына қатысты көзқарасына әсер еткен. Ол өз тәжірибесінен түйген ойларын ескере отырып, бұған бейжай қарамайтынын айтады.

"Әрине, көзқарасым өзгерді. Баланың есейіп, өз алдына өмір сүре бастаған шағында ата-анасының денсаулығы мен күш-қуаты оған үлкен қолдау болатынын түсіндім. Сондықтан қызымды 23 жасымда дүниеге әкелдім. Болашақта не болатынын ешкім білмейді. Бірақ мүмкіндігім мен денсаулығым жеткенше қызымның жанынан табылып, өміріндегі маңызды кезеңдерін бірге өткеріп, мәселелерін шешуге көмектескім келеді", – дейді Самал.

Самал егер мүмкіндік болғанда, ата-анасының өзін ертерек дүниеге әкелгенін қаламайтынын айтады. Оның ойынша, өмірде әр нәрсенің өз себебі бар. Ол дәл осы ата-ананың баласы болып дүниеге келгенін тағдырының жазуы деп қабылдайды. Сондықтан өткенге өкінішпен қарағаннан гөрі, қазіргі сәттің қадірін білген дұрыс деп есептейді.

Бұдан бөлек, Самал балаға ұзақ жылдар бойы тірек болуға мүмкіндігіңіз жете ме, осыны да ой елегінен өткізген дұрыс деп санайды.

Самал ата-анасының жанында өзін әлі де бала сезінетінін айтады. Кейде ата-ана мен баланың рөлі ауысқандай әсерде болатынын атап өтті.

"Қазір біздің отбасында рөлдер біршама өзгергендей. Кейде өзімді ата-анама да, ініме де жауапты адам ретінде сезінемін. Бұрын олар мені қорғаса, қазір мен олардың жағдайын ойлап, қамқор болуға тырысамын. Кей сәттерде ата-анамның өздері де бала секілді көрінеді. Әрине, отбасындағы осындай тепе-теңдіктің өзгергенін түсінемін. Бірақ өмірдің өз ағысы бар. Қолымыздан келгенше бір-бірімізге сүйеу болуға тырысамыз", – деп тоқталды Самал.

Әлеуметтік желі қолданушылары да бұл мәселеге қатысты пікір білдіріп, кеш немесе ерте ата-ана болудың өзі ата-анамен ұзақ уақыт бірге болуға кепілдік бермейтінін жазған. Кейбірі ата-анасынан ерте айырылғанын айтса, енді бірі адамның өмір сүру ұзақтығы оның жасына ғана емес, денсаулығы мен өмір салтына да байланысты екенін атап өткен.

"Ата-әже рөлі басым болып кететіндей"

Психолог Гүлбанум Мурадуллаеваның айтуынша, жасы үлкен ата-ананың баласы болудың артықшылықтары да, қиындықтары да бар. Бір жағынан, балалар ата-анасының ерте қартаюынан және олардан қатарластарынан бұрын айырылып қалудан қорқады дейді ол.

Маманның сөзінше, жасы үлкен ата-аналар бала тәрбиесінде өмірлік тәжірибесіне сүйеніп, кейбір қателіктерді қайталамауға тырысады. Ол мұны өз мысалымен түсіндірді.

Психолог Гүлбану Мурадуллаева ата-ана болуға қолайлы жас туралы да пікір білдірді. Ол осы сауалға келгенде дефектолог-логопед ретіндегі кәсіби тәжірибесі мен ана, әже ретіндегі өмірлік тәжірибесіне ескере отырып қарайтынын айтады. Маманның сөзінше, баланың денсаулығына ата-анасының жасы мен денсаулық жағдайы да әсер етеді. Сондықтан тым ерте де, тым кеш те ата-ана атану оңтайлы шешім емес.

"Менің ойымша, алғашқы баланы дүниеге әкелуге ең қолайлы кезең 23 пен 33 жас аралығы. Өйткені 23 жасқа дейін адамның физикалық, гормондық және психологиялық тұрғыдан ата-ана болуға толық дайындығы қалыптаса қоймауы мүмкін. Ал 30 жастан кейін гормондық фон өзгереді. Кейінгі жаста ата-ана болуға қатысты психологиялық қорқыныш та пайда болуы мүмкін", – дейді Гүлбанум Мурадуллаева.

Маманның айтуынша, ата-ана болуды жоспарлағанда адамның жасымен қатар физикалық және психологиялық дайындығын да ескеру маңызды. Ал баланың ерте есейіп, ата-анасына қамқоршы болуы мәселесіне қатысты психолог мұның да екі жағы барын айтады. Оның пікірінше, бәрі тепе-теңдікті сақтай білуге байланысты.

"Мұның бәрі өте жеке мәселе. Қазір, XXI ғасырда, біз балаларымызды шамадан тыс қамқорлыққа аламыз. Соның салдарынан отыздан асқан ересек балалардың өзі он сегіз жастағы жастар сияқты әрекет етеді. Қоғамда инфантилизм (адамның жасына сай ересек бола тұра, ойлауында, мінез-құлқында және әрекетінде балаға тән қасиеттердің сақталуы) белең алып бара жатқандай. Кейбір ересек балалар ата-анасына қайта-қайта жалтақтап, өз бетінше шешім қабылдай алмайды", – дейді маман.

Психологтың пайымдауынша, ата-ананың жасы үлкен болуы баланың жас ерекшелігіне сай дамуына мүмкіндік беруі де мүмкін. Ол баланы үнемі бақылауда ұстамай, өздігінен әрекет етуге үйрету маңызды екенін атап өтті.

Ішкі істер министрі Ұлттық ұланның “Бүркіт” жасағының құрамына алғаш рет әйел адамды қабылдады. Қымбат есімді аруымыз бұған дейін SWAT Challenge халықаралық жарысында чемпион атанған “Томирис” тобының мүшесі болған еді. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Қымбаттың бүркеншік атауы – Китана. Ұлттық ұланның мәліметінше, Китанаға қызығушылық Дубайда өткен жарыста мергендігінен басталған. Сымбат та бұл ұсынысқа көп ойланбай, бірден келісім берген.

• Қоян-қолтық ұрыстан алты дүркін Қазақстан чемпионы, әлем чемпионатының күміс және екі қола жүлдегері, әлем кубогы, Еуропа және Азия чемпионаттарының күміс жүлдегері.

• Джиу-джитсудан үш дүркін әлем, Азия чемпионы және екі дүркін Еуропа чемпионы атанған. ММА бойынша Қазақстан және Азия чемпионы, жауынгерлік самбодан ел чемпионы әрі әлем чемпионатының қола жүлдегері.

Публикация от Stan.kz ақпарат агенттігі (@_stan.kz

Ұлттық ұланның мәліметінше, қазір Қымбатты алда күтіп тұрған сынағы – күрең берет.

“Бұл сынақ жауынгердің дене дайындығын, төзімі мен рухының беріктігін талап етеді. Мақсатына жетсе, ол Ұлттық ұлан тарихында күрең беретке қол жеткізген алғашқы қыз жауынгер атанбақ”, – деп жазды Ұлттық ұлан.

Еске сала кетейік, Дубай қаласында әлемнің үздік арнайы бөлімшелерін біріктірген UAE SWAT CHALLENGE-2026 халықаралық турнирі аяқталды. Жарыста еліміздің намысын бес құрама команда қорғады. Нәтижесінде олар Қазақстанның осы турнирге қатысу тарихындағы ең үздік көрсеткіштердің біріне қол жеткізді.

Жаңаөзен қаласында "ҚазМұнайГаз" ҰК АҚ және Samruk-Kazyna Trust қорының қолдауымен орталық қалалық кітапхананың құрылысы аяқталуға таяды. Жалпы ауданы 2 000 шаршы метрді құрайтын кітапхана 100 мыңға дейін кітап қорын сақтауға есептелген. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Қоғамдық коммуникация қызметіне сілтеме жасап хабарлайды. 

Мемлекет басшысының кітап оқу мәдениетін дамыту, ұлттың интеллектуалдық әлеуетін арттыру жөніндегі тапсырмалары аясында жүзеге асырылып жатқан жоба тұрғындардың білім алуына және рухани дамуына қолайлы жағдай жасауға бағытталған.

Кітапхана құрамында 80 орындық оқу залы, жеке және топпен жұмыс істеуге арналған коворкинг аймағы мен конференция залы болады. Сонымен қатар кітап қорын жинақтау, өңдеу және цифрландыру бөлімдері қарастырылған.

Құрылыс жұмыстары аяқталуға жақын. Заманауи үлгідегі кітапхананы пайдалануға беру желтоқсан айына жоспарланған. Нысан ашылғаннан кейін қала және ауыл тұрғындары үшін білім алуға, кітап оқуға және шығармашылықпен айналысуға арналған жаңа мәдени-ағарту орталығы қалыптасады.

Алматыда әйелдің "бомба бар" деген хабарламасынан кейін метро станциясының жұмысы тоқтады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Алматыда әйел метро қызметкерлеріне "Райымбек батыр" станциясында жарылғыш зат бар екенін айтқан. Осыдан кейін ол бірден ұсталды. Бұл туралы қалалық полиция департаменті хабарлады.

Құқық қорғау органдарының мәліметінше, станцияға тиісті мамандар шақырылып, тексеру жүргізілген. Нәтижесінде жарылғыш құрылғы да, күдікті заттар да табылмаған.

Алдын ала мәлімет бойынша әйел Психикалық денсаулық орталығында есепте тұрады. Қазір оқиғаға қатысты тексеру жүріп жатыр. Оның әрекетіне құқықтық баға беріледі.

Полиция метроның қалыпты режимде жұмыс істеп тұрғанын және жағдай бақылауда екенін мәлімдеді.

Еске салайық, бұған дейін Алматы әуежайында зейнеткердің ұшақ бортында бомба болуы мүмкін деген сәтсіз әзілінен кейін Алматы-Ақтау рейсі екі сағатқа кешіккен еді. Тексеру кезінде жарылғыш зат табылмағанымен, жолаушы ұсақ бұзақылық жасағаны үшін жауапкершілікке тартылған.

Қазақстандықтар жеке басқарушы компанияларға берген зейнетақы жинағын енді үш түрлі инвестициялық стратегияның біріне орналастыра алады. Салымшы зейнетке шығуына қанша уақыт қалғанына және тәуекелге дайындығына қарай консервативті, қалыпты немесе тәуекелі жоғары портфельді таңдайды. Бұған дейін әр басқарушы барлық клиентінің ақшасын бір ортақ портфель арқылы инвестициялайтын. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2026 жылғы 30 қазанда зейнетақы активтерін басқару ережелеріне өзгерістер енгізді. Енді инвестициялық портфельді басқарушылар әр салымшыға үш түрлі портфельге дейін ұсына алады.

Үш портфельдің айырмашылығы қандай?

Жаңа тәртіп бойынша инвестициялық стратегиялар тәуекел деңгейі мен зейнетке дейінгі уақытқа қарай бөлінеді.

Яғни зейнетке шығуына әлі көп уақыт бар адам жинағының бір бөлігін тәуекелі жоғары стратегияға бағыттай алады. Ал зейнет жасы жақындаған сайын қаражаттың сақталуына басымдық беретін консервативті портфельді таңдауға мүмкіндік бар.

Басқарушы шығынды өтеуге міндетті ме?

Әр портфель үшін жеке нарықтық бағдар белгіленеді. Басқарушының нәтижесі Қазақстан және әлемдік нарықтағы акциялар мен облигациялардың жиынтық индексімен салыстырылады. Сонымен қатар әр стратегия үшін ең төменгі кірістілік шегі қарастырылған. Консервативті портфель үшін ол бағдарлық индекстің кірістілігінің кемінде 90%-ы, қалыпты портфель үшін 85%-ы, ал тәуекелі жоғары портфель үшін 80%-ы болуы керек.

Егер белгіленген кезеңнің қорытындысында портфель кірістілігі осы межеден төмен түссе, басқарушы айырманы өз қаражаты есебінен өтеуге міндетті.

Шетел валютасындағы инвестицияларға да шектеу қойылған. Консервативті портфельде олардың үлесі 40%-дан, қалыпты портфельде 70%-дан, ал тәуекелі жоғары портфельде 80%-дан аспауы керек.

Зейнетақы ақшасын бірнеше компанияға бөлуге бола ма?

Салымшылар жинағын бірнеше инвестициялық портфельді басқарушы арасында немесе бір компания ұсынған бірнеше портфельге бөліп орналастыра алады. Мысалы, қаражатының бір бөлігін консервативті, қалғанын қалыпты портфельге беруге болады. Бір басқарушының басқа портфеліне ауысу БЖЗҚ арқылы берілетін өтініш негізінде жылына бір реттен жиі емес жүзеге асырылады.

Егер салымшының жасы таңдаған портфельдің талаптарына сәйкес келмей қалса, БЖЗҚ жинақты сол басқарушының жасына сай келетін портфеліне аударады. Ал ондай портфель болмаса, салымшыға басқа басқарушыны таңдау немесе ақшасын Ұлттық банктің басқаруына қайтару мүмкіндігі беріледі. Маңыздысы, әр портфельдің қаражаты кастодиан-банктегі жеке шотта есепке алынады. Басқарушы әр портфельдің инвестициялық нәтижесіне бөлек жауап береді.

Жеке басқарушылардың қарамағында қанша ақша бар?

Қазір Қазақстанда зейнетақы активтерін алты компания басқарады. Олар – Alatau City Invest, BCC Invest, Halyk Global Markets, Halyk Finance, Centras Securities және Tansar Capital.

2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша осы компаниялардың басқаруындағы зейнетақы активтерінің көлемі 205,8 миллиард теңгеге жеткен. Олардың қызметін 208 мыңнан астам салымшы пайдаланған.

Еске салсақ, 2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап қазақстандықтарға зейнетақы жинағының 100 пайызына дейін жеке басқарушы компанияларға беру мүмкіндігі жасалған. Бұған дейін бұл шек 50 пайыз болған. Жаңа қаулы алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң күшіне енеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің пікірінше, үш түрлі инвестициялық стратегияның енгізілуі салымшыларға таңдау мүмкіндігін беріп, жеке басқарушылар арасындағы бәсекені күшейтуі керек.

Айта кетейік, бұған дейін сарапшы зейнетақы жинағын қайда қалдырған дұрыс екенін түсіндірді. 

Әлемдік жұлдызды Қазақстанға шақырудың құны миллиард теңгеге дейін жетеді. Мәселен, Backstreet Boys тобын елге әкелу шығыны 453 миллион теңгеден 1,36 миллиард теңгеге дейін бағаланған. Ал Jennifer Lopez, Kanye West пен Enrique Iglesias секілді әртістердің концертін ұйымдастыру қаншаға түсті? Stan.kz әлемдік жұлдыздарды Қазақстанға шақырудың қаржылық есебін зерттеді.

Әлемдік жұлдызды шақыру қанша тұрады?

2025 жылғы баспасөз кездесуінде First Media Group басқарушы директоры Әлфия Нұрғұмарова Backstreet Boys тобының гонорары 1–3 миллион доллар (шамамен 453 млн – 1 млрд 360 млн теңге) екенін растады. Бұл – әртістердің гонорары, концерттің толық бюджеті емес.

Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерттерін ұйымдастырған First Media Group компаниясы Stan.kz редакциясының ресми сауалына берген жауабында жобалардың нақты бюджетін жарияламады. Компания мұны әртістермен және халықаралық серіктестермен жасалған құпиялылық келісімдерімен түсіндірді. Компанияның айтуынша, концерт құны әртістің танымалдығына, оған деген сұранысқа, көрермен санына, гастроль кестесіне және техникалық талаптарға байланысты. Шетелдік орындаушыларға төленетін салық та жалпы шығынға қосылады.

Ал “Астана Концерт” продюсері Мәлік Хасенов әлемдік жұлдыздардың концерт бюджетінің шамамен 70%-ы әртіс пен оның командасына, тағы 10%-ы техникалық жабдық пен райдерге жұмсалатынын айтқан. Қалған бөлігі салықтар мен ұйымдастыру шығындарына кетеді. Хасенов ұйымдастырушының табысын жалпы бюджеттің 3–5%-ы шамасында бағалайды. Оның есебінше, топтың концерті шығынсыз болуы үшін билеттердің шамамен 81%-ы сатылуы керек. Бұл – продюсердің тәжірибесіне негізделген есеп, барлық концертке ортақ көрсеткіш емес. Продюсердің айтуынша, Jennifer Lopez-тің гонорары 2012 жылдан бері шамамен 1,8 есе өскен. Алайда әншінің нақты гонорары келісімшарттағы құпиялылыққа байланысты жарияланбайды.

Басқа елдерде әлемдік жұлдыздарға қанша төлейді?

Әлемдік әртістердің гонорары туралы ашық келісімшарттар сирек кездеседі. Соның бір мысалы – Enrique Iglesias-тің 2015 жылы АҚШ-тың Мак-Аллен қаласында өткен концерті. Creative Artists Agency мен қала арасындағы келісімшартта әншіге бір сағаттық өнер көрсетуі үшін 485 мың доллар (220 млн теңге) кепілдендірілген төлем қарастырылған. Бұдан бөлек, қала әкімшілігі әртісті Мексикадан чартерлік рейспен жеткізу, жердегі көлік және екі түнге арналған 24 қонақүй бөлмесін төлеу міндетін алған. Жергілікті дыбыс пен жарық жабдықтарын да ұйымдастырушы қамтамасыз еткен. Демек, 485 мың доллар – концерттің толық бюджеті емес, орындаушыға келісілген төлем ғана.

Ал Backstreet Boys тобына қатысты АҚШ-та жұмыс істейтін Celebrity Talent International booking агенттігінің ашық профилінде бастапқы шақыру ақысы 2–2,5 миллион доллар (907 млн – 1 млрд 134 млн теңге) деп көрсетілген. Агенттік бұл нақты келісімшарт сомасы емес, бұрынғы тәжірибеге негізделген бағалау екенін ескертеді. Әртістің командасы, техникасы мен жол шығындары бұл сомаға кірмеуі мүмкін.

Бұл мысалдар әлемдік жұлдызды шақыру құны концерттің форматына, өтетін орнына және ұйымдастыру шарттарына қарай өзгеретінін көрсетеді. Сондықтан басқа елдегі гонорарды Қазақстандағы концерттің нақты бюджетімен салыстыруға келмейді.

Бір концерттің бюджетіне не кіреді?

Әлемдік жұлдыздың концертін өткізу үшін тек гонорар төлеу жеткіліксіз. Ұйымдастырушылар әртіс пен оның командасының жолы мен қонақүйін, сахна құрылысын, дыбыс пен жарық жүйесін, техникалық жабдықты, күзет пен медицина қызметін де қамтамасыз етеді.

Мұндай шараның ауқымын 2026 жылғы 15 тамызда Алматыда өткен Ye концерті көрсетеді. Алматы әкімдігінің мәліметінше, концертке дайындық бір айға созылған. Сахна мен техникалық жабдықтарды орнатуға бес күн кеткен. Қажетті техника 1 жүк ұшағымен және 7 еурофурамен жеткізілген. Қосымша жабдық Алматы, Астана және Мәскеуден әкелінген. Әртістің командасына арнап 17 шатыр мен 8 киім ауыстыратын бөлме дайындалған. Ал концерт күні стадионда қауіпсіздік, полиция, медицина, техника және қызмет көрсету салаларын қосқанда 4 400-ден астам адам жұмыс істеген.

First Media Group компаниясы Stan.kz редакциясының ресми сауалына берген жауабында концерттердің нақты бюджетін жариялаудан бас тартты. Компания мұны әртістермен және халықаралық серіктестермен жасалған келісімшарттардағы құпиялылық талаптарымен түсіндірді.

“Әрбір келісімшартта құпия ақпаратты жария етпеу жөніндегі қатаң міндеттемелер қарастырылған. Бұл талаптар жобалардың жалпы бюджеті, жекелеген шығыс баптарының сомалары мен пайыздық арақатынасы сияқты қаржылық ақпаратты жария етуге жол бермейді”, – делінген компанияның жауабында.

Қазақстанда концерт өткізу неге қымбат?

First Media Group өкілдері Қазақстанның негізгі гастроль бағыттарынан қашық орналасуы тасымал шығындарына әсер ететінін атап өтті.

“Іс жүзінде Қазақстандағы бір концертті өткізуге қажетті логистикалық шығындар мен уақыт ресурстары кейбір жағдайларда Еуропада бірден бірнеше концерт ұйымдастыруға кететін шығындармен шамалас болуы мүмкін”, – делінген компания жауабында.

“Астана Концерт” продюсері Мәлік Хасеновтың сөзінше, үлкен концерттерге екі техникалық топ жұмылдырылады. Бірінші топ сахнаны орнату үшін концертке 10 күн қалғанда келеді. Жұмысы аяқталған соң келесі қалаға аттанып, концерт күні екінші топ жұмыс істейді. Яғни бір кештік шоудың артында ұзақ дайындық, техниканы тасымалдау және бірнеше мамандар тобының еңбегі бар.

Қазақстанға келген әлемдік жұлдыздар қанша көрермен жинады?

2025 жылы Қазақстанда Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерт берді. Jennifer Lopez 1 тамызда Астанада, 10 тамызда Алматыда өнер көрсетті. Ал Backstreet Boys 19 қыркүйекте Алматыда, 21 қыркүйекте Астанада сахнаға шықты.

Алматы әкімдігінің мәліметінше, Jennifer Lopez-тің концертіне 27 мың адам жиналған. Оның шамамен 7 мыңы 35 елден келген турист. Билет бағасы 40–180 мың теңге аралығында болды.

Астана әкімдігінің дерегіне сәйкес, Backstreet Boys концертіне 45 елден 12 мыңнан астам турист келген. Продюсер Мәлік Хасеновтың айтуынша, елордадағы шоуды жалпы 27 мыңнан астам адам тамашалаған. Ол сондай-ақ Jennifer Lopez-тің Астанадағы концерті әншінің гастрольдік турындағы 18 қаланың ішінде алғашқы болып аншлаг жинағанын айтқан.

2026 жылғы 15 тамызда Алматыда Ye концерті өтті. Қала туризм басқармасының басшысы Ғалия Тоқсейітованың мәліметінше, стадионға 31 мың көрермен жиналып, 50-ден астам елден 7 700-ге жуық турист келген. Олардың шамамен 2 мыңы концерт үшін арнайы келген шетелдік жанкүйерлер.

Ал қыркүйекте Enrique Iglesias Астана мен Алматыда концерт берді. Freedom Ticketon платформасындағы мәлімет бойынша, екі қалада да билеттер 45 мың теңгеден басталған.

Концерт ұйымдастырушылары ақшаны қайдан табады?

First Media Group мәліметінше, концерттің негізгі кірісі – билет сатылымы. Демеушілік пен серіктестік келісімдер ұйымдастыру шығындарының бір бөлігін жабуға көмектеседі, бірақ компания үшін жеке пайда көзі саналмайды. Ал VIP аймақтар қызмет көрсету инфрақұрылымының бөлігі ретінде қарастырылады.

Мәлік Хасенов топ әртістерінің концертінде шығынды жабу үшін билеттердің шамамен 81%-ы сатылуы керек деп есептейді. Ал First Media Group-тың түсіндіруінше, залалсыздық нүктесіне жетудің бірыңғай пайызы жоқ: ол әр концерттің бюджеті мен билет сатылымына қарай жеке есептеледі.

Әлемдік жұлдыздар концерті қала экономикасына қанша табыс әкеледі?

Концерттен түсетін қаржы тек ұйымдастырушының табысымен шектелмейді. Шетелден келген көрермендер қонақүйге орналасып, мейрамханаға барады, көлік қызметін пайдаланады. Соның нәтижесінде қаладағы қызмет көрсету салаларының айналымы артады.

Алматы әкімдігінің Jennifer Lopez концертіне қатысты есебіне сәйкес, шетелдік туристер қалада 5 миллиард теңгеден астам қаражат жұмсаған. Олар Алматыда орта есеппен 3,5 күн болып, күніне шамамен 440 доллар (199 мың теңге) шығынданған. Концерт күні стадиондағы фуд-корттың түсімі 15 миллион теңгеге жеткен. Ал көрермендердің жалпы шығыны мен жанама түсімдерді қосқандағы қала экономикасына әсері 10 миллиард теңгеден асқан. Әкімдік бюджетке түсетін салықты шамамен 600 миллион теңгеге бағалаған.

Бұл сомалар ұйымдастырушының табысы емес, қала экономикасына түскен қаражатты көрсетеді.

Алматы қаласы туризм басқармасының басшысы Ғалия Тоқсейітованың мәліметінше, 2026 жылғы 15 тамызда өткен Ye концертінен кейін туристер ағынының экономикалық әсері шамамен 5 миллиард теңге болған. 13–16 тамыз аралығында қаладағы қонақүйлер мен өзге орналастыру орындарының орташа жүктемесі 98%-ға жеткен.

Қазақстан Ұлттық банкінің 2025 жылғы есебінде Jennifer Lopez пен Backstreet Boys концерттерінің қоғамдық тамақтану саласына әсері де бағаланған. Зерттеу бойынша, концерттер өткен кезеңде мейрамхана мен дәмхана қызметтерінің көлемі 5–11%-ға артқан. Астанадағы өсім 8,4% болған. Дегенмен Ұлттық банк Backstreet Boys концерті кезінде елордада Astana Finance Days шарасы да өткенін ескерткен. Сондықтан өсімге бірнеше іс-шара қатар әсер етуі мүмкін. Ал концерттердің бөлшек саудаға ықпалы айтарлықтай болмаған.

Қазақстан әлемдік жұлдыздар үшін тұрақты нарық бола ала ма?

Қазақстандағы концерт индустриясының көлемі өсіп келеді. Finprom дерегінше, 2025 жылы концерттік қызметтер көлемі 48,1 миллиард теңгеге жетіп, бір жылда 17,8%-ға артқан. Жыл ішінде 7,8 мың концерт өткізілген. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы 1 қаңтарда елде 67 концерттік ұйым жұмыс істеген. Бұл көрсеткіштерге әлемдік жұлдыздардың ғана емес, барлық концерттік іс-шаралардың қызметі кіреді.

Алайда шетелдік әртістерді жиі шақыру нарықтың мүмкіндігіне байланысты. Продюсер Мәлік Хасеновтың пікірінше, Қазақстан әзірге жылына төрт-бес ірі концертті ғана көтере алады. Себебі мұндай жобаларға миллиондаған доллар жұмсалады. Алғашқы үш концерт сәтті өткенімен, төртіншісі шығын әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда ұйымдастырушы бұрынғы жобалардан тапқан табысынан да айырылуы ықтимал.

Freedom Ticketon бақылау кеңесінің мүшесі, Freedom Holding Corp. стратегиялық кеңесшісі Виктория Торгунакова 2025 жылғы төрт стадиондық концертке сұраныстың жоғары болуын нарықта әлемдік жұлдыздарға деген қызығушылықтың ұзақ уақыт бойы жиналуымен түсіндірген. Оның айтуынша, бұл сұраныс тұрақты түрде қайталанады деген сөз емес: нарық сыйымдылығы артпаған, ал халықтың сатып алу қабілеті төмендеген.

Осылайша, әлемдік жұлдыздарды шақыру тек әртістің гонорарына емес, логистика, техника, сахна құрылысы, салық пен ұйымдастыру шығындарына да байланысты. First Media Group нақты концерттердің бюджетін жарияламағандықтан, Қазақстандағы мұндай жобалардың толық құнын дәл анықтау мүмкін емес. Ал ұйымдастырушының табысы мен концерттің қала экономикасына әсері – бір-бірінен бөлек көрсеткіштер.

Айта кетейік, бұған дейін Канье Уэсттің концерті ұйымдастырушыларды шығынға ұшыратқан.

Қазақстандағы ең ірі 20 коммерциялық жылжымайтын мүлік иесіне тиесілі сауда орталықтары мен бизнес-орталықтар жылына шамамен 249,8 миллиард теңге түсім әкеледі. Олардың иелігінде Алматы, Астана және Шымкент қалаларындағы 72 нысан бар. Жалпы коммерциялық алаңы 1,5 миллион шаршы метрге жетеді. Бұл туралы Stan.kz хабарлайды.

Коммерциялық жылжымайтын мүлік кімдердің қолында?

Forbes Kazakhstan рейтингіне сауда орталықтары, сауда-ойын-сауық орталықтары және бизнес-орталықтардың иелері енген. Тізімдегі нысандардың 39-ы бизнес-орталық, 33-і сауда және сауда-ойын-сауық орталығы.

Нысандардың басым бөлігі Алматыда орналасқан. Қалада 46 нысан бар. Астанада – 24, Шымкентте – 2 нысан.

Жалпы коммерциялық алаңның 73,2% Алматыға тиесілі. Бұл қаладағы нысандардың есептік алаңы 1,1 миллион шаршы метрден асады. Астанадағы көрсеткіш – 372,5 мың, Шымкентте – 31,4 мың шаршы метр.

Рейтингте кімдер көш бастады?

Ең ірі коммерциялық нысандардан түсетін болжамды табыс бойынша бірінші орында кәсіпкер Нұрлан Смағұлов тұр. Оның иелігіндегі MEGA сауда орталықтарының жылдық болжамды түсімі 70 миллиард теңге деп бағаланған. Олардың қатарында Алматыдағы MEGA Alma-Ata, MEGA Park және Астанадағы MEGA Silk Way бар.

Екінші орында Тимур Құлыбаев тұр. Оған тиесілі Mercury Properties компаниясының нысандарынан түсетін болжамды табыс 42,96 миллиард теңге. Компанияның портфелінде сауда орталықтары мен бизнес-орталықтар бар.

Үшінші орында 30,25 миллиард теңге көрсеткішімен Серік Төлбасы орналасқан. Оның активтерінің қатарында Алматыдағы Dostyk Plaza, Астанадағы “Еуразия” және Шымкенттегі Shymkent Plaza сауда орталықтары бар.

Алғашқы бестікті 16,2 миллиард теңге болжамды түсіммен Болат Өтемұратов және 11,73 миллиард теңгемен Мұқашевтар отбасы түйіндейді. Өтемұратовтың активтеріне Talan Towers және Алматыдағы бірнеше бизнес-орталық, ал Мұқашевтар отбасына Aport Mall West пен Aport Mall East сауда орталықтары кіреді.

Рейтингтің алғашқы ондығына сондай-ақ Белoвичтер отбасы, Сержан Жұмаш, Қайрат Боранбаев, Айдан Сүлейменова және Ғабит Бейсенбаев енген.

Ең ірі 20 меншік иесінің болжамды табысы

Рейтингке енген кәсіпкерлер мен отбасылардың коммерциялық нысандарынан түсетін жылдық болжамды табысы мынадай:

Сауда орталықтары бизнес-орталықтардан көбірек табыс әкеледі

Зерттеудегі жалпы болжамды түсімнің 184,6 миллиард теңгесі немесе 73,9% сауда және сауда-ойын-сауық орталықтарына тиесілі. Ал бизнес-орталықтардан түсетін табыс 65,2 миллиард теңге деп бағаланған.

Бір сауда орталығының 2025 жылғы орташа болжамды түсімі 6,3 миллиард теңге болса, бір бизнес-орталықтікі – 1,8 миллиард теңге.

Қалалар бойынша алғанда, Алматыдағы нысандардың болжамды түсімі 169,1 миллиард теңгеге жетеді. Бұл жалпы соманың 67,7%. Астанадағы нысандар 73,8 миллиард теңге, ал Шымкенттегілері 6,9 миллиард теңге түсім әкеледі деп бағаланған.

Айта кетейік, бұған дейін біз еліміздегі ТОП-10 ең қымбат қонақүйлер рейтингін жасаған едік.

Шымкентте бірінші сынып оқушысына сексуалдық сипатта тиісіп, сотталған 36 жастағы мұғалім 200 сағат қоғамдық жұмысқа тартылатын болды. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК телеарнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Ақпан айында жекеменшік мектептің бірінші сыныбында оқитын қыз мектепте цифрлық сауаттылық пәнінен сабақ беретін мұғалімінің тиіскенін ата-анасына айтып берген.

Шошыған ата-анасы тексерген кезде, тіпті мектептегі бейнебақылау камерасына да түскені анықталған. 

Осыдан кейін педагог жас балаларды азғындату дерегімен жазаға тартылғанымен, оны қайта қаратып, жазасы жеңілдеу сексуалды сипаттағы тиісу әрекеті бабына ауыстырылған. 

Енді қоғамдық жұмысқа жегілетін педагог 3 миллион теңге моральдық, тағы 3 миллион теңге материалдық шығынды өтеп беруге тиіс.

Еске салайық, осы оқиға туралы Stan.kz ақпарат агенттігі бұған дейін 12 қазанда жазған еді. Сол кезде Шымкенттегі жекеменшік мектепте 1-сынып оқушысына жыныстық сипаттағы әрекет жасаған 36 жастағы информатика мұғалімінің ісі сотқа жеткені хабарланған. Сыныптағы бейнебақылау камерасына түсіп қалған оқиғаға байланысты баланың анасы полицияға арызданған. Алайда тергеу мұғалімнің әрекетін Қылмыстық кодекстің 121-1-бабы ("16 жасқа толмаған балаға сексуалдық сипаттағы тиісу") бойынша саралаған. Бұл бап бойынша қамауға алу жазасы қолданылмайтындықтан, мұғалім қоғамдық немесе түзеу жұмыстарына тартылуы мүмкін екені айтылған. Сонымен қатар сот істі ауыр баппен қайта саралау мәселесін көтергенімен, апелляциялық сот бұл шешімнің күшін жойған.

Қазақстанда алимент өндіру мәселесі сот шешімімен аяқталмайды. Кейбір ата-ана баласына тиесілі қаражатты толық төлеудің орнына ресми табысын аз көрсетуге, жалақысының бір бөлігін қолма-қол алуға немесе жұмысын басқа адамның атына рәсімдеуге тырысады. Ал кей жағдайда сот шешімі болғанымен, алимент өндірудің өзі бірнеше жылға созылады. Мұндай әрекеттерді анықтау қаншалықты қиын? Алимент алатын аналар бұрынғы жұбайының нақты табысын қалай тексере алады? Сот орындаушысы қандай мәліметтерді сұратуға құқылы және міндетін орындамаса, қандай жауапкершілікке тартылады? Stan.kz тілшісі мәселені зерттеді.

"Он жыл бойы баласына бір тиын да бермеген"

Желі қолданушысы бұрынғы күйеуімен ажырасқанына он жыл болғанын, осы уақыт ішінде ұлына алимент төлемегенін айтады. Анасының сөзінше, баланың әкесі екінші рет отбасын құрғанымен, алғашқы некесінен туған ұлының алдындағы жауапкершілігін орындамай жүр. Оның үстіне, баланың аутизмі бар, сондықтан ерекше күтімді қажет етеді.

"Ұлымның аутизмі бар. Әкесімен ажырасқанымызға он жыл болды. Осы уақыт ішінде баласына бір тиын да берген емес. Себебі жұмыс істемейді. Ұлымның әкесі екінші рет үйленген. Енді екінші отбасын асырауы керек қой. Бірақ бірінші отбасындағы баласына алимент төлемеу үшін әдейі жұмысқа шықпай отыр екен. Оған қанша рет хабарластым. Баласының жағдайын айтып, көмек сұрадым. Сонда: “Ең бастысы, сен менен ақша алмасаң болды, маған сол жеткілікті”, – деді. Баласына деген жауапкершіліктен осылай қашып отыр. Қазір ұлыма алимент бойынша жиналған қарызы шаш етектен.  Прокуратураға да бардым, eOtinish арқылы да өтініш жаздым, бірақ ешкім қимылдайтын түрі жоқ. Сот орындаушысы қазір ісімді қарамайды. Қолымнан келгеннің бәрін жасадым. Енді: “Алматыда жүрген күйеуіңді қай жерінен іздеймін?” – дейді. Сот орындаушылар палатасына да бардым. Ондағылар да: “Іште сен сияқты қаншама әйел жүр. Бәрібір өндіре алмайсың”, – деп ашық айтты.  Он жыл бойы баласының қажетіне бір тиын шығармаған адамның істеп отырғаны – осы", – дейді ашынған ана.

"Бір жылда банк шотына әртүрлі адамдардан 59 миллион теңге табыс түскен"

Алимент мөлшерін қайта қаратуға мәжбүр болған тағы бір әйел бұрынғы күйеуінің табысын әдейі төмен көрсеткенін айтады. Оның сөзінше, заңгердің көмегімен жүргізілген тексеру барысында ер адамның бір жыл ішінде банк шотына түрлі адамдардан 59 миллион теңге түскені анықталған.

"Қызымның әкесімен ортақ екі қызымыз бар. Ол видеограф болып жұмыс істейді. Тойлар мен сұхбаттарды түсіреді, арасында кино да түсіріп тұрады. Ажырасқалы бері екі баласына 30 мың теңгедей төлеп келді. Биыл үлкен қызымды байқауларға қатыстыру керек болып, әкесінен қосымша ақша сұрадым. Шыны керек, жылдар бойы ештеңе сұрамағандықтан беретін шығар деп ойладым. Алайда ол 5 мың теңге де бере алмайтынын айтты. Осыдан кейін ашуланып, бір жағы қыздарыма жаным ашып, білікті заңгер жалдадым. Оның банктік шоттары мен мүлкіне тексеру жүргіздік. Нәтижесінде бір жыл ішінде шотына әртүрлі адамдардан 59 миллион теңге түскені анықталды. Үй мен жеке көлік те алған екен. Жеке кәсіпкерлігін де анасының атына тіркеп қойыпты. Сонша жыл бойы бұған мән бермегеніме таңғаламын. Сот бұрынғы жолдасымның табысының тұрақты екенін, Алматы қаласындағы мүліктерін ескеріп, екі қызымызға ай сайын 510 мың теңге көлемінде алимент тағайындады. Қыздар, міндетті түрде шоттарына тексеру жүргізіңіздер", – деп жазған желі қолданушысы.

"Айына 1,5 миллион теңге табады, бірақ қызына 68 мың теңге ғана төлейді"

Тағы бір желі қолданушысының айтуынша, бұрынғы жұбайының айлық табысы 1,5 миллион теңге болғанымен, ресми құжаттарда жалақысы 200 мың теңгеден сәл асатын мөлшерде көрсетілген. Соның салдарынан қызына ай сайын небәрі 68 мың теңге алимент төленеді.

"Қызымның әкесі Кентау қаласындағы екі медициналық мекемеде хирург болып жұмыс істейді. Он жылдық еңбек өтілі бар. Жарты жыл бұрын ғана ай сайын қолына 1,5 миллион теңге жалақы алатын. Бұдан бөлек, қосымша кәсібі де бар. Балаларды сүндетке отырғызады, өт шаю қызметін көрсетеді. Алматы қаласында үш бөлмелі пәтері де бар. Алайда ол белгісіз ЖШС-ға тіркеліп, ресми жалақысын 200 мың теңгеден сәл асатын мөлшерде көрсеткен. Оның басқа балалары жоқ. Сот отырысы өтті. Сот 68 мың теңгені бір балаға жеткілікті деп есептеген болуы керек. Ақырында осындай шешім шығарды. Өзі сотқа екі қорғаушысымен қатысты. Қорғаушылардың сотқа қатысуының өзі кемінде 300 мың теңге тұратын шығар. Сонда адвокаттарға ақша төлеуге дайын, бірақ өз баласына келгенде қаражат таба алмай ма? Әкесі балқып-шалқып өмір сүріп жатқанда, бір балаға 68 мың теңге жетеді деп есептей ме? Әділеттілік қайда?" – дейді ашынған ана.

Қазақстанда алимент мөлшері қалай есептеледі?

"Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 139-бабына сәйкес, сот шешімі бойынша алимент мөлшері ата-ананың табысына қарай есептеледі:

• Бір балаға – табыстың төрттен бірі;
• Екі балаға – табыстың үштен бірі;
• Үш және одан көп балаға – табыстың жартысы.

Бұл ретте алимент ұсталатын табыс пен заңда көзделген міндетті ұсталымдар ескеріледі.

Әкелер табысын жасырудың қандай жолдарын пайдаланады?

Заңгер Алмас Беріковтың айтуынша, алимент төлеушілердің табысын толық көрсетпеуіне байланысты бірнеше жағдай кездеседі.

1. "Жасырын жалақы": бір бөлігі ресми, қалғаны қолма-қол

Қызметкер еңбек шарты бойынша 150-200 мың теңге алатын болып рәсімделгенімен, іс жүзінде 450–500 мың теңге табуы мүмкін. Қалған ақша қолма-қол беріледі.

Мұндай тәсіл жұмыс берушіге де тиімді болуы мүмкін. Себебі қызметкердің ресми жалақысы неғұрлым төмен көрсетілсе, жұмыс беруші соғұрлым аз міндетті зейнетақы жарнасын, әлеуметтік аударымдар мен медициналық сақтандыру жарналарын аударады. Яғни еңбекақының ресми көрсетілмеген бөлігіне байланысты жұмыс берушінің еңбекке ақы төлеуге жұмсайтын жалпы шығыны да азаяды. Бұдан бөлек, жалақы қоры төмен көрсетілгендіктен, жұмыс берушінің салықтық және әлеуметтік төлемдер бойынша міндеттемелері де азаюы мүмкін.

2. Жұмысты басқа адамның атына рәсімдеу

Азамат іс жүзінде бір кәсіпорында жұмыс істеп, ресми құжаттарда туысының немесе танысының аты көрсетілуі мүмкін. Кей жағдайда еңбек шарты да басқа адамның атына рәсімделеді.

Мұндайда алимент төлеушінің нақты еңбек қатынасын анықтау күрделене түседі. Оның жұмыс орнын, атқаратын міндеттерін және жалақының кімге төленетінін қосымша тексеру қажет.

3. Жалақыны қолма-қол алу

Кейбір әкелер алимент мөлшерін азайтып көрсету мақсатында қысқа мерзімді қызмет көрсетсе, аударым немесе қолма-қол төлем қабылдайды. Оның суммасы жоғары болғанымен, сот орындаушысының нақты тексеруінсіз табысты анықтау мүмкін емес.  

4. Кәсіпкерлік кірісті толық көрсетпеу

Жеке кәсіпкерлікпен айналысатын азаматтың бірнеше табыс көзі болуы мүмкін. Алайда оның есептілігінде кірістің бір бөлігі ғана көрсетілуі ықтимал.

Бұл жерде кәсіпкерлік айналым мен таза пайданы ажырату қажет. Шотқа түскен барлық қаражат кәсіпкердің жеке табысы болып саналмайды. Шығындар, салықтар және өзге міндетті төлемдер де ескеріледі.

Жасырын жалақыны қалай дәлелдеуге болады?

Егер жұмыс беруші қызметкердің жалақысының бір бөлігін қолма-қол төлесе, мұны дәлелдеу үшін бірнеше дереккөзді қатар қарастыру қажет.

ҚР Еңбек кодексінің 113-бабына сәйкес, жұмыс беруші қызметкерге ай сайын жалақысының құрамдас бөліктері, ұсталымдар мен төленуге тиісті жалпы сома туралы ақпарат беруге міндетті.

Сондықтан ресми есепте көрсетілген жалақы мен нақты төленген қаражат арасында айырмашылық болса, мынадай дәлелдер маңызды болуы мүмкін:

• Еңбек шарты мен оған жасалған қосымша келісімдер;
• Жалақы есептеу ведомостары және бухгалтерлік құжаттар;
• Банк аударымдары мен төлемдердің мақсаты;
• Жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы хат-хабарлар;
• Қолма-қол ақша алғанын растайтын қолхаттар;
• Жалақы мөлшерін білетін куәлардың айғақтары;
• Зейнетақы жарналары мен әлеуметтік аударымдар туралы мәліметтер.

Бұларды анықтау сот орындаушының немесе заңгердің міндетінде. 

Сот орындаушысы борышкердің табысы мен банк шоттарын қалай тексереді?

"Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" заңның 126-бабына сәйкес, сот орындаушысы атқарушылық құжатты орындау үшін қажетті ақпаратты мемлекеттік органдардан, ұйымдардан және өзге де тұлғалардан сұратуға құқылы.

• Біріншіден, банктерге сұрау салу арқылы борышкердің банктік шоттарының бар-жоғын және олардағы ақша қаражатын анықтауға болады. Заңда көзделген тәртіп пен қажетті санкциялар сақталған жағдайда, шоттардағы ақша қозғалысы туралы мәліметтер де сұратылады. 
• Екіншіден, мемлекеттік кірістер органдарынан борышкердің жеке кәсіпкер ретінде тіркелген-тіркелмегенін, салық есептілігін және ресми көрсетілген кәсіпкерлік кірістерін анықтау үшін ақпарат сұратылады.
• Үшіншіден, мемлекеттік ақпараттық жүйелер арқылы зейнетақы жарналары, әлеуметтік аударымдар, ресми жұмыс орны, жылжымайтын мүлік пен көлік туралы мәліметтер тексеріледі.
• Төртіншіден, жұмыс берушіге сұрау жіберіледі. Заңның 100-бабына сәйкес, борышкерге табыс төлейтін ұйымдар мен тұлғалар оның табысы және алимент бойынша ұсталған қаражат туралы ақпарат беруге міндетті.
• Сонымен қатар борышкер интернет-платформалар арқылы табыс тапса, оның платформалық жұмыстан түсетін кірістерін де анықтау мәселесі қарастырылған.

Сот орындаушысы алимент төлеушіні қаншалықты тексеруге міндетті?

Алимент өндіру туралы атқарушылық іс жүргізу басталғаннан кейін сот орындаушысы борышкердің жұмыс орнын, табысын және мүлкін анықтауға тиіс.

Оның міндетіне борышкердің ресми кірістерін тексеру, берешегін есептеу, банктік шоттары мен мүлкіне қатысты шаралар қабылдау және алименттің уақытылы аударылуын бақылау кіреді.

Алимент бойынша берешек тоқсан сайын есептеледі. Егер борышкер жұмыс істемесе немесе оның жалақысы мен өзге кірісін растайтын құжаттар болмаса, берешек Қазақстандағы орташа айлық жалақы мөлшеріне сүйене отырып есептеледі. Ал Қазақстандағы орташа айлық жалақы 2026 жылдың екінші тоқсанының қорытындысы бойынша 486 388 теңге. Демек бір балаға 117 097 тг өндірілуі керек.

Борышкер ресми түрде жұмыссыз болып көрінгенімен, оның алимент төлеу міндеті тоқтамайды.

Егер алимент үш ай бойы жалақыдан немесе өзге кірістерден өндірілмесе, сот орындаушысы берешекті айқындау және мәжбүрлеп орындату шараларын қабылдауы керек. Қажет болған жағдайда борышкердің мүлкіне қатысты шектеулер қойылып, елден шығуына уақытша тыйым салу және әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілік мәселесін қарау шаралары қолданылуы мүмкін.

Сот орындаушысы екі жыл бойы алимент өндірмесе, қандай жауапкершілікке тартылады?

Егер сот орындаушысы екі жыл бойы алимент өндіру бойынша нақты шаралар қабылдамаса, оның әрекетсіздігіне құқықтық баға беріледі. Алайда алименттің өндірілмеуі автоматты түрде сот орындаушысы заң бұзды дегенді білдірмейді. Оның атқарушылық іс жүргізу барысында қандай әрекеттер жасағаны, қандай сұраулар жібергені және қандай шешімдер қабылдағаны тексерілуі керек.

Егер жеке сот орындаушысы өз міндеттерін тиісінше орындамағаны анықталса, оған тәртіптік жауапкершілік қолданылады. Оның ішінде ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс сияқты шаралар қарастырылған. Заң бұзушылықтың сипатына қарай лицензиясына қатысты мәселе де көтеріледі.

Егер оның заңсыз әрекеті немесе әрекетсіздігі салдарынан нақты материалдық залал келсе, оны өтеу мәселесі де заң аясында қаралады. Ал қылмыстық жауапкершілік тек қылмыс құрамының белгілері анықталған жағдайда туындайды.

Сот орындаушысының әрекетіне немесе әрекетсіздігіне заңның 127-бабына сәйкес шағымдануға болады.

Алимент өндіре алмай жүрген ана мынадай қадамдар жасай алады:

Мұнда шағымдану мерзімін ескеру маңызды. Сот орындаушысының нақты әрекеті немесе әрекетсіздігі белгілі болған күннен бастап заңда белгіленген мерзімде шағым беру қажет.

Сондықтан екі жыл бойы алимент өндірілмеген жағдайда барлық кезеңді қамтитын атқарушылық іс материалдарын алып, сот орындаушысының әрбір әрекетіне немесе әрекетсіздігіне құқықтық баға берген дұрыс, дейді заңгер Алмас Беріков.

Алиментті тұрақты сомамен өндіріп алуға бола ма?

Егер борышкердің табысы тұрақсыз болса, әр айда өзгеріп отырса немесе оның бір бөлігін заттай алса, алиментті тек жалақының үлесімен есептеу тиімсіз болуы мүмкін.

Осы жағдайда "Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" кодекстің 141-бабы қолданылады. Заңға сәйкес, сот алиментті тұрақты ақша сомасында немесе табыстың белгілі бір үлесімен бірге тұрақты сомада өндіріп алуға құқылы.

Мысалы, әкенің табысы маусымға қарай өзгеріп отырады немесе ол жеке кәсіпкер ретінде жұмыс істейді делік. Мұндай жағдайда сот баланың бұрынғы қамтамасыз етілу деңгейін, ата-аналардың материалдық және отбасылық жағдайын ескеріп, тұрақты төлем белгілеуі мүмкін.

"Алиментті тұрақты сомада белгілеудегі негізгі мақсат – баланың бұрынғы материалдық жағдайын мүмкіндігінше сақтау. Алайда әкенің табысы жоғары болғаны ғана тұрақты мөлшерде алимент тағайындауға негіз болмайды. Сот табысқа үлес ретінде алимент өндіру баланың немесе тараптардың бірінің мүддесін елеулі түрде бұзатынын анықтауы керек", – дейді заңгер.

Демек, алиментті тұрақты сомада өндіріп алу үшін баланың ай сайынғы шығындарын, әкесінің табыс көздерін және отбасылық жағдайын растайтын дәлелдерді ұсыну маңызды.

Басқа елдерде алимент төлеуден жалтарғандарға қандай шара қолданылады?

1. Аустралия: алимент қарызы болса, шетелге шығуына тыйым салынады

Аустралияда алимент төлеуден жүйелі түрде жалтарған адамның шетелге шығуына арнайы тыйым салынады. Ол үшін сот шешімі міндетті емес. Мемлекеттік Services Australia мекемесі борышкер қарызын өтемесе немесе төлеу туралы келісімге келмесе, Departure Prohibition Order шығара алады.

Сонымен қатар алимент қарызы жалақыдан, банк шотынан және басқа кірістерден өндіріліп алынады. Егер өзге тәсілдер нәтиже бермесе, борышкердің мүлкіне қатысты сот арқылы шара қолдануға болады.

2. Германия: мемлекет баланы алиментсіз қалдырмайды

Германияда екінші ата-ана алимент төлемесе, мемлекет балаға Unterhaltsvorschuss деп аталатын арнайы қаржылай көмек береді. Бұл төлем бала 18 жасқа толғанға дейін белгілі талаптармен тағайындалады.

Маңыздысы – мемлекет берген ақшаны борышкерден кейін қайтарып алуға құқылы. Ол үшін оның жұмыс берушісінен, салық органдарынан және басқа мекемелерден табысы туралы ақпарат сұратылады. Қажет болса, берешек сот арқылы өндіріліп алынады.

3. Канада: төлқұжат пен жүргізуші куәлігінен айырылады

Канадада алимент бойынша үш немесе одан көп төлемді өткізіп алған не кемінде 3 мың канадалық доллар қарызы бар азаматтың төлқұжатын тоқтату немесе жаңасын беруден бас тарту шарасы қолданылады.

Бұдан бөлек, мемлекеттік органдар борышкердің жұмыс орны мен табысын арнайы ақпараттық базалар арқылы анықтай алады. Оның кейбір федералдық төлемдерінен ақша ұсталып, мүлкі тәркіленуі мүмкін. Жүргізуші куәлігі мен кейбір кәсіби лицензияларына да шектеу қойылады.

4. Өзбекстан: алимент төлемегені үшін қылмыстық жауапкершілік бар

Өзбекстанда сот шешімімен белгіленген алиментті төлемеген азамат алдымен әкімшілік жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Егер әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін де кәмелетке толмаған баласын асырауға міндетті қаражатты екі айдан астам уақыт төлемесе, қылмыстық жауапкершілік қарастырылады.

Сонымен қатар алимент бойынша берешек кінәлі тұлғаға әр кешіктірілген күн үшін төленбеген соманың 0,1 %-ы мөлшерінде өсімпұл есептеу арқылы өндіріліп алынады.

5. АҚШ: 2 500 доллардан асқан алимент қарызы болса, төлқұжатсыз қалады

АҚШ-та алимент бойынша 2 500 доллардан астам берешегі бар азаматқа жаңа төлқұжат берілмейді. Қолданыстағы төлқұжаты да қайтарылып алынуы мүмкін. Қарыз толық өтелгеннен кейін ғана төлқұжат рәсімдеу мүмкіндігі қалпына келеді.

Бұдан бөлек, алимент борышкердің жалақысынан, салықтан қайтарылатын ақшасынан және кейбір федералдық төлемдерінен ұсталады.

6. Жаңа Зеландия: төлеуден бас тартқан адам қоғамдық жұмысқа тартылады

Жаңа Зеландияда алимент төлемеген азаматтың қаржылық жағдайын тексеру үшін оны отбасылық сотқа шақыруға болады. Егер сот оның төлеуге мүмкіндігі бола тұра әдейі жалтарып жүргенін анықтаса, қоғамдық жұмысқа тарту туралы шешім шығара алады.

Ал сотқа шақыртуға келмеген жағдайда қамауға алу туралы ордер берілуі мүмкін. Егер азамат алимент төлемеу үшін елден кетуді жоспарласа да, сот оны қамауға алу туралы ордер шығара алады.

Еске сала кетейік, бұған дейін ондаған миллион теңге айналымы болған қазақстандық кәсіпкер баласына 20 мың теңге алимент төлеп келгенін жазған едік. Бұл қаражаттың бір бөлігі мемлекеттік сатып алуларға қатысу арқылы түскен.

Алматыда атышулы MAX BET PV 2 компаниясына ақша салып, баспаналы бола алмаған үлескерлер тағы да бас көтерді. Төрт жылдан бері мәселесі шешілмеген 300-ге жуық адамның жалпы шығыны 3 миллиард теңгеден асады. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі КТК арнасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Компания басшыларының бесеуі сотталып, әрқайсысы 6 жыл 8 айға бас бостандығынан айырылған. Алайда соттың ақшаны қайтару туралы шешімі әзірге орындалмай отыр. Себебі сотталғандардың атында өндіріп алуға болатын мүлік табылмаған.

Үлескерлердің айтуынша, олар тұрғын үйден пәтер аламыз деп компанияға ақша салған. Алайда уәде етілген баспана салынбай, халықтың қаржысы қайтарылмаған. Сот кінәлі деп таныған бес адамға жаза тағайындап, жәбірленушілерге 3 миллиард теңгеден астам шығынды өтеу туралы шешім шығарған.

Алайда үлескерлер өз ақшасын әлі ала алмай отыр.

Бұған қоса, жәбірленушілер компанияны жарнамалап, азаматтарды ақша салуға шақырған танымал тұлғалардың да жауапкершілігін қарауды талап етіп отыр. Олардың қатарында экс-депутат Дәулет Мұқаев, әнші Төреғали Төреәлі мен әзілкеш Нұрболхан Шарапов бар. Сондай-ақ үлескерлер компанияның басшыларымен қатар, сатушы менеджерлері, бухгалтерлері, кассирлері және құрылысқа бөлінген жердің иесі де жауапқа тартылуы керек деп есептейді.

Алматы әкімдігі мәселені шешу үшін арнайы комиссия құрған. Кейін үлескерлердің ақшасын қайтаруға көмектесетін инвестор тартылған. Әзірге 12 адам салған қаражатын қайтарып алған.

Алматы Құрылыс бақылау басқармасының басшысы Олжас Төлебаевтың айтуынша, заң бойынша ақша сот шешімі негізінде компаниядан өндіріліп алынуы керек. Дегенмен әкімдік мәселені шешу үшін қосымша шаралар қабылдаған.

Дегенмен 3 миллиард теңгеден асатын шығынның қашан толық өтелетіні әзірге белгісіз. Төрт жылдан бері баспаналы болуды күткен үлескерлер ақшасын қайтару үшін әлі де күресуге мәжбүр.

Бұған дейін Астанада пәтер алаяқтығына қатысты 19 адам күдікке ілінген еді. “Төленді” тұрғын үй-құрылыс кооперативінің бұрынғы басшысы А. Байжұманов 2016 жылы 1,5 мың үлескердің 10 миллиард теңгесін жымқырғаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды.

Ақтөбеде жүкті әйел перзентханаға жетпей, такси салонында ұл баланы дүниеге әкелді. Оқиға кезінде ана мен сәбиге жедел жәрдем қызметкерлері көмек көрсеткен. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Информбюро бағдарламасына сілтеме жасап хабарлайды. 

Бестамақ ауылының 27 жастағы тұрғыны Назерке Ғалимованың толғағы таксимен ауруханаға бара жатқанда басталған. Әйел көлік перзентханаға жеткенше босанып, салмағы 3,5 келі ұл баланы дүниеге әкелген. Абырой болғанда, ана мен баланың жағдайы жақсы.

Назерке Ғалимованың айтуынша, босану процесі күтпеген жерден тез басталған. Сондықтан өзі де абдырап қалыпты. Ал көлік жүргізушісі жаңа туған сәбидің дауысын естігенде қатты қобалжыған. Әйел жүргізушіні сабырға шақырып, жедел жәрдемді өзі шақырған.

Медицина қызметкерлері бірнеше минуттың ішінде жетіп, ана мен баланы жақын маңдағы перзентханаға жеткізген. Қазір екеуі де ауруханадан шыққан. Отбасы нәрестеге ат қоюға дайындалып жатыр. Назеркенің отбасында бұған дейін екі ұл тәрбиеленіп жатқан. Олар да інісін перзентханадан шығарып алуға келген.

Нәрестенің анасы қиын сәтте қолдау көрсеткен такси жүргізушісі мен жедел жәрдем қызметкерлеріне алғысын білдірді.

Жедел жәрдем станциясының фельдшері Роман Мергенұлының сөзінше, бригада шақырту түскеннен кейін 6-7 минут ішінде оқиға орнына жеткен.

“Бригада оқиға орнына 6-7 минутта жетті. Көлік салонында әйелді тексеріп, қажет  медициналық көмек көрсеттік. Сол жерде нәрестенің кіндігі кесіліп, тиісті препарат егілді. Одан кейін ана мен баланы жақын маңдағы стационарға жеткіздік. Менің тәжірибемде баланың таксиде дүниеге келуі – алғашқы жағдай. Ал үй жағдайында босану оқиғалары жиірек кездеседі”, – деді фельдшер.

Айта кетейік, бұған дейін екі рет егіз босанған шымкенттік ана үшем дүниеге әкеліп, он баланың анасы атанғаны туралы жазған едік.